کد خبر: ۳۹۳۴۸۷۴

تاریخ: ۲۴ آبان ۱۳۹۹ - ۱۴:۲۵

کارشناسان قرآنی عراق در گفت‌وگو با ایکنا بیان کردند:

تفسیر المیزان خالی از یکنواختی و تقلید است / نظریه «جری و انطباق» علامه(ره)؛ حلّال اختلاف آرای تفسیری

کارشناسان علوم قرآنی عراق تصریح کردند: ویژگی مهم تفسیر علامه طباطبایی(ره) این است که او احکام فقهی بسیاری از آیات قرآن را با مباحث و ادله‌های محکم و استوار فقهی به بحث می‌گذارد و تفسير المیزان خالی از یکنواختی، تک‌آهنگی و تقلید است و در عین حال نظریه ابداعی «جری و انطباق» علامه در کنار قدرت علمی تفسیرش، اختلاف آرای مفسران در دیگر تفاسیر قرآنی را برطرف کرده است.

به گزارش ایکنا، امروز، 24 آبان‌ماه، سالروز درگذشت استاد علامه طباطبایی(ره)، فیلسوف و مفسر قرآن کریم، اسوه علم و تقوا و بنیانگذار سبک جدید تفسیر قرآن کریم است. حكيم عارفی كه بعدها بسياری از انسان‌ها از چشمه جوشان حكمت و معرفتش جرعه‌هایی جان‌بخش نوشيدند. علامه طباطبایی در سال 1333 ‌شمسی نگارش تفسیر المیزان، اثر بزرگش را آغاز کرد و 17 سال طول کشید تا این اثر منحصربه‌فرد، جالب و دلنشین را، که نظیر آن تا به حال نوشته نشده است، تمام کند. به نظر آیت‌‌الله العظمی خویی(ره)، علامه طباطبایی برای نوشتن این اثر، خود را تصفیه کرد و شهید مطهری هم معتقد بود که تفسیر المیزان با فکر نوشته شده و بسیاری از این مطالب الهامات غیبی است، زیرا کمتر مشکلی در امور اسلامی و دینی وجود دارد که کلید حل آن در تفسیر المیزان پیدا نشود. به همین مناسبت خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) با سه تن از کارشناسان علوم قرآنی عراق به گفت‌وگو نشسته است که مشروح آن از نظر می‌گذرد.

المیزان؛ تفسیری در دل معلومات قرآنی

استاد سید حکیم شبر محمد الشرع، مدیر مؤسسه قرآن بصره، در خصوص جایگاه تفسیر المیزان و ویژگی‌های این اثر فاخر بیان کرد: همانطور که می‌دانیم کارشناسان زیادی به تفسیر قرآن کریم پرداخته‌اند اما بیشتر آنها به تفسیر برخی سوره‌های قرآن اهتمام داشته و در آثار تفسیری خود از روشی مرتب، منسجم و زنجیره‌وار از ابتدای سوره حمد تا سوره ناس پیروی نکرده‌اند. تفسیر المیزان اولین تفسیری است که بیشتر علوم حوزوی مثل فقه، اصول عقاید، فلسفه، زبان و ادبیات عربی، منطق و دیگر علوم را در دل معلومات قرآنی مطرح می‌کند و این ویژگی مهم آن است.

مدیر مؤسسه قرآن بصره افزود: آیت‌الله طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان بحث‌های عقلانی زیادی را گنجانده است. یکی دیگر از ویژگی‌های بارز این تفسیر، وجود تنوع راوی در بحث‌های روایی است و علامه این بحث‌ها را با احادیث اهل بیت(ع) به پایان می‌رساند. ویژگی دیگر تفسیرش این است که او احکام فقهی بسیاری از آیات قرآن کریم را با مباحث و ادله‌های محکم و استوار فقهی به بحث می‌گذارد و تفسير المیزان خالی از یکنواختی، تک‌آهنگی و تقلید است.

وی با بیان اینکه بسیاری از مفسران معاصر بعضی از اشارات مهم تفسیر المیزان را اقتباس کرده‌اند، گفت: شیخ محمد جواد مغنیه، صاحب تفسیر «المبین»، از جمله مفسرانی است که اذعان دارد در اثر تفسیری خود المیزان علامه طباطبایی را همواره جلوی دیدگانش داشته و به آن مراجعه می‌کرده است. تفسیر المیزان برای افراد مبتدی آسان و راحت نیست و این تفسیر را باید براساس سطوح مختلف حوزوی تقسیم کرد و به همین خاطر در حوزه‌های علمیه به آن به عنوان یک روش درسی منسجم چنانکه باید توجه نشده است.

