کد خبر: ۳۹۸۷۵۱۲

تاریخ: ۰۹ مرداد ۱۴۰۰ - ۱۳:۵۷

هادی سروش پاسخ داد؛

شیوه برخورد امام کاظم(ع) با سوء‌ظن و حرمت‌شکنی چگونه بود؟

حجت‌الاسلام والمسلمین هادی سروش به سیره اخلاقی امام کاظم(ع) اشاره کرد و گفت: از جمله مهم‌‎ترین مولفه‌‎های اخلاقی که می‌‎توانیم از امام کاظم(ع) برای حل مشکلات امروز خود بهره ببریم، پرهیز از حرمت‌‎شکنی و سوءظن است و در کنار اینها حل کردن مشکل مردم را نیز باید افزود.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین هادی سروش، از اساتید حوزه علمیه، شب گذشته، 8 مرداد در نشستی که از طریق صفحه اینستاگرام خود برگزار کرد، به طرح بحث در زمینه رفتار‌‎های اخلاقی امام کاظم(ع) پرداخت که در ادامه متن آن را می‌خوانید؛

در برخی از تقویم‌‎ها، ولادت امام کاظم(ع) را در ماه صفر ذکر کرده‌‎اند، اما ظاهرا این تاریخ با روایاتی که داریم مطابقت ندارد و تاریخی که در ماه ذی‌‎الحجه است، بیشتر مورد تاکید قرار گرفته است. ابوخالد برقی در کتاب المحاسن روایتی نقل می‌‎کند که امام صادق(ع) در ایام مناسک حج به حج مشرف شدند و وقتی از حج بازگشتند، در چنین شب‌‎هایی در مسیر بازگشت به مدینه بودند و در یکی از منزل‌‎هایی که کاروان امام توقف کرده بود به ایشان اطلاع دادند که فرزند شما به دنیا آمد. براساس این روایت، طبیعتا امام صادق(ع) از سفر حج برمی‌‎گشت و این سفر نیز در ماه صفر نیست و در ماه ذی‌الحجه است. بنابراین یکی از شواهد در باب ولادت امام کاظم(ع) همین روایت است.

اخلاق کاظمی و مولفه‌‎های آن

اما آنچه در این جلسه مورد بحث قرار می‌‎گیرد، اخلاق کاظمی است. نفوذ اخلاقی امام کاظم(ع) بسیار قوی است و همه ائمه(ع) ما شاگردان مکتب پیامبر رحمت و اخلاق هستند. در برخی از ائمه(ع) طبق شرایطی که پیش می‌‎آمد اخلاق، بیشتر ظهور پیدا کرده است و الا همه آنها نور واحد بودند. اخلاق امام کاظم(ع) یک الگوی ابدی برای هر انسانی است که به اخلاق می‌‎اندیشد. ما یک منبع قوی در اخلاق داریم اما متأسفانه گاهی نگاه و مطالعات ما در زمینه این اخلاق به جاهای دیگری متمرکز می‌‎شود. ما خودمان سرمایه‌‎های عظیم اخلاقی را در بشریت داریم اما چرا برای بهره بردن از اخلاق به سمت شرق و غرب برویم؟ اخلاق اهل بیت(ع) با مطالب دیگر قابل مقایسه نیست.

یکی از فرزندان امام صادق(ع)، عبدالله نام دارد. یک وقت امام(ع) ایشان را نصیحت کرد که شما از برادرت موسی اخلاق را یاد بگیر. عبدالله به پدر عرضه داشت، چرا ایشان را برای الگوی اخلاقی معرفی می‌‎کنید؟ پدر من و پدر موسی که یکی است و مادرمان نیز یکی است. اما چرا شما این تفاوت را قائل هستید که به من می‌‎گویید از او یاد بگیرم؟ امام صادق(ع) به فرزند خود فرمودند شما فرزند من هستی اما موسی بن جعفر جان من است. این نشانه اخلاق والای حضرت امام کاظم(ع) در همان دوران کودکی است.

حفظ حرمت در سیره امام کاظم(ع)

در این جلسه سه عنوان را در مورد اخلاق کاظمی مطرح می‌‎کنم و در ادامه نیز به روایتی اشاره می‌‎کنم که قابل توجه است. اولین خصوصیت اخلاقی امام کاظم(ع) که ما و جامعه نیاز داریم حفظ حرمت است. امروزه حرمت‌‎ها شکسته شده و ما در این آسیب خیلی کم آوردیم و آسیب‌‎پذیر شدیم و به راحتی حرمت‌‎شکنی می‌‎کنیم. تا دیروز اگر رو در رو حرمت‌‎شکنی می‌‎شد، اما امروزه فضای مجازی حرمت‌‎شکنی ساده‌تر شده است. گاهی اوقات با یک عکس یا پیام حرمت کسی شکسته می‌‎شود. امام کاظم(ع) نسبت به کسانی که حرمت ایشان را می‌‎شکنند حرمت نگه می‌‎داشتند. حضرت(ع) فرمود: ما اهل بیت(ع) این چنین هستیم که حرمت ما را می‌‎شکنند و حرف‌‎های نابه‌‎جا پیرامون ما می‌‎زنند، اما برنامه ما اهل بیت(ع) این است که به خدا نگاه می‌‎کنیم و می‌‎خواهیم اخلاق خدا در ما جلوه کند و خداوند غفور و ستور است و می‌‎بخشد و روی نقاط منفی پرده می‌‎کشد.

