کد خبر: ۳۹۳۷۱۴۰

تاریخ: ۰۴ آذر ۱۳۹۹ - ۱۷:۵۰

آیت‌الله علیدوست:

بی‌توجهی به شأن نزول؛ مهمترین منشأ پیدایش پلورالیزم

استاد سطح خارج حوزه علمیه با بیان اینکه یکی از دلایل مهم پلورالیزم معرفتی در بین برخی مفسران مسلمان، بی‌توجهی به شأن نزول آیات است، گفت: برخی برای تطبیق اندیشه‌ اندیشمندان غربی و تطبیق آنها بر معارف اهل بیت(ع) سراغ آنها می‌روند، اما به جای آنکه سرک بکشند، توطن می‌کنند، در حالی که روحانی راه‌گم‌نکرده، نباید در این آراء توقف کند.

به گزارش ایکنا، آیت‌الله ابوالقاسم علیدوست، چهارم آذرماه در ادامه مباحث فلسفه تفسیر که در فضای مجازی بارگذاری شده است، با بیان اینکه برخی میان اسباب نزول و شأن نزول تفاوت قائل شده‌اند، اما بنده معتقد به این مسئله نیستم، گفت: قرآن کریم برخلاف تورات و انجیل، نزول دفعی و تدریجی داشته است، لذا نزول تدریجی در طول 23 سال سبب شده تا آیات به مناسبات مختلف نازل شود که همان شأن نزول است.

وی با بیان اینکه اسباب نزول یا شأن نزول دانشی شیعی است تا اسلامی، اضافه کرد: این تراث از امام علی(ع) و بعدها از سایر ائمه معصوم به ما رسیده و گفته شده که چهار هزار روایت اسباب نزول داریم. ذهبی گفته بالاترین صحابی در دانش شان نزول، علی(ع) بود؛ حتی قرآنی که امام علی(ع) داشتند و امروز در نزد امام زمان است، قرآن همراه با شأن نزول آیات است. سلمان فرموده که بعد از وفات پیامبر(ص)، امام علی(ع) به جمع‌آوری قرآن همراه با سبب نزول پرداخت؛ حضرت قرآن را بر خلفا عرضه کرد، اما آنها نپذیرفتند.

بی‌توجهی به شأن نزول؛ مهمترین منشأ پلورالیزم

علیدوست با بیان اینکه برخی پرنوشتارهای بدون تأمل، فهم نادرست خود را مبنای تأیید برای پلورالیزم می‌دانند، تصریح کرد: کسانی شراب می‌خورند(عثمان بن معظون) و وقتی مورد شماتت و حد قرار گرفتند، به این آیه 93 مائده استناد کردند که «لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»؛ یعنی کسانی که ایمان دارند و عمل صالح انجام می‌دهند در خوردن طعام آزاد هستند، ما ایمان داریم و عمل صالح هم انجام می‌دهیم، بنابراین در هر چه بخوریم آزاد هستیم؛ این استناد در حالی است که این آیه در مورد مسلمینی است که قبلاً مبتلا به شرابخواری و از این بابت ناراحت بودند و به پیامبر عرض کردند که آیا بابت هرچه در گذشته خوردیم معاقب می‌شویم و خدا فرمود اگر ایمان بیاورید و عمل صالح داشته باشید، گذشته بخشیده می‌شود؛ آیه در جواب کسانی است که سابقه خوبی ندارند، نه ناظر به امروز مسلمین.

علیدوست بیان کرد: ما تعبداً نکاتی را که اهل بیت(ع) در ذیل برخی آیات بیان کرده‌اند، می‌پذیریم و روی چشم می‌گذاریم، البته اگر روایت، معتبر باشد. اما همین موضوع را نمی‌توانیم برای یک فرد سنی بگوییم، ولی اگر از خود قرآن مایه بگذاریم، حجت به خود قرآن باز می‌گردد و سبب می‌شود بسیاری از روایات تفسیری که به معانی بطنی اشاره کرده به خود قرآن مستند می‌شود و این سندسازی خدمت بزرگی به اهل بیت و ائمه(ع) است و اهل تسنن هم می‌پذیرند.

