کد خبر: ۴۰۰۵۰۱۲

تاریخ: ۲۳ مهر ۱۴۰۰ - ۰۰:۳۱

یادداشت

بازشناسی سیمای ائمه(ع) در دعای امام حسن عسکری(ع)

یکی از دعاهای ارزشمند امام عسکری(ع) مجموعه ای است که به عنوان صلوات بر هر یک از چهارده نور پاک بیان داشته اند و در هر یک از این نیایش ها، بخش هایی از گنجینه حقایق وحیانی را باز گفته اند. ویژگی های معصومان که در این منبع آمده، آن را به مثابه یک کتاب پربار نشان می دهد که تحلیل آن به عنوان یک منبع معتبر وحیانی ما را از سقوط در ورطه غلوّ و تقصیر باز می دارد.

عبدالحسین طالعی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم به مناسبت شهادت امام حسن عسکری(ع) یادداشتی در اختیار ایکنا قرار داده است و در آن به توضیح درباره اهتمام امام حسن عسکری(ع) در جهت ترسیم سیمای راستین اهل بیت(ع) در قالب دعای صلوات پرداخته است.

متن یادداشت از نظر می گذرد؛

یکم

بازنگری سیره معصومان و بازنگاری آن ضرورتی گریزناپذیر است؛ بدان روی که ما به شناخت آن نیاز جدّی داریم و دریغا که از این مهم تن زد ه‌ایم و به تکرار مکررات کلیشه ای دل خوش می داریم. این در حالی است که گنج هایی از کلمات نورانی و حکمت های آسمانی این امام همام در دسترس ماست؛ البته گنج هایی که آنها را نکاویده ایم، بلکه شاید نیازی به کاویدن آنها احساس نمی کنیم.

این رویکردِ سراسر خطا، در مورد امام عسکری(ع) شدّت می گیرد و مظلومیت حضرتش در آینه بی توجّهی دوستان، چنانکه در نادیده گرفتن عمدی مخالفان، بسیار پیدا است. جایگزینی نگاه مناسبت محور به جای معرفت محور، مشکل را دو چندان می کند. با همین نگاه، سهم بحث و گفت وگو در باره امام عسکری(ع) در سبد فرهنگی ما، فقط دو روز در سال است؛ تولد و شهادت حضرتش؛ آن هم اگر با شعرها و مراسم مربوطه پر نشود و مجالی برای مباحث معرفتی باقی بماند.

دوم

در مسیر معرفت امام عسکری(ع)، چونان دیگر معصومان، دعا یکی از سرچشمه های فراموش شده و منابع مغفول است. دعاهای صادره از ناحیه خاندان نور، درسنامه های توحید صحیح است که خداشناسی را به ما می آموزد؛ بدان روی که امامان معصوم، «ارکان توحید خدا» هستند.

نسبت دعاها با دیگر احادیث را از زاویه دیگری باید دید. مرحوم استاد علی اکبر غفاری در ضمن بحث «النقل بالمعنی» (نقل حدیث به معنا) می‌نویسد: «محل نزاع، نقل احادیث احکام به معنی است. امّا در مورد نقل احادیث وارده در ادعیه و اذکار و اوراد، ظاهراً کلامی نیست در این که نقل آن به معنی و تغییری به زیاده و نقصان جایز نیست، زیرا ترتیب الفاظ آن خصوصیتی دارد و قرائت آن به همان گونه که وارد شده تعبدی و توقیفی است. شیوه پیامبر و ائمه(ع) در این مورد غالبا این بوده که متن دعا را بر اصحاب خود املا می‌کردند و آن‌ها می‌نوشتند لذا اختلاف در آن‌ها ـ بر خلاف احادیث دیگر ـ نادر است». (تلخیص مقباس الهدایة، ص 193). بر اساس این کلام مرحوم غفاری، دعاها و زیارات باید تحت عنوانی مجزا از دیگر احادیث بررسی شود.

سوم

یکی از دعاهای ارزشمند امام عسکری(ع) مجموعه ای است که به عنوان صلوات بر هر یک از چهارده نور پاک بیان داشته اند و در هر یک از این نیایش ها، بخش هایی از گنجینه حقایق وحیانی را باز گفته اند. این مجموعه نیایش به طریق معتبر روایت شده، چنانکه شیخ طوسی آنها را در کتاب مصباح المتهجد جلد اول صفحات 399 – 406 نقل کرده و محدث قمی به نقل از ایشان در مفاتیح الجنان، باب زیارات جامعه (تحت عنوان صلوات بر چهارده معصوم) آورده اند.  ویژگی های معصومان که در این منبع آمده، آن را به مثابه یک کتاب پربار نشان می دهد که تحلیل آن به عنوان یک منبع معتبر وحیانی ما را از سقوط در ورطه غلوّ و تقصیر باز می دارد و مانع از آن می شود که گرفتار افراط و تفریط شویم.

