کد خبر: ۳۹۸۰۸۵۰

تاریخ: ۰۹ تير ۱۴۰۰ - ۰۹:۰۷

بخش دوم | در نشست نقد و بررسی نخستین نمایشگاه مجازی قرآن مطرح شد؛

2 عامل مشارکت کم‌ مردم در نمایشگاه مجازی قرآن / به جای ارائه آمار اثربخشی‌ها بیان شود

در نشست نقد و بررسی نخستین نمایشگاه مجازی قرآن ضمن ارائه تعریفی از مفهوم مردمی‌سازی نمایشگاه، به تشریح دو دلیل کم بودن استقبال عمومی پرداخته شد. مدیران نمایشگاه نیز هیچ‌انگاری دستاوردهای این رویداد را نمونه بارز نقد غیر منصفانه دانستند.

بر اساس گزارش ایکنا، نشست نقد و بررسی نخستین نمایشگاه مجازی قرآن کریم هفتم تیر با حضور مدیران بخش‌های مختلف این نمایشگاه و برخی از دانشجویان علاقه‌مند به فعالیت‌های قرآنی در بسیج دانشجویی در سالن اجتماعات شهید تقوی ایکنا برگزار شد. بخش نخست این نشست با عنوان جایگاه پایین فعالیت‌های قرآنی در اولویت‌های مردم / سفارش ۱۵ هزار خرید از سوی ۹ هزار کاربر روز گذشته بر روی خروجی قرار گرفت. در ادامه بخش دوم این نشست منتشر می‌شود.

در بخشی از نشست نقد و بررسی نخستین نمایشگاه مجازی قرآن کریم، خبرنگار ایرنا به بیان برخی نقدها پرداخت. گلایه از حضور نیافتن معاون قرآن و عترت وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان رئیس نمایشگاه در این نشست از جمله این نقدها بود. وی همچنین سؤالاتی را در مورد تفاوت فاحش بین میزان فروش در نمایشگاه مجازی کتاب و نمایشگاه مجازی قرآن، اختصاص نیافتن بن‌‌های خرید به همه فعالان قرآنی، جمع‌وجور بودن و حضور کم‌رنگ بخش بین‌الملل در رسانه‌ها، فاصله زیاد نمایشگاه تا زمان انتخابات و اشتباه بودن هم‌زمانی این دو موضوع مطرح کرد.

گزارش تصویری نشست نقد و بررسی نخستین نمایشگاه مجازی قرآن

در ادامه علی‌اصغر رضوانی، مسئول قرآن و عترت ناحیه بسیج دانشجویی تهران، به بیان برخی نکات در مورد نمایشگاه قرآن پرداخت و با اشاره به اینکه یک بار باید اهداف نمایشگاه قرآن را مرور کنیم، گفت: آنگونه که مدیران نمایشگاه در گفت‌وگوها بیان کرده‌اند، هدف از برپایی آن نمایش دادن مفاهیم آیات، ‌ترویج فرهنگ قرآنی و افزایش انس عموم مردم با قرآن بوده است. اما واقعاً سامانه‌ای که به عنوان نمایشگاه مجازی قرآن کریم نمایش داده شد، نمایشگاه بود یا فروشگاه کتاب؟ این سامانه معرفی یک‌سری مؤسسات، نرم‌افزار و فروش کتاب قرآن بود و چیزی از نمایش مفاهیم دیده نشد.

وی افزود: مدیران نمایشگاه اعلام کرده‌اند که مهم‌ترین نمایشگاه‌های مجازی دنیا را بررسی کرده‌اند. من می‌گویم نیازی به این کار نبود. اگر در فضای اینترنت جست‌وجوی ساده‌ای صورت می‌گرفت، چندین نمایشگاه مجازی نشان داده می‌شد. یکی از این موارد نمایشگاه مجازی «پانومن» است که در کشورمان برگزار شد. همین نمایشگاه را با نمایشگاه مجازی قرآن کریم مقایسه کنید تا متوجه تفاوت سطح آنها شوید. با تمام این تفاسیر اولین نقد من این است که اصلاً اسم نمایشگاه اشتباه بود و باید به فروشگاه قرآن اشاره می‌شد.

