کد خبر: ۴۰۰۰۴۹۸

تاریخ: ۰۴ مهر ۱۴۰۰ - ۱۶:۵۸

یادداشت/ به مناسبت چهلمین روز درگذشت علامه حکیمی و اربعین

از احساس فقر تا ابراز کفر

احمد مسجدجامعی به مناسبت چهلمین روز درگذشت استاد محمدرضا حکیمی و اربعین حسینی یادداشتی را در اختیار ایکنا گذاشته است.

به گزارش خبرنگار ایکنا؛ احمد مسجدجامعی به بهانه چهلمین روز درگذشت استاد محمدرضا حکیمی و اربعین حسینی یادداشتی را در اختیار ایکنا گذاشته است که به شرح زیر است:

این روز‌ها چهلمین روز درگذشت آقای محمدرضا حکیمی است و در آستانه اربعین حسین سیدالشهدا(ع) نیز قرار داریم، آقای حکیمی بی‌شک آشناترین شخصیت دینی با ادب و ادبیات جدید و قدیم بود و از بنیانگذاران ویرایش و ویراستاری در ایران محسوب می‌شد. او با بزرگانی همچون احمد سمیعی گیلانی، نجف دریابندری، مهرداد بهار، عنایت‌الله رضا و جهانگیر افکاری همکار بود و نشست و برخواست و مراوده علمی داشت و بر آثار صاحب نظرانی همچون دکتر حمید عنایت به تقاضای خود او یادداشت‌هایی نوشت و بسیار نکات بر کتاب پطروشفسکی با ترجمه کریم کشاورز افزود.

در سال‌های پس از انقلاب علاوه بر آن مرجع جوانان و سیاستگذاران فرهنگی نیز بود و من به هر دو واسطه سابقه آشنایی و جایگاه دولتی با وی آمد و شد داشتم. در دیدار‌ها و گفت‌وگو‌ها هرگز به یاد ندارم آقای حکیمی درباره سیاست‌های فرهنگی، چون و چرا کرده و خواهان اعمال محدودیت‌هایی شده باشد اما او پیوسته جویای حال و روز مردم از نظر مالی و رفاهی بود.

حتی درباره کتاب هم، افزون بر کیفیت، به بهای آن توجه ویژه داشت و بر آن باور بود که کتاب باید هم با کیفیت عرضه شود و هم ارزان باشد و گاهی خود او هم در تأمین این اهداف از حق‌التألیفش می‌گذشت. رفتار این دانشمند اسلام‌شناس به ویژه این روز‌ها که از نزدیک بیشتر به زندگی او تأمل کردم، برایم پرسش‌های جدیدی پیش آورد. آقای حکیمی میان ایمان و وضع رفاهی مردم نسبت مستقیمی می‌دید، به همین دلیل در طول عمر کوشید که به دو اصل انسانیت و عدالت تأکید کند.

زندگی شخصی او هم در نهایت زهد و همدلی با فرودستان گذشت. بنا بر نشانه‌هایی پیداست زندگی زاهدانه آقای حکیمی به ویژه بعد از انقلاب که همراهان سابق او به قدرت رسیده بودند تقوای مالی دو چندانی یافت. آقای حکیمی الگوی خود را دوره زمامداری امیرالمومنین عل (ع) قرار داده بود، زیرا در میان ائمه اثنی‌عشر تنها ایشان به قدرت دست یافت.

او در گزارش عملکرد حضرت به گفته‌ای خطاب به ابن عباس مکرر اشاره می‌کرد که فرمودند: در دوران خلافت من فقیرترین مردم کوفه به آب آشامیدنی فرات و نان گندم دسترسی داشتند و خانه و سرپناهی مأمن آنها بود. در حالی که خود حضرت به کمترین غذا و امکانات اکتفا می‌کرد. یکی دو بار این کلام را تفسیر کردند و افزودند حضرت نگفتند مثلاً من چقدر مسجد ساختم و چقدر قرآن منتشر کردم، این را کسی می‌گفت که در سفر‌ها مقید بود که جا‌به‌جایی او به نحوی باشد که نماز اول وقت، فوت وقت نشود و در عمر خود بیش از هر چیز به کتاب و سنت نبوی و علوی پرداخت و در آغاز یادگار ماندگار او «الحیات»، صد‌ها آیه قرآن شرح و بسط داده شده است. او نخستین وظیفه حکومت علوی را برقراری عدالت و تأمین حداقل مسکن، رفاه و معاش مطابق زمان برای پایین‌ترین طبقات مردم می‌دانست و طبعاً مدیریت و نظارت گسترش دارایی‌های بیش از حد طبقات بالای جامعه را ضروری عنوان می‌کرد. در حدیث منسوب به حضرت رسول(ص) هم فقر با کفر قرین است: «کَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَکُونَ کُفْراً».

