کد خبر: ۳۹۳۶۶۷۵

تاریخ: ۰۴ آذر ۱۳۹۹ - ۱۱:۳۸

جدیدترین شماره از فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی منتشر شد

سومین شماره از دوره چهارم فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی به صاحب امتیازی انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شد.

به گزارش ایکنا، در این شماره از فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی مقالاتی با عناوین «بررسی تأثیر خوانش‌های نحوی بر معانی آیات قرآن کریم ‏‏(مطالعۀ موردی: سورۀ بقره)‏»، «خوانشی نو از تأثیر جنسیت بر تفسیر قرآن کریم با بررسی مصداقی دیدگاه آمنه ودود و آیت الله جوادی‌آملی»، «بررسی نشانگرهای فراگفتمان تعاملی در قرآن»، «چگونگی ساخت و کاربست تصاویر سیاقی در قرآن»، «بررسی و نقد 55 ترجمه‌ی فارسی از واژه‌ی «رحمن» در ﴿بسم الله الرّحمَنِ الرَّحیِم﴾ با تأکید بر مبانی تفسیری» و «بازنمود رویداد حرکت فعل «ذَهَبَ» در قرآن کریم: رویکردی شناختی» منتشر شده است.

بررسی تأثیر خوانش‌های نحوی بر معانی آیات قرآن کریم

در چکیده مقاله «بررسی تأثیر خوانش‌های نحوی بر معانی آیات قرآن کریم ‏‏(مطالعۀ موردی: سورۀ بقره)‏» آمده است از گذشته تاکنون نحویان در پرداختن به وجوه ‏اعرابی، دلالت‌های معنایی آن‌ها را مورد توجه قرار داده‌اند. در قرآن کریم که خود مهم‌ترین ‏عامل تکوین و تکامل علم نحو بوده است، میان نقش‌های نحوی و دلالت‌های معنایی، ‏پیوندی بسیار عمیق برقرار است، به‌گونه‌ای که در برخی آیات، ‌نوعِ نقش مراد از یک واژه، ‏بر دلالت معنایی آن تأثیر به‌سزایی می‌گذارد. منظور از وجوه اعرابی در زبان عربی این است ‏که یک واژه با عنایت به جایگاهش در جمله، ممکن است چندین نقش متفاوت داشته باشد و ‏هر نقش می‌تواند جمله را دست‌خوش تغییرات معنایی کند. این مقاله با تکیه بر شیوۀ ‏توصیفی تحلیلی درصدد آن است که با به‌کارگیری علم نحو، به‌عنوان ابزاری قوی در جهت ‏آشکار نمودن نقش‌های متفاوت کلمات و با تکیه بر شواهد و نمونه‌هایی از آیات سورۀ ‏بقره، وجوه اعرابی مختلف و دلالت‌های معنایی آن‌ها را در قرآن کریم بررسی نماید. نتایج ‏این پژوهش نشان می‌دهد که مهم‌ترین علل وجودِ وجوهِ اعرابی قرآن که سبب توسع و یا ‏دگرگونی معنی آیات می‌گردد؛ عدم قطعیت اعراب واژه و جمله، مبهم بودن نوع ساختار ‏صرفی کلمه، اشتراک چند نقش در یک علامت اعرابی و محل‌های وقف در قرآن است.‏