خداوند دوست ندارد اسرار بندگانش را برملا کند. امام کاظم(ع) فرمود ما نیز این طور هستیم و اگر کسی حرف درشتی به ما بزند تکذیب می‌‎کنیم، اما آبروی او را نمی‌‎ریزیم و از در بی‌‎اخلاقی با او وارد نمی‌‎شویم. برخی از ضرب‌‎المثل‌‎ها بین ما خوب است اما برخی نیز اخلاقی نیست. می‌‎گویند جواب کلوخ‌‎انداز، سنگ است، اما آیا این قرآنی است؟ قرآن می‌‎گوید جواب کلوخ‌‎انداز کلوخ است نه سنگ و این برای زمانی است که انسان بخواهد جواب بدهد، در حالی که امام کاظم(ع) فرمود بنای ما این است که حرمت را حفظ می‌‎کنیم.

دومین نکته در اخلاق کاظمی پیرامون سوءظن است که این نیز از مشکلات خیلی جدی اخلاقی خانواده و جامعه و حکومت ما است. امام کاظم(ع) روش دیگر و برنامه دیگری دارد. در سوره حجرات نیز آمده است که از سوء‌‎ظن خود را دور کنید که برخی از اینها گناه محسوب می‌‎شود. شخصی خدمت امام کاظم(ع) رسید و خیلی هم عصبانی بود. گفت جایی بودم که یک نفر علیه شما صحبت می‌‎کرد. امام کاظم(ع) با یک آرامشی فرمودند که سوء‌‎ظن نداشته باش. مگر نمی‌‎گویی او اسم فردی به نام موسی را برد. همه موسی‌‎ها که من نیستم و افراد متعددی این نام را دارند پس شاید مقصودش کسی غیر از من بوده است. این روش اخلاقی برخورد امام کاظم(ع) با سوء ظن است. اما ما دقیقا نقطه عکس این رفتار هستیم.

توجه به مشکلات مردم؛ یک اصل مهم اخلاقی

سومین نکته اخلاقی که برای شرایط امروز ما لازم است نیز عبارت از توجه به مشکلات جامعه است. امام کاظم(ع) سال‌‎های زیادی در حصر بودند و تحت نفوذ امنیتی دشمن قرار داشتند، اما در عین حال حضرت امام کاظم(ع) روش اخلاقی‌‎شان این بود که هیچ وقت در سطح جامعه از عزیزان و مردم و جامعه خود و کسانی که گرفتار شدند غافل نبودند و توجه جدی به این موضوع داشتند. مشکلات جامعه مخصوصا مشکلات جوان‌‎ها مورد توجه خاص امام کاظم(ع) بوده است.

در روایتی آمده است، گویا به امام کاظم(ع) اعتراض می‌‎شده که بیت المالی که دست بنی عباس است و به شما می‌‎دهند را چرا قبول می‌‎کنید؟ امام(ع) پاسخ دادند اگر نمی‌‎دیدم در میان جامعه جوانانی هستند که آمادگی ازدواج دارند اما به دلیل شرایط سخت مالی نمی‌‎توانند ازواج کنند، این پول را قبول نمی‌‎کردم. یعنی اگر این پول را از این‌‎ها قبول می‌‎کنم و به عنوان بیت المال می‌‎گیرم به عنوان مخارج برای ازدواج جوانان است. این نشان می‌‎دهد که امام کاظم(ع) یک اخلاق وسیع اجتماعی هم دارد و آن این است که ولو بنی عباس هم بیایند و از بیت المال پولی بدهند برای حل مشکل جوانان این پول را می‌‎پذیرد.

در روایت دیگری آمده است که هارون الرشید خلیفه وقت عباسی در کنار کعبه به امام کاظم(ع) برخورد و دید جمعیتی محضر امام کاظم(ع) می‌‎آیند و به ایشان عرض ادب می‌‎کنند. این جمله را به امام کاظم(ع) عرض کرد که خلیفه من هستم و حاکمیت دست من است و حال چطور شده که مردم در کنار کعبه به شما احترام می‌‎گذارند؟ امام کاظم(ع) این جمله را فرمودند؛ آنکه بر دل‌‎ها امامت می‌‎کند ما هستیم و شما فقط بر جسم و دنیای مردم دارید فرمانروایی می‌‎کنید. این بیان نشان می‌‎دهد که برای یک فرمانروا بدبختی است که ذره ای از دل شهروندان خود را نداشته باشد.

راه حکمرانی بر قلوب متخلق شدن به اخلاق است که سه مولفه اصلی دارد؛ یکی اینکه باید حرمت‌‎ها حفظ شود، دیگر اینکه سوء‌‎ظن نداشته باشیم و سوم اینکه، نسبت به نیازهای یکدیگر نیز حساسیت داشته باشیم.

در روایت دیگری از امام کاظم(ع) داریم که فرمود برخی شیعیان کارهایی می‌‎کنند که خدا را غضبناک می‌‎کنند. حال وقتی خدا غضب می‌‎کند می‌‎خواهد واکنش نشان دهد، اما امام(ع) می‌‎گوید اینجا ما هستیم که از خدا می‌‎خواهیم گناه شیعه را ببخشد و به پای ما بگذارد اما خداوند شیعیان ما را از هر نوع غضبی محفوظ دارد.