کد خبر: ۳۹۳۰۶۴۲

تاریخ: ۳۰ مهر ۱۳۹۹ - ۱۷:۰۴

حجت‌الاسلام کریمی مطرح کرد:

ارکان قرآن‌بنیان کردن علوم انسانی

عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ضمن تشریح مراحل و ارکان قرآن‌بنیان کردن علوم انسانی، گفت: علوم انسانی موجود غرب برای ما که در جامعه اسلامی هستیم، کارآیی لازم را ندارد، زیرا برگرفته از مبانی‌ای است که منابع آن حقیقی، الهی و واقع‌نما نیست.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین مصطفی کریمی، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، امروز، 30 مهرماه در نشست تخصصی «رویکردها در تولید علم دینی یا علوم قرآن‌بنیان» که از سوی مؤسسه مطالعات راهبردی بعثت قم و با همکاری سازمان فعالیت‌های قرآنی دانشگاهیان و خبرگزاری ایکنا، در این مؤسسه برگزار شد، گفت: از آیات و روایات استفاده می‌شود که هدف از آفرینش جهان، تحقق مقام جانشینی و خلافت انسان در کره زمین است، لذا خدا همه هستی را به تسخیر بشر درآورده و همه آفرینش، مقدمه است تا انسان بنده و عبد باشد؛ همانطور که در آیه شریفه 56 ذاریات «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» بر آن تأکید شده است.

وی با بیان اینکه عبودیت دو نوع است؛ یکی ذاتی یعنی همه موجودات و مخلوقات بنده خدا هستند و دیگری عبودیت انسان است، اضافه کرد: در آیه بندگی ذاتی مراد نیست، بلکه بندگی عملی و اکتسابی منظور است. خداوند در نهایت ظرافت واژگان را استفاده کرده که نشانه اعجاز آن است و نمونه بارز آن در همین کلمه «عبد» دیده می‌شود؛  «عبد» یعنی بنده، گویی از خود هیچ چیزی ندارد و همه حرکات و سکناتش در راستای رضایت مولی است.

کریمی با بیان اینکه لازمه عبد شدن آن است که زندگی را بر مبنای نظامات دینی و قرآنی استوار کنیم، اظهار کرد: برای ما که مدعی تمدن اسلامی هستیم و قصد داریم تا صدور انقلاب را با ایجاد تمدن اسلامی دنبال کنیم، با زور نمی‌توانیم این کار را انجام دهیم؛ بلکه باید الگوسازی داشته باشیم. در این صورت بدون تبلیغ هم دیگران سراغ ما خواهند آمد؛ همانطور که غرب با الگوسازی در جوامع دیگر اثر گذاشته است.

استاد حوزه علمیه با بیان اینکه ابتدا باید نظامات خُرد و بعد کلان را بر مبنای قرآن تولید کنیم تا به الگو برسیم، افزود: امروز اگر از کشورهای عربی که بهار عربی در آنها پدید آمده، سراغ ما بیایند و الگو برای نظام‌سازی در عرصه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و ... بخواهند، دست ما تقریباً از الگوها خالی است، زیرا نظامات کلان براساس نظام‌های خرد تولید نشده است.

قرآن ظرفیت نظام‌سازی دارد

کریمی با بیان اینکه ما معتقدیم که قرآن ظرفیت نظام‌سازی دارد، افزود: قرآن طبق آیه شریفه 89 سوره نحل مدعی است که «تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ» است؛ قرآن برای هدایت نازل شده و می‌خواهد همه نقص‌ها و کاستی‌ها را از بین ببرد؛ چند سال حکومت پیامبر نمونه بسیار خوبی برای اثبات این مدعاست، زیرا پیامبر مردم را با تکیه بر قرآن از جاهلیت بیرون آورد و به جایی رساند که تمدن اسلامی هفت، هشت قرن با اقتدار در جهان بروز و ظهور داشت.

عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با بیان اینکه دانشی می‌تواند نظام تولید کند که واقع‌گرا، منسجم و بدون اختلاف باشد و همه اینها در قرآن هست؛ با اشاره به رویکردهای مختلف در نظام‌سازی، اظهار کرد: یک دیدگاه بازسازی نظام‌های موجود بشری است؛ دیدگاه دیگر تولید نظام از پایه است که در این صورت باید وارد تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان شویم. در اینجا مراد ما از علوم انسانی هم علومی است که دانشی و معرفتی است؛ علومی که حالات و مظاهر فردی و اجتماعی انسان را از آن جهت که انسان است، بررسی می‌کند(یعنی کاری با ابعاد پیراپزشکی  تغذیه انسان ندارد)؛ این علوم در صدد یافتن غایت مطلوب برای زندگی انسان است. براین اساس، اخلاق، تربیت، هنر، مدیریت، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و ... جزء مقوله علوم انسانی تلقی می‌شود.