مسئول قرآن و عترت ناحیه بسیج دانشجویی تهران در مورد انتقاد از اولویت نداشتن فعالیت‌های قرآنی برای مردم و مشارکت کم‌رنگ آنها در نمایشگاه مجازی قرآن کریم بیان کرد: براساس آماری که سازمان دارالقرآن الکریم ارائه داده، بیش از 98 درصد مردم به قرآن کریم اعتقاد،‌ علاقه، ایمان و باور دارند و این علاقه هیچ‌گاه منجر به انس با قرآن کریم نشده است. علت آن چیست؟ دلیل انس نگرفتن مردم با قرآن این است که نحوه ارائه ما از قرآن اشتباه بوده و نمایشگاه قرآن برگزار کرده‌ایم، اما در اصل فروشگاه قرآن است. وقتی وضعیت به این شکل باشد، طبیعتاً مردم مشارکت نخواهند داشت.

رضوانی در مورد انتقاد از فقدان مردمی‌سازی نمایشگاه مجازی قرآن کریم نیز گفت: تعریف ما از مردمی‌سازی چیست؟ آیا مفهوم مردمی‌سازی چیزی جز واگذار کردن اجرا به مردم است؟ اینکه خود وزارت ارشاد سامانه طراحی کند و پلتفرم ارائه دهد مردمی‌سازی است؟ ستاد باید سیاستگذاری و استانداردها را مشخص کند. هر چه حافظ و قاری قرآن داریم از طریق همین مؤسسات تربیت شده است و حاکمیت نمی‌تواند در این زمینه ادعا داشته باشد. اینکه مؤسسات مردمی از طریق یک سامانه به مردم معرفی شوند، نباید مردمی‌سازی نمایشگاه قرآن بدانیم. دو دلیل اصلی که باعث شد مردم مشارکت چندانی در نمایشگاه مجازی نداشته باشند، این بود که اولاً به جای نمایشگاه، فروشگاه دایر کرده بودیم و در ادامه هم مردمی‌سازی اتفاق نیفتاد تا مردم حضور یابند.

وی به ارائه تعریفی از نمایشگاه پرداخت و گفت: نمایشگاه یعنی جایی که مفاهیم مربوط به یک محتوا برای فعالان آن حوزه یا عموم مردم نشان داده می‌شود، اینکه ظرفیت‌های مؤسسات نمایش داده شود، بخش کوچکی از مفهوم نمایشگاه پیاده شده است، در حالی که بخش عظیمی از نمایشگاه مجازی به همین موضوع اختصاص یافته بود. ضمن اینکه همین بخش عظیم هم با حضور تعداد کمی از مؤسسات برپا شده بود. اگر قرار بود در نمایشگاه قرآن کتاب بفروشیم دو ماه قبل‌تر در نمایشگاه کتاب بخشی را به فروش کتاب‌های قرآن اختصاص می‌دادیم تا از دوباره‌کاری جلوگیری شود.

در ادامه این نشست یاسر ساجدی، مدیر بخش فناوری اطلاعات نخستین نمایشگاه مجازی قرآن نیز در پاسخ به برخی نقدهای مطرح‌شده در مورد سه‌بعدی شدن سایت نمایشگاه گفت: برای برپایی نمایشگاه مجازی چندین جلسه با دست‌اندرکاران مجموعه «پانومن» و دیگر مجموعه‌های فعال در این عرصه برگزار کردیم. موضوعی که در زمینه سه‌بعدی کردن نمایشگاه قرآن وجود داشت تعداد مراجعان به سایت بود. از کارشناسان متعدد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مشاوره گرفته شد تا به ما در مورد امکان‌سنجی سه‌بعدی شدن اطمینان بدهند. تمامی کارشناسان اعلام کردند که امکان اجرای سه‌بعدی نمایشگاه با حجم بالای کاربر وجود ندارد. لذا این امر ممکن نشد. این نکته را باید مد نظر داشته باشیم که در نمایش دوبعدی هم کم‌کاری صورت نگرفت و تمام ظرفیتی که مؤسسه خودشان اظهار کرده بودند یا نرم‌افزارهایی که وجود داشت، به صورت کامل نمایش داده شد، لذا تا حد امکان سعی شد که نمایش دوبعدی کامل باشد.

