کد خبر: ۳۹۵۴۹۹۵

تاریخ: ۰۲ اسفند ۱۳۹۹ - ۱۱:۰۲

نود و هشتمین شماره از فصلنامه «علوم حدیث» منتشر شد

نود و هشتمین شماره از فصلنامه علمی - پژوهشی «علوم حدیث» ویژه زمستان 99 با 9 مقاله از سوی پژوهشگاه قرآن و حدیث منتشر شد.

به گزارش ایکنا، این شماره حاوی 9 مقاله با عناوین «تحلیل فقه الحدیثی مدلول روایات مخلوق اول» به قلم مجید معارف و حسام امامی دانالو، «تحلیل گفتمان احادیث «ده دوازده» در فقه معاملات» فاطمه آلبوغبیش، حمیدرضا بصیری و محمدکاظم رحمان‌‌ستایش، «رویکرد مفسران به مواجهه سیاق با روایت در دلالت یابی آیات حوزه زنان» نوشته زهره شریعت ناصری، علی صفری و محمدعلی مهدوی‌‌راد «نقد دیدگاه مشهور «رجفة» در فتنه شام قبل از ظهور» نوشته مصطفی امیری و  مهدی غلامعلی «تأثیر «تصحیف» و «إدراج» در معنای متن روایات» به قلم معصومه ریعان «پذیرفتنی یا نپذیرفتنی بودن غلو صالح بن سهل، یکی از راویان شیعه» نوشته سیده سکینه موسوی، محمدمهدی تقدیسی، فاطمه سادات حسینی میرصیفی «منظورشناسی احادیث زنانه «من لایحضره الفقیه» بر اساس الگوی نایکل هلیدی» به قلم فریبرز حسین‌جانزاده، محمد شایگان‌‌مهر و صدیقه بزرگ‌‌نیا «بررسی تطبیقی کارکرد «توجه به عیوب نفس(خود)» در اصلاح دوابط همسران بر اساس روایات اسلامی و....» نوشته وحید حاتمی شندی، محسن زندی، عباس بخشنده بالی «نقش قاعده زرین اخلاق در تعامل با غیر هم‌کیشان بر پایه روایات» به قلم سید ابو الحسن نواب و حیدر حب‌الله است. چکیده مقالات این شماره به شرح زیر است:

۱. تحلیل فقه الحدیثی مدلول روایات مخلوق اول

در جوامع روایی، مجموعه‏‏ای از احادیث وجود دارند که بر اساس آن‌ها، آب، قلم، عقل، نور پیامبر اکرم(ص)، ارواح ائمه:، مشیت الهی و حروف معجم به ‌عنوان مخلوق اول معرفی شده‌اند که سبب تعارض ظاهری این اخبار است. در میان حدیث‌پژوهان دو رویکردِ جمع و نقد نسبت به این احادیث وجود دارد؛ جمع به این صورت که موارد مذکور، نام‏‏‌های حقیقتی واحدند و نقد به این صورت که مضمون یکی را تأیید و مدلول سایر موارد را ردّ کرده‌‏‏اند؛ امّا شواهد متعددی همچون معنای لغوی کلمه «اول» که مخلوقات مذکور در احادیث به آن توصیف ‌شده‌اند و کاربرد قرآنی - روایی آن، پذیرش هر دو رویکرد را با چالش روبه‌رو می‏‏کند. لذا در پژوهش حاضر جمع نوینی نسبت به این احادیث ارائه‌ شده است؛ به این نحو که مقصود از معرفی مخلوقاتی متنوع تحت عنوان مخلوق اول در روایات، اشاره به شرافت و اهمیت آن‌ها و ضرورت توجه مسلمانان به مصادیق مخلوق اول بوده و نه معرفی مخلوق نخستین..