بررسی نشانگرهای فراگفتمان تعاملی درقرآن

نویسنده مقاله «بررسی نشانگرهای فراگفتمان تعاملی درقرآن» در طلیعه نوشتار خود آورده است فراگفتمان نگرشی جدید در تحلیل کلام است که در آن نویسنده به طرق مختلف به منظور تعامل با مخاطب حضور خود را در متن نشان می‌دهد. در پژوهش حاضر به ارزیابی انواع نشانگرهای فراگفتمان تعاملی از قبیل: فراگفتمانهای یقین‌نما، خوداظهار، دخیل‌ساز، نگرش‌نما و تردیدنما بر اساس انگارۀ هایلند و تس (2004) در سوره‎های واقعه، حشر و الرحمن پرداخته‎ایم. دلیل انتخاب این سوره‎ها علاوه بر مفاهیم ارزنده و شگرف آیات، تأکید فراوان روایات اسلامی به قرائت مستمر آنهاست که خود نشان دهندۀ اهمیت والای این سه سوره در قرآن است. نتایج بررسی فراگفتمانها در سوره‎های فوق که به روش توصیفی تحلیلی انجام شده، نشان داده است که اولا ًطبقه‌بندی آیات این سه سوره فراتر از تقسیم‎بندی هایلند و تس (2004) است. ثانیاً تنها فراگفتمانهای یقین‌نما، خوداظهار، دخیل‌ساز و نگرش‌نما با بسامدهای مختلف در سوره‌ها مشاهده شده‌اند، بطوریکه در سورۀ واقعه و الرحمن دخیل‌سازها و در سورۀ حشر، نگرش‌نماها از بسامد بالاتری برخوردار بوده‌اند. فراگفتمانهای تردید‌نما در هیچ یک از سه سوره‎ مشاهده نشده‌اند که نشانگر اطمینان، یقین و راستی کلام قرآن نسبت به هر نوع متن نوشتاری دیگر است.

خوانشی نو از تأثیر جنسیت بر تفسیر قرآن کریم

در چکیده این مقاله می‌خوانیم: تأثیر جنسیت و پیش‌فرض‌های مرتبط با آن یکی از مباحثی مطرح در فهم متون دینی است. از این رو در دهه‌های اخیر و با ورود جریان فمینیستی و خوانش زنانه از متون دینی و به دنبال آن؛ بازیابی حقوق زنان روند روبه رشدی پیدا نمود. از جمله محققان معاصری که به بازخوانی آیات قرآن در حوزه زنان پرداخته است، آمنه ودود پژوهشگر امریکایی-افریقایی تبار و تازه مسلمان شده می‌باشد که متاثر از آراء فضل‌الرحمن به تفسیر آیات پرداخته است. این پژوهش درصدد است تا با روش توصیفی-تحلیلی و به وسیله ابزار اسنادی؛ ضمن تبیین اندیشه و روش آمنه ودود در تفسیر، به تطبیق آراء وی با اندیشه‌های آیت الله جوادی‌آملی بپردازد. نتایج حاصل از بررسی تحلیلی این دو شخصیت نشان می‌دهد که جنسیت مفسر، در تفسیر قرآن، درصورتی که تهی از هرگونه پیش فرض و تپیش‌فرض‌های مرتبط با آن یکی از مباحثی مطرح در فهم متون دینی است. از این رو در دهه‌های اخیر و با ورود جریان فمینیستی و خوانش زنانه از متون دینی و به دنبال آن؛ بازیابی حقوق زنان روند روبه رشدی پیدا نمود. از جمله محققان معصبات جنسیتی باشد و اگرتفسیر او با روش و شیوه‌ای علمی و منصفانه صورت پذیرد؛ تأثیر بسزایی نخواهد داشت.

چگونگی ساخت و کاربست تصاویر سیاقی در قرآن

نویسنده در مقدمه مقاله آورده است: تصویر آفرینی، شیوه‌ای بلاغی و هنرمندانه برای بیان مطالب است که در متون گوناگون از آن استفاده می‌شود. آفرینش هنری یکی از شیوه‌های تأثیرگذار در انتقال مطالب بشمار می‌آید. عمده پژوهش‌های صورت گرفته در این زمینه عمدتاً به تصاویر مفرد و چگونگی ساخت آن منحصر شده و این در حالی است که به نظر می‌رسد این امکان وجود دارد که تصاویر مفرد ارتقای یابند و از برساخت چند تصویرمفرد کنار هم یک تصویر سیاقی و کلان به وجود آید. در این پژوهش کوشش بر آن بوده که به این سؤالات پاسخ داده شود که تصاویر سیاقی در قرآن چگونه ساخته می‌شوند و تصاویر برساخته در انتقال مفاهیم چه تأثیری دارند؟ بررسی نمونه‌های مختلف نشان می‌دهد که سه گونه ساخت برای تصاویرسیاقی در قرآن محتمل است: تصاویر برساخته در یک آیه، تصاویر برساخته در چند آیه متوالی و تصاویر برساخته در چند آیه غیر متوالی. در این پژوهش با تکیه‌بر روش توصیفی- تحلیلی، جوانب گوناگون ساخت تصاویرسیاقی در قرآن موردمطالعه قرارگرفته است. نخست تصویر موجود در هر یک از هم‌بافت‌ها بررسی‌شده و سپس با تکیه‌بر تحلیل داده‌ها این کوشش انجام‌شده است که مشخص شود از کنار هم قرار گرفتن دو یا چند تصویر مفرد چگونه یک تصویر سیاقی کلان ساخته می‌شود.