وی در مورد میزان بازدید از نمایشگاه مجازی قرآن اظهار کرد: کل بازدید سایت، 46 میلیون ریکوئست بوده که ‌36 میلیون از این رقم به صورت مستقیم از طریق سامانه ایکفا بوده و 10 میلیون ریکوئست هم مستقیم به سامانه بخش فروش مراجعه کرده‌اند. این تعداد ریکوئست از طریق 682 هزار کاربر صورت گرفته و در بین آمار کشورهای مختلف آمار مراجعه از کشور آمریکا قابل توجه است. این موضوع با ملاحظه فیلترشکن بوده و کاربرها بر اساس آی پی شناسایی می‌شوند و ممکن است اعضای یک خانواده، همه با یک آی پی به سامانه مراجعه کرده باشند.

در ادامه حجت‌الاسلام سلیمانی، مدیر بخش محتوایی نمایشگاه قرآن، نیز به برخی از نقدهای مطرح‌شده پاسخ داد و با تأکید بر اینکه یک اشتباه در حال رخ دادن است،‌ گفت: گمان می‌کنم دوستان منتقد، جایی غیر از سامانه نمایشگاه را مشاهده کرده‌اند. چرا باید گفته شود که در نمایشگاه مجازی قرآن، پنج نرم‌افزار حضور یافته یا این نمایشگاه مردمی نبوده است؟ خواهش می‌کنم این دوستان همانطور که در میزان علاقه مردم به قرآن آمار ارائه می‌‌کنند،‌ در شنیدن پاسخ به نقدها هم به آمار توجه کنند. به عنوان مثال در بخش آموزش مجازی، 30 مجموعه در نمایشگاه قرآن معرفی کرده بودیم که از بین آنها 25 مؤسسه مردمی بود. وضعیت مردمی بودن سایر لایه‌ها هم به همین صورت بوده و بی‌انصافی است که بخواهیم اینگونه به نمایشگاه نگاه کنیم.

وی در مورد امکان نمایش سه‌بعدی و نیز مردمی بودن این نمایشگاه اظهار کرد: در مورد نمایش سه‌بعدی هم یک اشتباه در حال رخ دادن است، نمایش سه‌بعدی وقتی کارآیی پیدا می‌کند که ساختمان و مکان وجود داشته باشد، نمایشگاه مجازی به دنبال این بوده است که مؤسسات فعال در حوزه مجازی به مردم معرفی شود. مردمی‌سازی یعنی هر مجموعه‌ای را که در لایه مردمی خدمت ممتاز قرآنی ارائه می‌دهد، معرفی کنیم و خدمات مالی، ‌رسانه‌ای و محتوایی به آنها ارائه دهیم. در نمایشگاه مجازی قرآن کریم حتی طراحی سایت هم از سوی مجموعه‌های مردمی صورت گرفته است. بنابر این ما در لایه تبلیغات، لایه خدمات و لایه‌های دیگر بالای 90 درصد به بخش مردمی پرداخته‌ایم. البته اگر دستاوردها برای شما به عنوان مخاطب محسوس نبوده یک ضعف است و باید قبول کنیم؛ اما اینکه نگاهی تحقیرآمیز داشته باشیم، منصفانه نیست.

در بخش دیگری از این نشست حسین صفری، مدیر بخش فروش، به ارائه آمار از این بخش پرداخت و گفت: دوستان به نمایش چهار کتاب در بخش فروش اشاره کردند که باید در پاسخ بگویم چهار کتاب نمایش داده نشد، بلکه 20 هزار عنوان کتاب در حوزه‌های مختلف نمایش داده شد. ضمن اینکه دوستان در نقد نمایشگاه باید ابتدا ظرفیت‌ها را مورد توجه قرار دهند و بعد ببینند با استفاده از این ظرفیت‌ها چه خدماتی ارائه شده است. ما در این دوره، نزدیک به 90 هزار نسخه کتاب به فروش رساندیم، فروش این حجم از کتاب در شرایط کرونایی برای ناشران علوم قرآنی به اندازه خود یک فرصت بود. این آمار برای نمایشگاه کتاب، که دو ماه زودتر از نمایشگاه قرآن برگزار شد، 64 میلیارد تومان فروش و 220 هزار عنوان کتاب بوده است.