استاد سطح عالی حوزه علمیه با بیان اینکه البته این قرینه‌یابی مستلزم دقت است و نباید به افراط مبتلا شویم و مانند اهل غلو باشیم که هر آیه را به شخصیتی صالح یا طالح تعبیر می‌کنند، افزود: مثلاً در سوره مریم آیه 58 «أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا»؛ امام سجاد(ع) در ذیل آیه فرموده‌اند که مراد از «مِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا» ما هستیم؛ در اینجا اگر تعبد را کنار بگذاریم، این مسئله از ظاهر آیه استخراج نمی‌شود که ما مقصودیم؛ در این آیه همه الفاظ ماضی است، ولی «تتلی» در «إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ» مضارع در مفهوم ماضی آمده است؛ یعنی وقتی آیات بر آنها تلاوت می‌شود، به سجده افتادند. (مثل اینکه تا بگوییم «یا حسین» گریه کرده‌اند نه اینکه «تا یا حسین بگوییم گریه می‌کنند») در آیه مضارع محقق الوقوع، تعبیر به ماضی شده است.

وی به نمونه دیگری اشاره کرد و گفت: آیه 36 توبه «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ» از آیات محکم قرآن و مفهوم آن روشن است؛ فرموده که تعداد ماه‌ها در نزد خداوند 12 عدد است که 4 ماه آن حرام است؛ امام علی(ع) فرمودند مراد از این 12 ماه ما اهل بیت هستیم. البته مراد امام این نیست که ظاهر قرآن حجت نیست؛ ولی ایشان خواسته‌اند ما را وارد وادی ظریفتر و دقیقتر کنند. یعنی آیه معنای بطنی دارد که باعث لطافت آیه است؛ امام فرموده است که معرفت به شهور، دین قیم نیست، زیرا یهودیان و کفار و مسیحیان و حتی بت‌پرستان ... هم به تعداد و نام ماه‌ها آشنا هستند.

تهمت به شیعه

علیدوست اضافه کرد: امام می‌فرمایند آشنایی و اطاعت از ما دین قیم است؛ البته ما از ظاهر قرآن دست برنمی‌داریم، زیرا اندیشه نزدیک به شیعه، حجیت ظاهر قرآن است و اینکه برخی ما را متهم به عدم آن می‌دانند، نادرست است. بنده در مباحثه با یکی از علمای اهل تسنن وقتی گفتم که براساس قرآن صحبت کنیم، گفت شما قرآن را قبول ندارید. این از تهمت‌هایی است که به شیعه می‌زنند، اما قطعاً در برخی آیات تا معنای بطنی در نظر گرفته نشود، مراد حقیقی قابل فهم نیست.

استاد سطح خارج حوزه علمیه همچنین به آیه 18 سوره سبا «وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ» اشاره کرد و ادامه داد: در این آیه «الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً» دارای ابهام است؛ در ذیل آیه روایت شده شخصی از امام سجاد در این باره پرسید و امام از خود آن فرد پرسید که مفسران خودتان چه می‌گویند (در آن دوران مفسران مدعی مانند قتاده و ... زیاد بودند) و آن فرد گفت: می‌گویند سرزمین مبارک، مکه است؛ امام فرمود مراد از «الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً»، رجال هستند؛ در اینجا، سرزمین مطرح نیست. آن فرد پرسید مؤید این تفسیر در قرآن چیست؟ امام به آیه هشتم طلاق «وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا» استناد کردند؛ یعنی هرچه اینجا از قریه مراد است در آن آیه هم هست. همچنین آیه 59 کهف «وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا » را قرائت فرمودند. ضمیر هُمْ در «أَهْلَكْنَاهُمْ» به هیچ وجه با «تِلْكَ الْقُرَى، همخوان نیست، مگر اینکه مراد را افراد و اهل قریه بگیریم. لذا امام «بارکنا، را به خود و «ظاهرة» را به علمای دین تفسیر می‌کنند.

فلسفه غرب جای توطن محقق حوزوی نیست

علیدوست اضافه کرد: کار روحانیت و حوزه اگر راه گم نکنند و عمرشان را در راه کانت و دکارت و گادامر و این فیلسوف و آن فیلسوف و عارف هزینه نکند، این است که گندم را آرد کرده و بپزند و به دست مردم بدهند؛ یعنی دین را از ائمه بگیرند و آماده به مردم بدهند؛ متأسفانه برخی مراکز تأسیس می‌شود تا به مقارنه معارف دین و اندیشمندان غربی و غیرغربی بپردازند که کار درستی است، اما باید در اندیشه آنها سرک بکشیم، نه اینکه در این آراء و نظریات توطن کنیم و بمانیم؛ بلکه آنها را بیاموزیم به قصد خدمت به دین و اینکه تطبیق کنیم تا ظرایف دین بیشتر روشن شود.