کد خبر: ۳۹۶۶۸۷۱

تاریخ: ۰۴ ارديبهشت ۱۴۰۰ - ۱۸:۵۴

فرآیند قرآنی تحول اخلاقی/ 11

کنش‌‎ها و واکنش‌‎های اخلاقی جهان هستی

استاد حوزه و دانشگاه گفت: آیات قرآن ما را به این حقیقت رهمنون می‌سازد که جهان هستی و همه پدیده‎ها و ذرات این جهان، پیوسته در تعامل و ترابطی اخلاقی با انسان‎اند و رفتارهای اخلاقی، واکنشِ اخلاقی را به دنبال دارد.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلی‌اکبر حسینی، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن در یازدهمین یادداشت خود به خبرگزاری ایکنا از قم در خصوص فرآیند تربیت اخلاقی در قرآن سخن گفت که شرح این یادداشت در ادامه آمده است:

در یادداشت‏های پیشین، به عناصری که تحولات اخلاقی انسان را فراهم می‎کرد، اشاره شد و بیان شد که در فرآیند تحول اخلاقی، شناخت‌ها، گرایش‌ها، کنش‌ها و رفتارها اخلاقی در هم تنیده هستند.

در این یادداشت برخی شناخت‌های هستی‌شناسانه قرآن کریم مورد توجه قرار می‌گیرد؛ قرآن جهانی را به ما معرفی می‌کند که از شعور، ادراک و هویتی اخلاق برخوردار است. متن این یادداشت به شرح زیر است:

پدیده‌های جهان و همه ذرات هستی نسبت به رفتارهای اخلاقی انسان واکنش نشان می‌دهند و این اصل قرآنی، یکی از مبانیِ هستی‌شناختی قرآنی است و می‎تواند نقشی اعجاب‎انگیز در زیستن اخلاقی داشته ‌باشد. باید این اصل را یکی از پیش‌نیازهای شناختیِ قرآنیِ تحول اخلاقی به‎حساب آورد. چنان‎که این اصلِ ‎شناختی، در تبیین قرآنی نسبت دین و اخلاق و تأثیر دین در زیست اخلاقی نیز راهگشا خواهد بود.[1]

در نظام اخلاقی قرآن، جهان آفرینش و همه پدیده‌ها و ذرات آن از درک و شعور برخوردارند و آگاهانه و آزادانه بندگی خدا را پذیرفته‎اند و با میل اشتیاق و نه از سر اکراه و اجبار، آفریننده و پروردگار خود را ستایش می‎کنند.

در هستی‌شناسی قرآنی، همه پدیده‌های هستی دارای شعور و ادراک بوده از هویتی اخلاقی برخوردارند و در مواجه با کنش‎های اخلاقی انسان واکنش اخلاقی نشان می‏‌دهند.

در نظام اخلاقی مبتنی بر قرآن، عوامل شناختی پرشماری برای پایبندی به الزامات اخلاقی پیش‎بینی شده است. در یادداشت دهم به‎تفصیل بیان شده که موثرترین عاملِ شناختیِ بازدارنده، در زندگی انسان‎ها باورداشت به حضور مستمر خداوند در جهان هستی و آگاهی و بینایی او نسبت به رفتارهای انسان است. از این عامل شناختی به شناخت الهیاتی تعبیر شد.

دومین عامل شناختی بازدارنده، که در این یادداشت مدار بررسی و تحلیل قرار می‎گیرد. نظارت و آگاهی جهان هستی و اعضای و جوارج انسان نسبت به رفتارهای انسان و واکنش اخلاقی در برابر این رفتارها است. از ملزومات این مبانی الهیاتی و هستی شناختی قرآن آن است که باورمندان به این مبانی قرآنی، نمی‏‌توانند در رفتارهای خود نسبت به این شناخت‎ها و باورها بی‌تفاوت باشند.

براساس مبانیِ اخلاق قرآنی، اعضا و جوارح انسان نیز مأموران خدا هستند و همه اعمال خوب و بد ما را ثبت می‎کنند و در روز رستاخیز و در هنگام حساب‌رسی در بارگاه الهی شهادت می‎دهند. در بعضی سوره‌ها مانند فصلت و سجده خدا در مورد شهادت اعضای بدن انسان در روز قیامت سخن گفته‌است. «وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ؛ آنها به پوستهاى تنشان مى‏‌گويند: «چرا بر ضدّ ما گواهى داديد؟!» آنها جواب مى‏‌دهند: «همان خدايى كه هر موجودى را به نطق درآورده ما را گويا ساخته و او شما را نخستين بار آفريد، و بازگشتتان بسوى اوست‏» (فصلت: 21). در برخی روایت می‌خوانیم زمینی که انسان بر روی آن عبادت می‌کند روز قیامت بر علیه یا له انسان شهادت می‌دهد. بدیهی است که اگر پدیده‌های جهان برعلیه یا به نفع انسان شهادت دهند نمی‌توانند فاقد علم و شعور باشند!

در آیات متعددی به تسبیح و حمد همه پدیده های جهان اشاره شده است مانند: آیه 44 سوره اسرا « تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ؛ آسمانهاى هفتگانه و زمين و كسانى كه در آنها هستند، همه تسبيح‌گوی پروردگارند، هر موجودى، تسبيح و حمد او مى‌‏گويد ولى شما تسبيح آن‌ها را نمى‏‌فهميد، او بردبار و آمرزنده است».