وی به نقدهای مطرح‌شده در مورد فروش پائین نمایشگاه مجازی قرآن اشاره کرد و افزود: برای فروش نمایشگاه باید مباحثی همچون زمان، مکان و فاصله نمایشگاه تا نمایشگاه قبل از آن را مورد بررسی قرار دهیم. ما دو ماه قبل از برپایی نمایشگاه قرآن یعنی در اسفندماه نمایشگاه مجازی کتاب تهران را با فروش 64 میلیارد تومان برگزار کردیم و مردم خریدهای خود را انجام دادند و مشخص است که این امر بر روی فروش تأثیر می‌گذارد.

بر اساس گزارش ایکنا، محمود واعظی، مشاور امور بین‌الملل معاونت قرآن و عترت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیز به صورت وبیناری به بیان برخی مطالب در مورد بخش بین‌الملل پرداخت و به این نقد پاسخ  داد که چرا این بخش در رسانه‌ها کم‌رنگ بوده است؟ و گفت: بخش بین‌الملل با هزینه کم‌تر از ادوار گذشته و سطح تأثیرگذاری مناسب اجرا شد. در سال 1398، که نمایشگاه قرآن به صورت فیزیکی برگزار شد، در آن دوره تعدادی از کشورها حضور داشتند که همین حضور باعث تحمیل هزینه‌هایی شد.

وی افزود: در نمایشگاه مجازی دو برنامه که هر کدام 10 ایستگاه داشت با مشارکت حدود 20 کشور اجرا شد. با وجود اینکه نظام جمهوری اسلامی قرآن‌محور است، اما این تلقی در دنیای اسلام وجود ندارد و نظام ایران را قرآن بنیان نمی‌دانند. لذا همانقدر که عنوان نمایشگاه قرآن دارای وزن است، باید به همان میزان به عنوان بین‌المللی بودن آن نیز وزن داده شود. اینکه گفته می‌شود به بحث بین‌المللی شدن آنگونه که باید و شاید پرداخته نشده از درد دل‌ها و گلایه‌های قدیمی من است. از سال‌های گذشته روی آوردن به محیط مجازی و به‌کارگیری ظرفیت‌های جدید در دنیای اسلام کوتاهی صورت گرفته است.

واعظی به یکی از این نشست‌ها که به بررسی کتابی با موضوع خدمات ایرانیان به قرآن پرداخته است، اشاره و بیان کرد: یکی از این کرسی‌ها در مورد کتابی در زمینه خدمات ایرانیان به قرآن کریم بود که از سوی یک اندیشمند الجزایری به زبان عربی نوشته شده است. نمونه این کتاب را در ایران نداریم. در این نشست سخنرانانی از کشورهای فرانسه، الجزایر، تونس و ... حضور مجازی داشتند.

مشاور امور بین‌الملل معاونت قرآن و عترت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با تأکید بر اینکه ظرفیت‌های قرآنی ایران در دنیا بی‌نظیر است، گفت: در نمایشگاه قرآن در حد توان برای معرفی این ظرفیت‌ها به دنیا 10 نشست طراحی کردیم تا نهادهای امور قرآنی داخلی با نهادهای قرآنی خارج از کشور ارتباط برقرار کنند و برای این کار شبکه تعاملی برای اولین بار با کمترین هزینه راه‌اندازی شد. مشکلی که در زمینه فعالیت‌های بین‌المللی وجود دارد این است که نهادهای ما هنوز برای کار بین‌المللی زیر خط صفر هستند. وظیفه ما و معاونت قرآن و عترت است که زمینه‌سازی و آماده‌سازی کنیم تا نهادها و ظرفیت‌های قرآنی برای ورود به عرصه بین‌الملل مهیا شوند. گام اول برای این کار در نمایشگاه مجازی قرآن کریم برداشته شد و لازم است که در طول سال ادامه پیدا کند. اگر نقدی هم وجود داشته باشد، می‌پذیرم و امیدوارم در آینده پویاتر ادامه داشته باشد.

