کد خبر: ۳۹۶۹۲۷۳

تاریخ: ۱۴ ارديبهشت ۱۴۰۰ - ۲۰:۲۵

نقش قرآن در فرآیند تحول اخلاقی / 21

حساسیت نظام اخلاقی قرآن درباره اسوه‎های هدایت و تربیت

استاد حوزه و دانشگاه با بیان این نکته که هدف غایی و واپسینِ نزول قرآن هدایت و تربیت انسان بر اساس اخلاقِ توحیدی است، گفت: در قرآن برای تضمین و تحقق این هدف، شاهدِ دقت، حساسیت و اهتمام شگفتی از سوی خداوند هستیم تا این نظام اخلاقیِ وحیانی بدون هیچ‌گونه کاستی، فزونی، تغییر و تحریفی، به مردمان ابلاغ شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین سید علی‌اکبر حسینی، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن در بیست و یکمین یادداشت خود به خبرگزاری ایکنا از قم در خصوص فرآیند تربیت اخلاقی در قرآن و حساسیت شگفت خداوند در صیانت از فرآیند تحقق این نظام اخلاقی و سخت‌گیری نسبت به تربیت فرستادگان خود، سخن گفت که متن این یادداشت به شرح زیر است:

در دو یادداشت نوزدهم و بیستم، درباره اهمیت الگوها و نقش آنان در فرآیند تربیت اخلاقی نکاتی ذکر شد؛ در این یادداشت، اشاره‎هایی به حساسیت شگفت خداوند نسبت به فرایند تحول اخلاقی و سخت‎گیری فراوان خدا نسبت به فرستادگان و برگزیدگان الهی، خواهیم داشت.

یکی از گام‎های اساسی صیانت از فرایند هدایت وحیانی، سخت‌گیری‌های فراوان قرآن نسبت به پیامبران و مبلغان نظام اخلاقِ وحیانی است؛ این حساسیت و سخت‎گیری به دو دلیل اساسی انجام می‎گرفت:

نخست آن‌که وحی قرآنی بدون هرگونه کاستی و زیادتی در اختیار مردمان قرار گیرد، اهمیت صیانت وحی از تحریف موجب شده است تا در قرآن بارها بر تحریف‎ناپذیری قرآن و لزوم عصمت فرستادگان الهی تأکید شود. در آیه 9 سوره حجر درباره تحریف‎ناپذیری قرآن می‎خوانیم: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ؛ یقین داشته باشید که ما قرآن را فرو فرستاديم و ما آن را از هرگونه تحریفی نگاه ‎می‎داریم». در آیه 42 سوره فصلت و در آیه‌های 27 و 28 سوره جن بر صیانت و قرآن از تحریف و تغییر تصریح و تأکید شده است.

دوم آن‎که پیامبران، الگوهای تربیت و اخلاق توحیدی‌اند؛ شایسته و بایسته است که آنان در همه ابعاد وجودی (شناخت‎ها، اندیشه، باورها، گرایش‎ها، گفتار و رفتارِ) خود آیینه تمام نمای مکتبِ وحیانی باشند. به همین منظور در قرآن شاهد سخت‌گیری‎های فراوانی نسبت به تربیت فرستادگان الهی هستیم.

نمونه‎هایی از سخت‎گیری‎های خداوند نسبت به پیامبر اکرم (ص)

نمونه اول: در آیه 74 سوره اسراء خداوند خطاب به پیامبر اسلام (ص) می‎فرماید: «وَ لَوْ لَا أَن ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْا قَلِيلاً؛ و اگر ما تو در مسیر انجام رسالت، ثابت‏قدم و استوار نمی‌داشتیم، نزدیک بود اندکی به به‎سوی مشرکان ميل كنى». آیه نشان‌دهنده حساسیت فراوانِ وحی، نسبت به رفتار پیامبران الهی، حتی نسبت گرایشِ قلبی آنان در همسویی با مشرکان است. با دقت در واژگان آیه، درمی‌یابیم، آن حضرت، هرگز قدمی در مسیر خواست آنان برداشته و حتی میل اندکی نیز نسبت آنان ندارد! اما در آیه 75، قرآن با زبانی آکنده از نکوهش و توبیخ، از مجازات سخت پیامبر گرامی اسلام سخن می‌گوید: «إِذًا لَّأَذَقْنَكَ ضِعْفَ الْحَيَوةِ وَ ضِعْفَ الْمَمَاتِ ثّمُ‏ لَا تجَدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا؛ اگر اندکی به‌سوی آنان میل نشان می‎دادی، ما دوچندان عذاب دنيا و دوچندان عذاب آخرت را به تو می‌چشانديم و هرگز ياورى در برابر ما نمی‌يافتى.»