بررسی و نقد 55 ترجمه فارسی از واژه «رحمن»

نویسندگان این مقاله می‌نویسند: پژوهش حاضر سعی کرده، با تحلیل واژه‌ی «رحمن» در آیه‌ی ﴿بسم‌الله الرحمن الرحیم﴾ گامی درکمک به فهم دقیق‌تر واژه و گویایی ترجمه‌ی آن بردارد. ابتدا به بررسی توضیحات تفاسیر از «رحمن» به خصوص تفسیر تسنیم پرداخته، تا مفهومی دقیق و رسا به دست آورد، سپس با تحلیل ترجمه‌های مختلف، دلایل قرآنی و روایی خود بر تأیید یا رد هر ترجمه را بیان کرده و به این نتیجه رسیده‌است که «رحمن»، رحمتی مطلق و فراگیر و بی‌مقابل است؛ بنابراین غضب الهی را نیز شامل می‌شود ‌که رهبری آن با رحمت رحمانیه است. به دلیل کثرت و شمولیتی که از صیغه‌ی فعلان فهمیده می‌شود، قرینه‌ی سیاق آیه‌هایی که «رحمن» در آن‌ها به کار رفته، روایت‌هایی که به توضیح پیرامون آن پرداخته‌اند، و مصادیقی که مفسران برای آن برمی‌شمارند، مهندسی عالم بر عهده‌ی رحمت رحمانیه است؛ به نظر می‌رسد، هیچ یک از ترجمه‌های فارسی بررسی شده، رسایی کامل بر این معنا را ندارد. عدم‌قابلیت زبان فارسی در مقایسه با زبان عربی و در برخی موارد عدم‌تخصص‌های گوناگون لازم برای ترجمه از سوی مترجمان از جمله عوامل نارسایی ترجمه‌های فارسی است که در مورد واژه‌ی «رحمن»، مطلق بودن رحمت، که شامل غضب مستور الهی می‌شود مزید علت نارسایی ترجمه‌های آن شده است.

بازنمود رویداد حرکت فعل «ذَهَبَ» در قرآن

در چکیده این مقاله می‌خوانیم: حرکت، مفهومی اولیه، جهانی و پیچیده است که در زبان های گوناگون، با عناصر روساخت متفاوتی بازنمایی می شود. مطالعات تالمی در واقع شروع مطالعات زبان شناسی شناختی در موضوع حرکت محسوب می شود؛ تالمی روابط نظام‌مند میان روساخت‌ها و ژرف‌ساخت‌های زبانی را تبیین نموده است. مقاله حاضر به بررسی مفهوم سازی فعل حرکتی ذَهَبَ در قرآن بر مبنای الگوی واژگانی شدگی تالمی پرداخته است.پیکره پژوهش حاضر56آیه مشتمل بر ماده «ذَهَبَ»است که از این تعداد، 48 روساخت فعل «ذَهَبَ» مشاهده شد و پس از تحلیل داده‌ها در بافت قرآنی، 28 نمونه استعاری و 20 مورد غیراستعاری و به معنای حرکت فیزیکیِ رفتن کشف شد. در مرحله بعد بسامد و نحوه کاربست مؤلفه های رویداد حرکت استخراج و نقش آن در بهبود و تدقیق تفسیر آیات قرآن مشخص شد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که تمامی چهار مؤلفه اصلی رویداد حرکت و دو مؤلفه فرعی در گزاره های مورد مطالعه وجود دارد و بالاترین بسامد در میان مؤلفه های اصلی، مربوط به مؤلفه مسیر وجزءحرکتی(20مورد) سپس مؤلفه پیکر/زمینه(19مورد) و در مؤلفه های فرعی، سبب(13مورد) است. یکی دیگر از نتایج مقاله حاضر، تبیین وقوع بسط معنایی در روساخت مشترک مفهوم «رفتن» در قالب مفاهیم «برطرف شدن»، «نابود شدن» و «مردن» است.