در ادامه این نشست سیدسهیل راستی،‌ از دانشجویان منتقد فعالیت‌های قرآنی، نیز در پاسخ به نقد نمایشگاه مجازی قرآن کریم گفت: در ارائه گزارش‌ها همیشه به آمار و ارقام اشاره می‌شود، اما هیچ‌گاه به میزان تأثیرها اشاره نمی‌شود. اینکه گفته می‌شود سامانه چند میلیون بازدید داشته، خیلی خوب است، اما بهتر است میزان اثربخشی را هم بگوییم. این بازدیدها و این هزینه‌ها بی‌تأثیر بوده، زیرا نگاه مدیریتی است. مگر قرآن وسیله‌ای برای مدیریت است. در بخشی از این نشست به این موضوع که نمایشگاه را در صفحه شخصی فلان بازیگر تبلیغ کرده‌ایم اشاره شد، مگر نمایشگاه قرآن کیف و کفش است که بخواهیم آن را تبلیغ کنیم؟

وی با تأکید بر اینکه برای نمایشگاه قرآن باید جریان‌سازی صورت می‌گرفت، به طرح این سؤال که چرا جریان‌سازی نشده است؟ پرداخت و افزود: دوستان در معاونت قرآن و عترت بدانند که جریان‌سازی متفاوت شده است، متدهای رسانه‌ای روزبه‌روز در حال تغییر است، اینکه به ارسال پیامک اشاره می‌شود، کار خوبی است، اما آیا قبل از ارسال این پیامک، جریان‌سازی شده است که پس از دریافت لینک نمایشگاه به آن مراجعه کنند؟

راستی بیان کرد: مسئله دیگر این است که هنوز نمی‌دانیم در عرصه فعالیت‌های قرآنی از چه پیام‌رسانی برای جریان سازی استفاده کنیم. فعالان قرآنی باید مرجع جریان‌سازی پیدا کنند، باید قبل از برگزاری نمایشگاه از بسترهای خاص مجازی همچون «توئیتر» جریان‌سازی را شروع می‌کردیم. اما ما چه کار کرده‌ایم؛‌ گذاشته‌ایم نمایشگاه شروع شود بعد تازه بحث تبلیغات آن را شروع کرده‌ایم. سوالی که من از برگزارکنندگان نمایشگاه قرآن دارم این است که در این دوره چند درصد از دهه هشتادی‌ها درگیر کار شدند. من می‌گویم صفر درصد. قرآن، تجارت و اقتصاد نیست، ‌چیزی نیست که ما برای آن تصمیم بگیریم قرآن است که برای ما تصمیم می‌گیرد. ضعفی که ما داشته‌ایم این بوده که قبل از جریان‌سازی، اقدام به انتشار محتوا کرده‌ایم. اینکه میزان ورود به سامانه از طریق پیامک کم بوده به خاطر جریان‌سازی نکردن قبل از ارسال پیامک بوده است. به نظر می‌رسد نمایشگاه مجازی قرآن در چارچوب خاص و پیش‌بینی شده‌ای پیش نرفته و هر کسی گفته است یک گوشه از کار را به دست می‌گیرد. ضمن اینکه بهانه‌هایی همچون کرونا و انتخابات برای کاهش میزان مشارکت نمی‌تواند قابل قبول باشد، اتفاقاً بیشترین بازدیدی که می‌توانستیم داشته باشیم، همین ایام کرونایی بود.

بر اساس گزارش ایکنا، یوسفی، یکی دیگر از دانشجویان منتقد حاضر در این جلسه به بیان برخی نکات پرداخت و گفت: نمایشگاه در حوزه‌های مختلف محلی برای ارائه ایده‌ از سوی صاحبان ایده به مؤسسات است، آیا در نمایشگاه قرآن چنین اتفاقی افتاد و صاحبان ایده توانستند ایده‌های خود را به مؤسسات حاضر در نمایشگاه ارائه دهند. برای اینکه بن‌های اهدا شده توزیع بهتری داشته باشد، می‌توانستیم یک‌سری مسابقات جذاب برگزار کنیم و جوایز آن هم همین بن‌ها باشد.