علوم انسانی غرب واقع‌نما نیست

کریمی با بیان اینکه هدایت جامعه در دست علوم انسانی است، زیرا مثلاً وقتی انرژی هسته‌ای تولید شد، کشوری آن را برای درمان بیماری استفاده می‌کند و کشور دیگر برای ساخت بمب و ریختن آن بر سر مردم در دو شهر ژاپن، اضافه کرد: علوم انسانی موجود غرب برای ما که جامعه اسلامی هستیم کارایی لازم را ندارد، زیرا برگرفته از مبانی‌ای است که منابع آن حقیقی، الهی و واقع‌نما نیست؛ منابع هستی‌شناسی، ارزش‌شناختی و روش‌شناختی آن در تضاد با دین است یا با آن همراهی ندارد. امروزه حتی برخی از خود اندیشمندان غربی هم به این مسئله اذعان دارند و معترفند. به همین دلیل می‌بینیم وقتی این علوم وارد برخی کشورهای اسلامی شد، کسانی مانند، نقیب العطاس و اسماعیل فاروق و امام خمینی(ره) و ... به فکر اسلامی‌سازی افتادند؛ فرامین امام از سوی آیت‌الله مصباح در اوایل انقلاب پیگیری شد، ولی این حرکت چندسال متوقف شد تا اینکه مقام معظم رهبری بعد از سال 88 بر تولید آن اصرار فرمودند.

استاد حوزه علمیه با اشاره به برخی تعاریف از علوم انسانی قرآنی، افزود: برخی از جمله آیت‌الله جوادی آملی معتقدند که اگر عالِم و متعلم علوم، باور قرآنی داشته باشند و عالم را نه پدیده، بلکه مخلوق خدا بدانند، آنچه تولید بکنند اسلامی است؛ یعنی چنین افرادی اگر کار طبی هم بکنند، علوم انسانی تولید کرده‌اند؛ دومین دیدگاه آن است که علوم انسانی که در راستای اهداف قرآن باشد، قرآنی است؛ رویکرد دیگر اینکه اگر موضوعات قرآنی باشد، علوم انسانی قرآنی تولید می‌شود، رویکرد دیگر آن است که علوم انسانی در صورتی که مبانی معرفتی و هستی‎شناسی و .... آن از قرآن گرفته شده باشد، قرآن‌بنیان است؛ رویکرد دیگر آن است که علوم انسانی‌ای قرآن‌بنیان است که علاوه بر اهداف و مبانی، نظریاتش هم قرآن‌بنیان باشد؛ ما معتقدیم که اگر رویکرد آخر اتخاذ شود، ایده‌آل است؛ یعنی هم مبانی و هم احکام و موضوعات را از قرآن بگیریم.

انواع مواجهه با علوم انسانی غرب

وی اضافه کرد: به نظر بنده بحث مهمی که باید بین طلاب و دانشجویان جدی گرفته شود، نحوه مواجهه با علوم انسانی موجود در کشور است؛ عده‌ای کاملاً آن را می‌پذیرند، لذا تولید علوم انسانی قرآن بنیان برای آنان مطرح نیست و نیازی به آن نمی‌بینند؛ برخی معتقدند غرب تلاش زیادی کرده و ما هم باید آن را بگیریم و بازسازی کنیم و برخی آن را به صورت کلی نفی می‌کنند که به نظر من این سه مواجهه نادرست است.

کریمی با بیان اشاره به که تعبیر زیبای شهید صدر، گفت: او آنچه را غرب ساخته به ساختمانی تشبیه کرده و گفته ممکن است ساختمان از نظر سازه و امنیت مشکل داشته باشد، ولی آهن و آجری که در آن به کار رفته قابل استفاده است و نباید آن را دور بیندازیم؛ یعنی تحول بنیادین باید بدهیم، ولی لازم نیست همه چیز دور ریخته شود.

ارکان قرآن‌بنیان کردن علوم

کریمی با بیان اینکه دو رکن درونی و بیرونی برای تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان نیاز داریم، تصریح کرد: رکن درونی، آیات و روایات تفسیری و در برخی موارد باطن آیات و رکن بیرونی هم علوم انسانی غربی موجود است؛ کسی می‌تواند علوم انسانی قرآن‌بنیان تولید کند که دو بال دارد؛ یکی بالی برگرفته از توانمندی فهم متون دینی و دیگری تخصص در رشته‌های علوم انسانی. به همین دلیل، این ضعف در رساله‌ها و مقالات زیاد وجود دارد، چون افراد غالباً در یکی از دو بخش ضعیف هستند؛ حتی دیده می‌شود کسانی هستند که شهرت بسیار زیادی هم دارند، وارد این کار شده، اما می‌بینیم حتی آیه قرآن را به غلط می‌خوانند؛ یعنی به یک علم آشنا هستند، ولی با دین آشنایی ندارند و برعکس آن هم وجود دارد.

عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) با اشاره به مراحل تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان اظهار کرد: اولین مرحله، انتخاب مسئله است، دوم طراحی و مهندسی، سوم به دست آوردن دیدگاه‌ها؛ چهارم مطالعه اکتشافی آیات قرآن که دانشگاهیان عمدتا در این مورد اشکال دارند. زیرا ابتدا ممکن است آیه‌ای در مورد یک مسئله به چشم نخورد، ولی اگر مسئله را به درستی بشناسیم و به آیات مسلط باشیم و دلالت‌های گوناگون آن را به دست آوریم، در این صورت یک دریا مطلب تولید می‌شود.

کریمی با تأکید بر رعایت برخی موضوعات در فهم آیات با بیان اینکه چون روش‌های مناسب در این زمینه نداریم احساس فقر در تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان می‌کنیم، اضافه کرد: در شیوه جست و جو، به جای اینکه فقط عنوان و واژه را جست وجو کنیم، باید جست و جوی مفهومی و لفظی داشته باشیم و هم‌خانواده واژه‌ها را هم جست‌و‌جو و از واژه‌های متضاد استفاده کنیم؛ همچنین حتماً باید چندبار از ابتدا تا انتهای قرآن را در مطالعه اکتشافی مطالعه کنیم.

امکان تولید فرضیه از قرآن

وی با بیان اینکه معتقدم می‌توانیم فرضیه از قرآن ارائه کنیم، مثلاً اینکه بین فساد مسئولان، ظلم به مردم و یا ناشکری مردم با افول تمدن رابطه وجود دارد؟ اضافه کرد: مسئله دیگر در تولید علوم قرآن‌بنیان، فهم صحیح آیات با ایجاد ارتباط مفهومی میان آنها و دسته‌بندی مناسب آیات و ارتباط آن با مسئله علوم انسانی است؛ باید آیات جداگانه را کنار هم بگذاریم و تولید نظریه و در نهایت ارزیابی نظریه داشته باشیم؛ البته نباید از متون دینی نظری استخراج کنیم که خلاف مسلمات قرآنی، روایی و حتی واقعیات خارجی باشد. مثلاً از نظر دین، زن حق کار کردن در بیرون را ندارد، ولی خلاف واقعیات امروزی جامعه حداقل در برخی موارد است، چون اگر ممنوعیت اشتغال باشد، در این صورت ماما هم باید مرد باشند.

کریمی با بیان اینکه البته گاهی جامعه از فضای قرآنی بیرون آمده، لذا این انطباق ملاک نیست، تصریح کرد: مثلاً در بحث ارث، برخی می‌گویند چون زنان دوشادوش مردان کار می‌کنند، پس ارثشان هم باید مساوی باشد؛ حرف ما این است که اگر جامعه از تربیت قرآنی فاصله گرفت، از حالت تعادل بیرون آمده است. بنابراین ممکن است ما نظریه‌ای را از دین تولید کنیم که کاملاً با روش درست هم تولید شود، اما با نظر بسیاری از عالمان علوم انسانی مخالفت دارد؛ این مخالفت به خودی خود دلیلی بر ضعف نظریه ما نیست، اما در اینجا باید بیندیشیم که شاید برداشت ما از قرآن اشتباه بوده است؛ در این صورت باید سراغ اصلاح مراحل برداشت خود از آیات برویم.

تحول علوم انسانی بعد از انقلاب

در ابتدای این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دلاوری، معاون پژوهش مؤسسه بعثت گفت: طلوع انقلاب بیش از آنکه تحول در ساختارها را رقم بزند، بنیان‌های فکری را دستخوش دگرگونی کرد؛ انقلاب نه تنها نوع انگاره‌ها نسبت به نهاد دین را تغییر داد، بلکه مقوله دین را از انزوا بیرون آورده و به حقیقت ذاتی خود یعنی کنشگری در همه عرصه‌ها تبدیل کرد.

وی افزود: در دوره پسا‌انقلاب، احساس نیاز به ورود دین به عرصه‌های مختلف شئون حیات بشری بیش از پیش رخ‌نمایی کرد و بر همین اساس، علوم انسانی سکولار رقیبی جدی و جدید فراروی خود نظاره کرد. نظریه علوم انسانی اسلامی قصد دارد نظامات بشری را ذیل اصل فرافیزیکی بودن انسان و پذیرش حاکمیت الله تنظیم کند؛ امری که در سالیان اخیر به معرکه تضارب آراء نخبگان تبدیل و به دو جبهه موافقان و مخالفان اسلامی‌سازی منتهی شده است.

دلاوری اظهار کرد: مدافعان اسلامی‌سازی اذعان دارند علوم انسانی اسلامی، عبارت از گزاره‌های نظام‌مند، توصیه‌ای و توصیفی برخاسته از منابع اسلام و برخاسته از ماهیت متافیزیکی و فعالیت‌های ارادی اعم از ذهنی و رفتاری در سطح فردی و ... است.