استاد الشرع به فرمایش آیت‌الله العظمی سبحانی در باب ذکر فضایل استاد علامه طباطبایی اشاره کرد و ادامه داد: از نظر ایشان آیت‌الله طباطبایی عالمی بسیار متواضع بود و این تواضع از تقوای خالص و ایمان راسخ او سرچشمه می‌گرفت؛ به اندازه‌ای که اگر انسان گمان نمی‌کرد که این مرد دریایی از علم و دانش بیکران باشد. او مبتکر و مفسر سبک جدید تفسیر قرآن کریم و فرهیخته‌ای بی‌همتا و فیلسوفی صاحب نظریه در فلسفه و بنیانگذار سبکی جدید در تفسیر قرآن کریم است.

المیزان؛ ستون فقرات تفاسیر و تحقیقات نقدی معاصر

دکتر حیدر مصطفی هجر، استاد اصول تفسیر دانشگاه ذی‌قار عراق، نیز تصریح کرد: المیزان یکی از منابع مهم تفاسیر معاصر است و خصوصیات بارزی دارد که منعکس‌کننده شخصیت علامه طباطبایی(ره) و بار علمی متنوع و فراوان ایشان است. تفسیر المیزان بیانگر خلاصه تجارب فکری استاد است و ما می‌توانیم آن را دانشنامه‌ای بر حق بدانیم، زیرا علامه ملتزم به یک سبک و روش استوار و کم‌نظیر است. علامه به تفسیر مهم‌ترین مسائلی که ذهن یک مسلمان را درگیر می‌کند می‌پردازد و از برداشت‌ها و تفاسیری که از دغدغه‌های زمان معاصر نشئت می‌گیرد به دور است. او در خط سیر افق قرآن حرکت می‌کند. اسلوب علامه بیانی دقیق و فارغ از هرگونه ابهام است.

هجر تأکید کرد: بدون شک بیشتر کتاب‌های تفسیری که بعد از علامه طباطبایی نوشته شده‌اند، تفسیر المیزان را به عنوان یکی از منابع ارجاعی خود قرار داده‌اند، حتی بعضی از آثار مثل کتاب «اللباب فی تفسیر الکتاب» (اثر سیدکمال حیدری) چیزی جز شرح المیزان نیست یا می‌بینیم تفسیر تسنیم آیت‌الله العظمی جوادی آملی دنباله‌رو تفسیر المیزان است و المیزان را بسط می‌دهد. در واقع المیزان ستون فقرات تفاسیر و تحقیقات نقدی معاصر است.

این استاد تفسیر و علوم قرآنی عراق با بیان اینکه مهم‌ترین کاری که علامه طباطبایی برای آن سعی و تلاش کرد همانندسازی و یکی شدن روح با قرآن بود، گفت: ایشان سعی کرد با ارتباط بین آیات و با استفاده از رهنمودهای اهل بیت(ره) پی به حقایق قرآن ببرد و ارزش و جایگاه ادله آیات قرآن کریم را کشف کند. باعث خرسندی است که ترجمه ترکی تفسیر المیزان برای آشنایی بیشتر حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها با این تفسیر فاخر منتشر شده است تا بتوان این تفسیر را به عنوان یک کتاب علمی استوار و فاخر عرضه کرد، اما متأسفانه با وجود این حجم از تلاش و گستردگی علم در تفسیر، توجه چندان و منسجمی به اثرش نشده است.

ویژگی‌ متمایز تفسیر «المیزان» که اختلاف نظر بسیاری از مفسران را رفع کرد

در همین راستا، ابتسام عبدالكريم المدنی، استاد مطالعات قرآنی دانشکده تربیت اسلامی دانشگاه کوفه در عراق، نیز در گفت‌وگو با ایکنا ویژگی‌های ممتاز تفسیر المیزان علامه طباطبایی(ره) را برشمرد و گفت: المیزان منبع و مرجع مهم مفسران، مؤلفان و پژوهشگران مطالعات قرآنی است. اغراق نیست اگر بگویم که هیچ پژوهشگری نمی‌‌تواند در مطالعاتش درباره قرآن به تفسیر المیزان بی‌اعتنا باشد و اگر این‌گونه نباشد، مطالعه و پژوهش او در بسیاری از ابعاد علمی بسیاری دچار نقص خواهد بود.