وی با اشاره به اینکه دسترسی به سایت سخت بود، گفت: پیدا کردن کتاب‌ها برای کسی که بدون داشتن اسم کتاب فقط به دنبال خرید بود، سخت بود. برخی سایت‌های فروش کالا که خدماتی شبیه به بخش فروش نمایشگاه قرآن ارائه می‌دهند، خیلی راحت‌تر فرایند خرید را طراحی کرده‌اند و پیچیدگی خاصی ایجاد نکرده‌اند.

در ادامه این نشست خبرنگار ایکنا نیز به طرح دو سؤال در مورد کم رنگ بودن فعالیت های مربوط به بانوان در نمایشگاه قرآن و نیز حضور نیافتن مؤسساتی از گوشه و کنار کشور در نمایشگاه مجازی مطرح کرد.

سپس حق‌بین، مشاور نمایشگاه قرآن، به بیان مطالب کوتاهی پرداخت و گفت: 99 درصد نمایشگاه قرآن حداقل تا دوره بیست و سوم موضوعی به عنوان اقتصاد و تجارت نداشت. افتخار ایران است که در دنیای اسلام فعالیتی را اجرا می‌کند که در هیچ کجای دنیا چنین فعالیتی صورت نمی‌گیرد. دلیل اینکه نمی‌گذارند ما در این حوزه شناخته شویم، برای این است که حرف برای گفتن داریم. زمانی که قرآن‌های چاپ شده را در مراکش به مردم نشان دادم باور نمی‌کردند ما چاپ قرآن داشته باشیم. بنابر این تا زمانی که این نگاه وجود داشته باشد، نمی‌گذارند دستاورد نظام به خوبی نمایش داده شود، لذا بدانید قدرت‌ها جلوی نمایش‌های ما ایستاده‌اند. اگر به نمایشگاه‌های کشورهای عربی نگاه کنید، متوجه می‌شوید که از عرضه قرآن ایران جلوگیری می‌کنند. شک ندارم اگر آثار هزار سال کتابت قرآن کریم ایران در معرض جهان اسلام قرار بگیرد قطعاً همه به سمت افکار جمهوری اسلامی می‌پیوندند.

وی به بیان برخی دستاوردهای نمایشگاه قرآن پرداخت و افزود: تا نمایشگاه بیستم تعداد ترجمه‌های قرآن در کشور سه ترجمه بوده است و امروز به واسطه همین نمایشگاه به 40 ترجمه رسیده‌ایم. این یعنی برای چنین موضوعاتی کار شده است. کتاب قرآن در قبل از انقلاب با دو یا سه نوع خط چاپ می‌شد، اما امروز به واسطه همین نمایشگاه به 60 خط رسیده است. هنرمندان قرآنی ما قبل از انقلاب بسیار اندک بودند امروز پنج هزار هنرمند قرآنی در کشور داریم،‌ اینها حاصل همان فعالیت‌ها در نمایشگاه قرآن است.

سپس علی تن، مسئول نگارخانه نمایشگاه مجازی قرآن کریم، به بیان گزارش کوتاهی از این بخش پرداخت و گفت: در حوزه هنر و بخش نمایشگاهی قرآن کریم رویکرد این بود که آثار با کیفیت و درجه یک نمایش داده شود. این کار با استفاده از ارتباطاتی که با مراکز، نهادها، دستگاه‌ها و استان‌ها برقرار کردیم، صورت گرفت و در 10 رشته هنرهای تجسمی و صنایع دستی آثار فاخر اساتید به نام را به نمایش گذاشتیم.

در بخش دیگری این نشست مرتضی خدمتکار، مدیر اجرایی نخستین نمایشگاه مجازی قرآن کریم، به جمع‌بندی نهایی پرداخت و گفت: با توجه به اینکه تأکید شد سایت نمایشگاه بیشتر فروش بوده است تا محتوا می‌توانیم هم اکنون به سامانه که در حال فعالیت است، مراجعه کنیم و مقایسه‌ای بین اندازه فروش و محتوا داشته باشیم. آن زمان می‌توان ثابت کرد سامانه فروش بوده است یا سامانه خدمات قرآنی. بخش فروش ما یک قسمت در برابر 14 قسمت بخش محتوایی بوده، یعنی یک پانزدهم نمایشگاه به بخش فروش اختصاص یافته است.