افزون بر این آیات، هفت سوره از سوره‎های قرآن نیز با نام «مسبحات»[2] با تسبیح‎گویی اجزای هستی آغاز شده و بر این نکته تأکید می‌کنند که جهان هستی جهانی با شعور و ادارک است. نکته جالب توجه و حائز اهمیت در آیه 44 سوره اسرا آن است که خداوند پس از واگویی این حقیقت هستی شناختی که همه جهان در حال تسبیح و ستایش پروردگار خود هستند، «وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ ولى شما تسبيح آنها را نمى‌‏فهميد در این فراز آیه شاهد نوعی نکوهش و توبیخ هستیم»؛ براساس مضمون این آیه، گویی خداوند انتظار دارد  که همه انسان‎ها با توجه به استعدادهایی که خداوند به آنان ارزانی داشته، از این حقیقت آگاه باشند. مولوی در دو بیت ذیل به این نکته قرآن اشاره می‎کند:

جمله ی ذرّات عالم در نهــان  با تو می گویند روزان و شبــان

ما سمیعیم و بصیریم و هشیم  با شمـــا نامحـرمان ما ناخوشیـم[3]

در فراز پایانی آیه 44 اسراء «إِنَّهُ كانَ حَليماً غَفُوراً او بردبار و آمرزنده است»، صفت بردباری و بخشش الهی بازگو شده است. به‏کارگیر هریک از اوصاف الهی در پایان آیه‎ها به مثابه دلیلی است برای مضمون آیه. بنابراین تنها زمانی وصف بخشش در آیه 44 اسرا معنا خواهد داشت که در مضمون آیه، به جرم و خطایی از سوی انسان اشاره شده باشد. این اصل تفسیری نیز می‎توان شاهد صحت این برداشت یاد شده باشد.

در آیه 41 سوره نور آیه بار دیگر با پرسش اقراری به اصل شناختی شعورمندی جهان اشاره می شود. « أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَن فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيرْ صَفَّاتٍ ؛ آيا نديدى تمام آنان كه در آسمانها و زمينند براى خدا تسبيح مى‏‌كنند، و همچنين پرندگان به هنگامى كه بر فراز آسمان بال گسترده‏اند؟! هر يك از آنها نماز و تسبيح خود را مى‏‌داند و خداوند به آنچه انجام مي‌دهند داناست!». نکته حائز اهمیت در هستی‌شناختی قرآنی در آیه 41 نور آن است که خداوند در این آیه با صراحت و تأکید بیان می‌کند که بدون تردید، همه موجودات هستی، عالمانه و آگاهانه خدای خود را تسبیح و ستایش می‌کنند «كلُ‏ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ  وَ اللَّهُ عَلِيمُ  بِمَا يَفْعَلُونَ؛ هر يك از آنها نماز و تسبيح خود را مى‏‌داند و خداوند به آنچه انجام مي‌دهند داناست!»

روزی پیامبر گرامی اسلام، در مکه با ابوجهل که یکی از سرکرده‌های مشرکان و از دشمنان لجوج پیامبر اسلام بود روبرو می‌شود. ابوجهل به خواست خداوند و مشیت و اراده الهی می‌تواند صدای ذکر و تسبیح سنگ ریزه‌هایی را که در دستان پیامبر بود بشنود.

در سوره آیه ۵۲ هود از زبان حضرت هود (ع) به نمونه‌ای از واکنش‌های اخلاقیِ پدیده‌های جهان نسبت به رفتارهای اخلاقی انسان بیان شده است «وَ يَقَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلىَ‏ قُوَّتِكُمْ وَ لَا تَتَوَلَّوْاْ مجُرِمِينَ؛ اگر توبه کنید خدا دُرّ باران را از آسمان برای شما سرازیر می‌کند و میوه‌های شما را فزونی می‌بخشد». در آیه‌های فراوان قرآنی به واکنش‎های اخلاقی جهان مادی اشاره شده است. (بقره: 59؛ اعراف: 101)

1- نسبت دین و اخلاق از مباحث مهم در فلسفه اخلاق و از چالش‎های دیرینه اخلاق‎پژوهی معاصر است و از مبانی نقش آفرین در هویت نظام‎های اخلاقی که نقشی اساسی در میزان پای‌بندی به الزامات اخلاقی ایفا می‎کند.

2- در بيان و تعريف مسبحات گفته اند سوره‌هايى مي باشند كه با" سبح للَّه" يا" یسبح للَّه" آغاز مى‌شوند و آن پنج سوره است: سوره حدید ، حشر ، صف ، جمعه و تغابن. بعضي ديگر گفته اند مسبحات سوره هايي هستند كه با كلمه اي از ماده "سبح" شروع شوند و بنا بر اين تعريف مسبحات عبارتند از پنج سوره بالا و سوره هاي اسراء (كه با "سبحان" شروع مي شود) و الاعلی (كه با "سبِّح" شروع مي گردد). گر چه بنا بر تعريف بالا مسبحات هفت سوره هستند ولي ظاهرا پنج سوره در روایات به اين نام مشهورند و نسبت به تلاوت آنها تشویق فراوانی شده است.

3- مولانا، مثنوی، دفتر سوم، ابیات 1021-1019.