۲. تحلیل گفتمان احادیث «ده دوازده» در فقه معاملات

در طلیعه مقاله «تحلیل گفتمان احادیث «ده دوازده» در فقه معاملات»» آمده است: اصطلاح «ده‌دوازده» در متون حدیثی، با عنوان روشی در معامله شناخته می‌شود. این اصطلاح به دلیل فاصله زمانی و ناآگاهی مترجم از ابعاد گفتمان متن، اغلب بدون هیچ تغییر یا توضیحی در متون ترجمه وارد شده و این عدم توجه باعث ایجاد گسست گفتمانی و انتساب دو حکم مغایر به این روش معامله شده است. برخی از ابزارهای گفتمان فرکلاف مانند نظام نقش‌گرای هلیدی می‌تواند در تحلیل و شناخت حکم این روش معامله موثر باشد؛ اما از آنجایی‌که امروزه گفتمان متن در متون دینی برای ما ناشناخته است، ابزارهای دیگری نیز چون شناسایی دال مرکزی، استخراج پیش‌انگاره، مطالعه همزمانی پویا، بررسی همنشین و جانشین‌های متن نیز در این پژوهش استفاده شده است. در نتیجه، با بررسی این موارد به نظر می‌رسد که ائمه اطهار: با تغییر گفتمان این اصطلاح به تغییر کاربرد آن اقدام کرده و آن را از معامله و بیعی فاسد به پیش‌معامله‌ای بدون اشکال مبدل ساخته‌اند.

۳. رویکرد مفسران به مواجهه سیاق با روایت در دلالت‌یابی آیات حوزه زنان

ملاک‌هایی که مفسران برای دلالت‌یابی آیات بر می‌گزینند در هر دوره متفاوت بوده است. در برخی از ادوار تاریخ تفسیر، روایت، تنها ملاک یا مهم‌ترین ملاک مقبول بوده و در برخی از دوره‏ها بافت کلام، بر روایت ترجیح یافته است. گاه نیز مفسران بین این دو قرینه، تعامل ایجاد کرده‏‌اند. مفسران بر اساس نوع ملاکی که پذیرفته‏‌اند، درباره آیات حوزه زنان در سوره نساء به نتایج معناداری دست یافته‌‏اند. مقاله حاضر به روش توصیف و تحلیل محتوای تفاسیر، این تعامل را پی گیری نموده است. نتیجه این بررسی نشان داده است که مفسران دوره معاصر در تعامل سیاق با روایت در اکثر موارد، سیاق را بر روایت ترجیح داده‌‏اند. در دلالت‌یابی آیات حوزه زنان در سوره نساء به طور کلی دو نوع تعامل مشاهده می‌شود: ۱. تعامل مجموعی (عام)، ۲. تعامل جزئی (خاص) و تعامل جزئی از بسامد بالاتری برخوردار بوده است.

۴. نقد دیدگاه مشهور «رجفة» در فتنه شام قبل از ظهور

در چکیده مقاله «نقد دیدگاه مشهور «رجفة» در فتنه شام قبل از ظهور»آمده است: مسأله اصلی پژوهش حاضر، تبیین و تحلیل «رَجفَة الشام» قبل از ظهور است. در صحنه تحولات فتنه شام قبل از ظهور، دو واژه «رَجفَة» و «خَسف» به عنوان نشانه‏های کلیدی و سرنوشت‏ساز در حوادث قبل از تسلط سفیانی (اولین نشانه حتمی ظهور) بر دمشق سوریه بیان شده است؛ اگرچه درباره مصداق و معنای خسف، اتفاق نظر وجود دارد و به فرو رفتن زمین در منطقه حرستا و جابیه دمشق تعبیر شده است لکن درباره معنا و مصداق رجفة الشام، اختلاف نظر فراوان بوده و کماکان مبهم است. اهمیت فراوان «رَجفَة الشام» به عنوان «اولین» حادثه از سلسله حوادث منتهی به حاکمیت سفیانی مورد حمایت غربی‌ها بر دمشق سوریه قبل از ظهور، محل نزاع و گفتگوی علمی بین صاحب‌نظران و کارشناسان مهدویت قرار گرفته است. در این نوشتار، سه تفسیر در معنای «رَجفَة الشام»، یعنی: ۱. حادثه زمینی (زلزله)، ۲. حادثه آسمانی (حمله با سلاح مرگبار اتمی و قتل بیش از صد هزار نفر)، ۳. جنگ در منطقه شام بیان گردیده و در پایان با توجه به کتب لغت، احادیث هم‏خانواده و قراین دیگر، معنای سوم اخذ گردید. بنابراین، وقوع زلزله بسیار بزرگ در مقیاس وسیع (احتمال اول) و نیز حمله با سلاح غیرمتعارف و مرگبار اتمی (احتمال دوم) قبل از ظهور در منطقه شام که در آنِ ‏واحد منجر به کشته شدن صد هزار نفر شود، منتفی است و رجفة الشام به معنای جنگ بین دو جبهه نظامی مخالف هم است که در ضمن «فتنه شام»، منجر به قتل فراوان انسان‏ها نیز خواهد شد. در این نوشتار از منابع اسنادی - کتابخانه‌ای استفاده شده و در چارچوب روش توصیفی - تحلیلی به رشته تحریر در آمده است.