وی افزود: همیشه فروش محصولات قرآنی در نمایشگاه وجود داشته، چرا که این موضوع جزء مطالبات مردم بوده است. امسال قصد داشتیم بخش عفاف و حجاب را در نمایشگاه نداشته باشیم، چرا که ممکن بود مشکلاتی برای مخاطبان ایجاد شود اما در میانه‌های نمایشگاه و با توجه به مطالبات بیش از حد مردم بخش عفاف و حجاب را هم اضافه کردیم،‌ بنابر این بخش فروش همواره مورد مطالبه بوده و نمی‌توان آن را حذف کرد. با این وجود در نمایشگاه مجازی نسبت فروش به محتوا یک به 15 بوده است.

خدمتکار به مفهوم نمایشگاه نیز اشاره و اظهار کرد: تعریف‌ها و تلقی‌ها از نمایشگاه قرآن می‌تواند متفاوت باشد،‌ برخی نمایش دادن مفاهیم و آیات قرآن را نمایشگاه می‌دانند و برخی دیگر این اعتقاد و تلقی را ندارند و معتقدند نمایشگاه قرآن باید جایی برای عرضه آخرین دستاوردها و محصولات حوزه قرآن و عترت در کشور باشد. ما از ابتدا دنبال تلقی اول نبودیم، بلکه در نمایشگاه به دنبال معرفی درست به مردم بودیم. با توجه به این تعریف ساختار فعلی درست شده است. ما با برگزاری نمایشگاه مجازی نشان دادیم که به دنبال تصدی‌گری نیستیم، و تمام بخش‌ها با حضور بخش‌های مردمی دایر شده و خوشبختانه بازخوردها هم قابل مشاهده است.

وی در ادامه در مورد حضور مؤسسات سراسر کشور در نمایشگاه مجازی قرآن بیان کرد: ارتباط‌گیری‌های زیادی صورت گرفت تا مؤسسات بیشتری حضور داشته باشند، اما مشکلی که وجود داشت این بود که در نمایشگاه مجازی تنها مؤسساتی می‌توانند حضور داشته باشند که حرفی برای گفتن داشته باشند. ما فراخوان دادیم، مکاتبه کردیم و از اتحادیه مؤسسات کمک خواستیم، اما مجموعه‌هایی که در فضای مجازی حرفی برای گفتن داشته باشند، محدود هستند. نمایشگاه فرصتی برای داشته‌‌ها هست و داشته‌‌های ما هم در همین حد بوده است. در مجموع هر چقدر تلاش کنیم که جذابیت‌ها را افزایش دهیم، فضایی که در نمایشگاه حضوری به وجود می‌آید در نمایشگاه مجازی محقق نمی‌شود. هیچگاه از ابتدا قرار نبوده است که نمایشگاه مجازی جای نمایشگاه حضوری را بگیرد، این فضا آمد تا کمی به ناشران و مؤسسات در شرایط کرونایی کمک کرده باشد.

خدمتکار به برخی اتفاقات که در نمایشگاه قرآن شکل گرفت اما کمتر به آنها توجه شد اشاره و اظهار کرد: در این نمایشگاه بانک صادرات یک و نیم میلیارد حمایت در اختیار ما قرار داد که ما نیز آن را در اختیار فعالان قرآنی قرار دادیم. همراه اول نیز اینترنت رایگان در اختیار مردم قرار داد و 20 هزار جلد قرآن برای مناطق محروم تخصیص داد. این اتفاقات کمتر در نمایشگاه قرآن رخ داده است. همچنین آنچه ما طراحی کرده بودیم با آنچه روی سامانه پیاده شد یک فاصله 40 تا 100 درصدی داشت،‌ یعنی حدود 40 درصد ایده اصلی اجرا شد.

وی در پایان در مورد هزینه‌های نمایشگاه قرآن اظهار کرد: مجموع هزینه‌‌هایی که نمایشگاه قرآن داشته است به زودی به صورت کامل منتشر می‌شود. این هزینه یک میلیارد و 750 میلیون تومان بوده است. ضمن اینکه 1.5 میلیارد تومان هم از طریق بانک صادرات برای اهدای بن در نظر گرفته شد. در نهایت هم باید از خبرگزاری ایکنا، بابت تشکیل این نشست، که بسیار متفاوت از سایر جلسات بود، قدردانی کنم.