عبدالکریم المدنی درباره ویژگی‌های تفسیر المیزان اظهار کرد: اوّلین مزیّت و مهم‌ترین ویژگی آن، تفسیر آیه به آیه است؛ بدین معنى که علامه طباطبایی قرآن را با خود قرآن تفسیر می‌کند، به گونه‌ای که هر جمله از آن می‌تواند قرینه و مفسّر هر یک از جملات دیگر باشد. بنابراین اگر در معانى بعضى از آیات ابهامی به نظر برسد، با ملاحظه، تطبیق و تقارن با آیات دیگر این ابهام از بین مى‌رود. علاوه بر این، صاحب المیزان احیاگر روایات ائمه معصومین(ع) است و نقش او در تفهیم و تطبیق روایات و قرآن یگانه و منحصربه‌فرد است.

به گفته عبدالکریم المدنی، تفسیر المیزان دو سبک متمایز دارد: سبک نخست آوردن مقدمه‌ای موجز و خلاصه برای تفسیر است. اهمیت این سبک از آن جهت است که در تفسیر آیات خواننده می‌تواند در ابتدا به تفسیر مستقیم و بدون تفصیل آیات دست یابد و اگر بخواهد در هر کدام از جنبه‌ها و ابعاد مربوط به تفسیر آیه ورود کند، جداگانه از هر کدام که نیاز دارد یا متمایل است با عناوین خاصی که برای آن در نظر گرفته شده استفاده می‌کند.

وی افزود: سبک متمایز دیگر تفسیر المیزان این است که علامه طباطبایی(ره) نظریه «جری و انطباق» را ارائه داد. جری و انطباق به معنای تعمیم و تطبیق حکم آیات دارای سبب نزول خاص بر مصادیقی غیر از مورد نزول است. علامه طباطبایی معتقد است که نظر به اینکه قرآن مجید کتابی است همگانی و همیشگی، در غایب مانند حاضر جاری است و به آینده و گذشته مانند حال منطبق می‌شود؛ مثلاً آیاتی که در شرایط خاصی برای مؤمنان زمان نزول قرآن تکالیفی بار می‌کنند، مؤمنانی که پس از عصر نزول همان شرایط را داشتند، بی‌کم و کاست همان تکالیف را دارند و آیاتی که صاحبان صفاتی را ستایش یا سرزنش می‌کنند یا مژده می‌دهند یا می‌ترسانند، کسانی را که به آن صفات متصفند، در هر زمان و مکانی که باشند، شامل می‌شود. بنابراین، هرگز مورد نزول آیه‌ای مخصص آن آیه نخواهد بود؛ یعنی آیه‌ای که درباره شخص یا اشخاص معینی نازل شده است، درباره نزول خود منجمد نشده، به مصادیق مشترک با مورد نزول آیه در صفات و خصوصیات سرایت خواهد کرد و این در عرف روایات «جری» نامیده می‌شود.

عبدالکریم المدنی گفت: بنابراین علامه طباطبایی(ره) نشان می‌دهد که گستره شمول قرآن از نظر انطباق بر مصادیق بسیار وسیع است و به موارد نزول آیات منحصر نیست؛ بلکه هر موردی را که با مورد نزول آیه از نظر ملاک یکسان باشد دربرمی‌گیرد و بدین طریق بسیاری از مسائل علمی و سؤال‌ها شک‌ها برطرف می‌شود. مثلاً وقتی مفسر می‌گوید که آیه در حق شهادت امام حسین(ع) نازل شده است، برخی می‌گویند که خیر، این آیه درباره موردی در عصر رسول‌الله(ص) نازل شده است، اما علامه طبابایی(ره) ثابت می‌کند با توجه به اینکه قرآن مجید کتابی است همگانی، همیشگی و متعلق به افراد همه عصرها، به آینده و گذشته مانند حال منطبق می‌شود.

استاد دانشگاه کوفه در پایان گفت: بنابراین براساس نظریه جری و انطباق علامه طباطبایی، آیاتی که در شرایط خاصی برای مؤمنین زمان نزول، تکالیفی را معین می‌کنند، مؤمنین پس از عصر نزول یعنی همه عصرها هم که دارای همان شرایط هستند، دقیقاً همان تکالیف را دارند و این‌ها علاوه بر قدرت علمی المیزان است و اختلاف میان مفسران در دیگر تفاسیر قرآنی را برطرف کرده است.

گفت‌وگو از طیبه امامقلی