۵. تأثیر «تصحیف» و «إدراج» در معنای متن روایات (مطالعه موردی سه روایت زنان)

مؤلف مقاله در چکیده اینگونه عنوان کرده: «تصحیف» و «إدراج» از نمونه‏های اضطراب حدیث و موجب آسیب فهم متن در روایات است. «تصحیف» به معنای تغییر یافتن بخشی از حدیث به کلمه یا عبارت دیگر و «ادراج» به معنای آمیختن کلام راوی با سخنان معصوم(ع)است. این عوامل موجب ابهام در معنای روایت و محل اختلاف و تعارض در اخبار گردیده و شنونده یا خواننده را از مراد جدی متکلم باز می‏دارد و بر حدیث‌‏پژوه لازم است با شناسایی این آسیب‌‏ها از پیامدهای استنتاجات غلط یا جانبدارانه در متن روایات جلوگیری نموده و مقصود از کلام معصوم را بازخوانی نماید. این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی از طریق تاریخ‏گذاری متن و اسناد روایات، سه روایت را از منابع اهل سنت و شیعه در بحث «عدم خروج زنان از خانه» بررسی نموده و با شناسایی تصیحف و ادراج واژگان «متلفعّات» به «تفلات»، «مسجد» به «مِخدَع» و «ثیابَ الرّقاق» به «ثیابِ الرّقاق» خلط معنای موجود را با رفع تصحیف و ادراج آن‌ها به موضع مخالف آن در «جواز خروج زنان از خانه» تبدیل نموده است.

۶. پذیرفتنی یا نپذیرفتنی بودن غلوِ صالح بن سهل، یکی از راویان شیعه

پدیده غلو و تسامح در نقل از غالیان و افراد متهم به غلو به عنوان یکی از عواملی که اعتبار احادیث شیعی را تهدید می‌کند، مطرح شده است. صالح بن سهل از جمله راویان احادیثِ شیعه است که از سوی برخی رجالیان، غالی معرفی شده است؛ در حالی که برخی دیگر او را بری از غلو و از یاران میانه رو امام(ع) و در بالاترین درجه حُسن دانسته‌‏اند. همسو بودن احادیثِ موجود این راوی با باورهای امامیه و نیز وجودِ روایات منافی با غلو در میان آن‌ها مؤید دیدگاه دوم است. از آنجا که مستند ما روایاتِ موجودِ صالح بن سهل در تفاسیر روایی شیعه است و بر اساس این مستندات، روایتی که دال بر غلو باشد، وجود ندارد، می‌توان گفت نسبت دادن غلو به این راوی بنا بر اتهامی است که صحیح به نظر نمی‌رسد و استفاده از این روایات - که او در سلسله راویانش قرار گرفته - بلامانع است.

۷. منظور شناسی احادیث زنانه «من لا یحضره الفقیه» بر اساس الگوی مایکل هلیدی

منظورشناسی به مطالعه منظور پاره‏‏گفتار‏‏هایی می‏‏پردازد که میان پیام‏‏رسان و پیام‏‏گیر رد و بدل می‏‏شود. بر اساس این دانش هر پاره‏‏گفتار می‏‏تواند در بافت‌های مختلف حامل نقش‌های متفاوتی باشد. مایکل هلیدی (۱۹۷۳م) از نظریه‌پردازان این عرصه، نقش‌های معنایی - منظوری زبان را هفت نوع معرفی نمود و بر این باور است که این هفت نقش زبانی را می‏‏توان در تمامی گونه‌های کاربردی زبان ردیابی کرد. در احادیث نبوی و ائمه معصوم: پاره‏‏گفتارهای متعددی درباره زن وجود دارد که نقش‏‏های زبانی آن‌ها، بدون درنظر گرفتن بافت کلام، باعث خدشه‏‏دار شدن وجهه اجتماعی زن می‏‏شود. در این پژوهش تلاش می‏‏شود مجموعه این احادیث - که در کتاب من لایحضره الفقیه جمع‏‏آوری شده ‏‏است - از این منظر بررسی شود. نتایج نشان می‏‏دهد که از مجموع ۹۶۰ پاره‏‏گفتاری که درباره زنان در این کتاب روایت شده است، بیشترین بسامد مربوط به نقش اطلاع‏‏رسانی (%۴۱) و اکتشافی (%۳۳) است. این آمار بیان‌گر آن است که ابلاغ پیام خاص مرتبط با زن (اطلاع‏‏رسانی) و یا پرسش از مسائل فقهی و شرعی (اکتشافی) درباره وی، نه تنها باعث تنزل جایگاه اجتماعی وی نیست، بلکه در بسیاری از پیام‏‏ها نقش وی را به عنوان کُنش‌گر در یک جامعه زبانی برجسته می‏‏سازد.