در واقعه کربلا هم مجموعه نشانه‌ها حاکی است که در سپاه کوفیان فقر و طمع، زمینه‌ساز شدیدترین جنایت‌ها نسبت به حسین سیدالشهدا (ع) و خاندان او شد. خود حضرت خطاب به ایشان فرمود: «چرا قصد جان من کردید و با من در نبرد شدید، گفتند که از «قطع عطا» (یعنی حقوق سالیانه‌ای که حکومت می‌پرداخت) بیمناک هستیم و حضرت فرمود: عطای خدا که برتر و والاتر است.». اما گوش شنوایی نبود. این روایت در کتاب «طبقات» ابن سعد قسمتی که مربوط به حسین سیدالشهداست و به کوشش و تصحیح محقق نامدار آقا عزیز طباطبایی منتشر شده، آمده است.

در روایت‌های تاریخی دیگر هم نکته‌هایی آمده که نشان می‌دهد بعضی سپاهیان کوفه فرومایگی را به چه حد رسانده بودند، زیرا از بعضی از آنها با اسم و رسم و نسبت نام بردند که یکی کلاه خونی حسین(ع) را برداشت و دیگرانی جامه‌های پاره پاره را از تن او ربودند و حتی به لباس‌ها و اموال بی ارزش که حضرت خود آنها را پاره کرده بود تا دستخوش غارت نشود، ولی به همان هم رحم نکردند. گویا حضرت به حساب فقر و طمع آنها چنین وضعی را پیش بینی می‌کرد.

یکی از نکته‌هایی که در ماجرای کربلا کمتر دیده شده، همین طمع و احساس فقر است. یعنی کسانی هم بودند که فقر و ترس از آینده اقتصادی آنها را به آن مرحله رساند که تماماً ایمان را به باد دادند. فرزند رسول خدا را بی‌دلیل و مظلومانه کشتند و به مال و اموال زن و فرزند او هم رحم نکردند. از سویی دیگر سران سپاه اشقیاء نیز به این رفتار‌ها دامن می‌زدند و برای مراحل مختلف قتال و سرکوب و غارت جایزه تعیین کرده بودند.

آنها بر پیکر پاره پاره و آکنده از زخم تیغ و نیزه ایشان اسب تاختند. حرکتی که درباره هیچ کسی گزارش نشده است. البته حساب سران سپاه یزید، چون ابن زیاد و ابن سعد و شمر از باقی سپاهیان جدا بود، عطای آنها مخصوص بود و برای مأموریت‌های ویژه به تعبیر امروز فوق‌العاده پرداخت هم می‌گرفتند. آنها از زمین‌داران و ثروتمندان بزرگ آن روزگار شمرده می‌شدند و با هم در زمینه‌های متنوع رقابت و هم چشمی و حتی دشمنی داشتند و در عین آنکه به دنبال سوء استفاده از فقر و درماندگی مردم بودند. اما بحث بر سر مردمانی است که امام حسین(ع) به خاطر آنها و دعوتشان رو به سوی کوفه نهاد. حتی مسلم بن عقیل در اوج محبوبیت و فعالیت برای پیشبرد اهداف خود ناچار شده بود مقدار زیادی از این و آن پول قرض کند و هنگامی که در حضور ابن زیاد برای مرگ آماده می‌شد، وصیت می‌کرد قرض‌های او را بپردازند.