نمونه دوم: در آیه‎های 43 تا 48 سوره جاثیه، پس از بیان جایگاه رفیع قرآن، در آیه 43، خطاب به آخرین فرستاده خود می‎فرماید: « وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُّمَ‏ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنكمُ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ؛ و اگر او (پیامبر اسلام) برخى گفتارها به درست را به ما نسبت می‎داد. بدون تردید، او را به تمام قدرت اخذ می‎کردیم و يا قدرت نبوت را از او سلب می‎کردیم و بى‏ترديد شاهرگ او را مى‏بريديم؛ و هيچ‎یک از شما قادر نبود ما را از مجازات‎ بازدارد.»؛  این سخت‎گیری‎ها در شماری دیگر از سوره‏های قرآن مانند سوره توبه و سوره فتح نیز تکرار شده است.

پس از این سخت‎گیری‎ها است که خداوند در آیه‌های 3 و 4 سوره نجم در توصیف آن حضرت می‎فرماید: «وَ مَا يَنطِقُ عَنِ الهْوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْىٌ يُوحَى‏؛ و او (در ابلاغ پيام‏هاى خدا) هرگز از هواى نفس سخن نمی‌گويد. سخنان آن حضرت جز وحي الهی نيست.»

در آیه 31 سوره آل‎عمران می‎خوانیم: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُوني‏ يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ؛ ای پیامبر من به مردم بگو: اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا نيز شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد»؛ در این آیه پیامبر اسلام در جایگاهی است که پیروی از او موجب محبوبیت انسان‎ها نزد خداوند خواهد شد و بخش گناهان را نیز به‏همراه دارد.

پیامبر گرامی اسلام درباره تربیت خود می‌فرماید: «ادبنی ربی تأدیباً بالقرآن؛ پروردگارم مرا با قرآن تربیت کرد، تربیتی سخت».

سخت‎گیری در تربیت فرستادگان الهی از ملزومات واگذاردن وظیفه خطیر رسالت و ابلاغ پیام الهی به جهانیان است.

در آیات پرشمار قرآنی، پیامبر گرامی اسلام در کنار خداوند قرارگرفته است، در یازده آیه از آیه‎های قرآن لزوم پیروی از خداوند و رسول خدا بازگو شده است در حالی نام مبارک پیامبر (ص) در کنار نام خدا آمده است؛ مانند آیه 123 سوره آل‌عمران «وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ».

در کاربست‎های قرآنی وصف «رحمه للعالمین» تنها برای خداوند و پیامبر گرامی اسلام به‎کار رفته است و جز او هیچ‎یک از فرستادگان الهی به این منزلت بار نیافته‌اند، «وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمينَ» (انبیاء: 107)؛ زیرا هیچ‌یک از فرستادگان الهی رنج‎های او را متحمل نشده‎اند. آن حضرت درباره فراوانی و شدت رنج‌های خود فرموده است: مَا أُوذِی نَبِی مِثْلَ مَا أُوذِیتُ؛ هیچ پیامبری به اندازه‌ی من اذیت نشد.( بحارالانوار مجلسی، ج ۳۹، ص ۵۶)

در آیه ۹۴ سوره حجر به بخشی از سختی‎های آن حضرت اشاره‌شده است، در آخرین آیات این سوره خداوند به پیامبر دستور می‎دهد تا رسالتش آشکار بیان کند و مردم را به‌سوی توحید دعوت کند؛ این دستور در زمانی صادر می‌شود که شرایط فرهنگی و اجتماعی بسیار نامناسب بود؛ خدا این نکته را یادآور می‌شود که ای فرستاده من؛ تو در این راه با تهمت، افترا، تمسخر و... روبه‌رو خواهی شد و به‎خوبی می‌دانم که تو از رفتارهای آن‌ها آزرده‌خاطر خواهی شد.

در روایتی آمده است که ام‌سلمه یکی از همسران رسول گرامی اسلام آمده است: نیمه‌شبی پیامبر به قبرستانی رفتند و پس از راز و نیاز با خدا این جمله را گفتند. «پروردگارم، مرا به اندازه یک چشم بهم زدن هم به خودم وامگذار». سپس می‎گوید از این سخن پیامبر بسیار متأثر شدم که با خود اندیشیدم که شاید این سخن از سر تواضع و تعارف بیان‌شده است زیرا او محبوب خدا است و همه وظایفشان را به‎خوبی انجام داده است. ام سلمه می‏‌گوید پس از پایان راز نیاز رسول این تردید را با او در میان گذاشتم؛ آن حضرت از سخن من برآشفت و با کلامی همراه با جدیت و خشم فرمود: خدا برخی پیامبران پیشین مانند یوسف، یعقوب و... را لحظه‎ای به خودشان واگذارد و رفتاری را مرتکب شدند که مستحق توبیخ الهی شدند  و باز در روایتی از همسران پیامبر اسلام آمده است که آن حضرت روزی ۷۰ بار استغفار می‌کردند و معتقد بودند با این کار غبار گناهان را از خود می‎زدایند.