۸. بررسی تطبیقی کارکرد «توجه به عیوب نفس (خود)» در اصلاح روابط همسران بر اساس روایات اسلامی و نظریه «سهم خود» نیکولز بر اساس الگوی مایکل هلیدی

توجه به «عیوب نفس(خود)» یکی از مفاهیم مهم در روایات است که بیشتر شارحان برداشتی صرفاً اخلاقی از آن ارائه داده‌اند. میان دو مفهوم توجه به «عیوبِ نفس» در روایات و «سهم خود» نیکولز در اصلاح روابط همسران رابطه نزدیکی وجود دارد. پرسش اصلی تحقیق این است که نتایج حاصل از تطبیق دو مفهوم توجه به «عیوبِ نفس» در روایات و «سهم خود» نیکولز در اصلاح و بهبود روابط همسران کدام‌اند؟ یافته‌های تحقیق این است که این مفهوم غیر از این‌که دارای ارزش اخلاقی است، به عنوان یک اصل در تنظیم رفتارهای میان فردی زوج‌ها نیز کاربرد دارد. از سویی دیگر، در آموزه‌های اسلامی، غیر از تبیین این مفهوم، راهکارهایی نیز برای تسهیل «توجه به سهم خود» بیان شده است که موجب افتراق نسبت به دیدگاه نیکولز است. روش گردآوری داده‌ها، مبتنی بر بررسی اسناد کتابخانه‌ای و روش توصیفی- تحلیلی متون است

۹. نقش قاعده زرین اخلاق در تعامل با غیر هم‌کیشان بر پایه روایات

قاعده زرینِ اخلاقی، از جمله قواعدی است که در میان همه ادیان - به ویژه ادیانِ ابراهیمی - حضور دارد. این قاعده، به شکل‌گیریِ گونه‌ای از ارتباطات و تعاملات بین پیروانِ ادیان مختلف و حتی بینِ افرادِ مختلفی که در دین و مذهب و اندیشه و ملیّت و زبان و ... یکسان نیستند کمک کرده است.

در این پژوهش دنبال این هستیم در کنار اشاره به برخی از آیات قرآن کریم به بررسی احادیث و روایاتی که می‌تواند این نظریه را تأیید کند پرداخته‌ایم و بدین نتیجه رسیدیم که قاعده زرین به عنوان یک قاعده کلی برای سلوک و تعامل با دیگران، معتبر است و با همراهیِ دیگر قواعدِ اخلاقی، نشان می‌دهد که اسلام، از پیروانِ خویش می‌خواهد تا با غیرِ هم‌کیشانِ خود، به گونه‌ای تعامل کنند که دوست دارند آنان با پیروان اسلام، تعامل نمایند. این قاعده می‌تواند موجبِ بهره مندیِ اقلیاتِ دینی و مذهبی از حقوق سیاسی‌شان گردد. همچنین برای خروج از این قاعده، نیازمندِ دلیل و استثنائاتی هستیم که مستند به ارزش‌های مورد اهتمام اسلام است.

یادآور می‌شود این نشریه به مدیر مسئولی و سردبیری آیت‌الله محمدی ری‌شهری، از سوی پژوهشکده علوم و معارف حدیث پژوهشگاه قرآن و حدیث منتشر می‌شود.

علاقه‌مندان برای دریافت اصل مقالات می‌توانند به سایت فصلنامه علمی ـ پژوهشی «علوم حدیث» به نشانی اینترنتی hadith.riqh.ac.ir مراجعه کنند.