از آن سو ابن زیاد که از وضع ناهنجار مردم کوفه اطلاع داشت، با مال هنگفتی از بصره به آنجا آمد در حالی که صورت خود را پوشانده بود و مردم گمان می‌کردند که حسین سیدالشهدا از راه رسیده است تا جایی که او را یابن رسول الله خطاب می‌کردند و به او سلام می‌گفتند. چون بر منبر نشست، پی بردند که او ابن زیاد است.

ابن زیاد کار خود را با پول‌پاشی در میان مردم فقیر و بحران زده کوفه آغاز کرد، اقتصاد کوفه عمدتاً در دست خلافت بود و کوفه عربی پادگان بزرگی بود که طوایف عرب زبان در هفت محله آن سکنی داشتند و حقوق سالیانه را از طریق ساز و کاری که با عنوان دیوان شناخته می‌شد، می‌گرفتند. منبع اصلی عطا یا همان حقوق سالیانه، نخست ادامه فتوحات بود که در این دوران رونق چندانی نداشت و دوم محصولات کشاورزی و باغات که بر اثر خشکسالی و بروز بیماری طاعون در عراق از اواخر دوره معاویه از بین رفت به نحوی که حتی زیاد بن ابیه برادر ادعایی معاویه و پدر ابن زیاد بر اثر همین بیماری طاعون چند سالی پیش از وقایع کربلا از بین رفت. در چنین شرایط دشواری که با کاهش درآمد‌های خلافت و بحران جانشینی، ناامنی و تهیدستی و درماندگی همه گیر شده بود «عطا سالیانه» خلافت هم قطع شد و مردم درمانده‌تر از همیشه بودند و نارضایتی‌ها گسترش بسیار یافته بود. کاری که ابن زیاد کرد چنین بود که حقوق پس افتاده سال پیشین و سال جدید را یکجا پرداخت کرد. حقوق در آغاز سال قمری یعنی اول محرم پرداخت می‌شد، او نه فقط پرداخت باقی مانده‌ی سال قبل بلکه حتی حقوق سال جدید را هم با افزایش چشمگیری اختصاص داد حال در نظر بگیرید که مردم درمانده کوفه که مدت‌ها حقوقی دریافت نکرده بودند و چند سالی را با خشکسالی و بیماری دست و پنجه نرم می‌کردند، اینک تهدید به گرفتاری بیشتر و مرگ هم شدند: نتیجه کمابیش روشن است. شکم گرسنه به راحتی بهانه‌هایی می‌سازد و به هر کاری تن می‌دهد و حتی فرزند رسول خدا را به جا نمی‌آورد و به هیچ چیز پایبند نیست و به لباس پاره و کلاه خونی هم رحم نمی‌کند.

از این فراتر اینکه ابن سعد در کربلا برای بعضی کار‌ها جایزه مخصوص در نظر گرفت بنابراین یکی از وجوه پنهان مانده واقعه کربلا ایجاد و توسعه فقر برای عموم کوفیان و پر رنگ کردن فاصله طبقاتی و تأثیر آن در رویگردانی از فرزند رسول خداست.

شاید منشأ دعوت گسترده گروهی از کوفیان از حسین سیدالشهدا(ع) نیز همین نکته باشد که در پی کسی بودند تا سر و سامانی به اوضاع زندگی و معیشت آنها بدهد. احتمالاً آنها نگاهی هم به اوضاع تعدیل شده اقتصادی در دوره امیرالمومنین علی(ع) داشتند که چندان مطلوب اشراف و مطابق منافع کسانی، چون خانواده اشعث نبود، زیرا حضرت عطا یا حقوق دولتی را یکسان به همه پرداخت می‌کرد و الّا قابل تصور نیست که با این سرعت دعوت کنندگان از رأی خود بازگردند و بتوان از میان آنها سپاه انبوه اشقیاء را فراهم آورد. باری، در فراز‌هایی از دعای پس از زیارت عاشورا به نقل از امام صادق(ع)، زائر از خدا می‌خواهد که او را از فقر و فاقه و درماندگی پناه دهد.

در آستانه اربعین حسینی، چهلمین روز درگذشت آقای حکیمی را گرامی می‌داریم.