چهارم

یکی از پرسش هایی که گاهی اوقات در مورد این گونه نصوص پیش می آید، این است که آیا صحیح است امام عسکری(ع) خود و گذشتگانش و فرزندش را بدین سان بستاید؟ پاسخ کوتاه این پرسش، به گونه ای که در این مجال محدود بگنجد، با اشاره به آیاتی از قرآن به دست می آید که ماجرای بعثت چند تن از پیامبران و سخنان آنها با قوم خود را گزارش می کند. بر اساس گزارش این آیات، پیامبر خدا مردم را به سه مطلب فرا می خوانده است: عبادت خدا، تقوای الهی، اطاعت از خود. (سوره شعراء، آیات 108، 110، 126، 131، 144، 150، 163، 179). بی گمان این سخنان پیامبران الهی با امر خداوند، تضادّ ندارد که فرمود: «فلا تزکّوا انفسکم» (نجم 32).

نکته در این است که پیامبران با معرفی خود به مردم، راه هدایت را به آنها می نمایاندند و آنها را به تنها راه عبادت و تقوا فرا می خواندند. به تعبیر امروزین، در این دعوت، پیامبران، مردم را به شخصیت حقوقی خود می شناساندند که در ارتباط شان با مردم معنا می یابد، نه شخصیت حقیقی خود که در رابطه با خدا معنا می گیرد. آیه سوره نجم، در جایگاه دوم است که هیچ بنده ای را نرسد که در برابر خدایش خودنمایی کند؛ ولی آیات سوره شعرا راهنمایی مردم به سبک زندگی الهی و آسمانی است که از معبر شناخت حجت‌های الهی می گذرد.

این مطالب در مورد امامان که جانشینان راستین پیامبران اند، نیز صادق است، زیرا همه حجت خدا هستند. بدین روی در ضمن همین حدیث شریف، امام عسکری(ع) پس از اینکه از رسول خدا و صدیقه کبری و امامان پیشین یاد می کند، به راوی (ابومحمد یمنی) می فرماید: «اگر این مطلب از شاخص های دین نمی بود که خداوند ما را به آن امر فرموده که به اهلش برسانیم، دوست داشتم ساکت بمانم». (مصباح المتهجّد، ج 1 ص 406).

تعلیم صلوات بر امام مهدی(عج) از زبان پدر بزرگوارش، در زمانی که در سنین کودکی بود یا در زمانی که هنوز به دنیا نیامده، نیز در همین راستا یعنی ضرورت تبیین شاخص های هدایت قابل تبیین است. زیرا نوعی معرفی امام بعدی به مردم است، در فضای پر اختناق عباسی که فرصت بیان حقایق توسط امام عسکری(ع) را به شدت محدود کرده بودند و حضرتش را در سن جوانی مسموم  کرده و به شهادت رسانده بودند.

پنجم

اینک متنی فراروی ماست که در بخش های مختلف آن کلیدواژه هایی از هدایت مردم می توان یافت. به عنوان نمونه و برای رعایت اختصار این گفتار، تنها به چند سرفصل آن، در حدّ اشاره و فهرست بسنده می شود و تفصیل کلام به گفتارهای دیگر موکول می شود؛

در صلوات بر رسول خدا، آثار و برکات بعثت حضرتش بیان شده است.

در صلوات بر امیر مؤمنان، ویژگی های حضرتش بیان شده، ویژگی هایی که هر یک از آنها چراغ راه برای امت در سالهای فتنه کور صدر اسلام است.

در صلوات بر حضرت زهرا(س)، جایگاه معنوی و مقامات آن بانوی آسمانی بیان شده، تا ظاهربینان ایشان را مانند دیگر بانوان نپندارند؛ ضمن آنکه به جایگاه خاصّ حضرت خدیجه نیز اشاره شده است.

در صلوات بر امام حسن و امام حسین(ع)، جلوه هایی از جهاد آن دو نواده پیامبر رحمت برای حفظ دین گزارش می شود؛ مانند: صبر، تحمل آزارها در راه خدا، وفا به پیمانی که با خدا بسته اند، و ... ضمن اینکه نکوهش رفتار زشت و محکومیت ناسپاسی آنها را نیز می بینیم.

در صلوات بر هر یک از امامان دیگر، تأکید بر این حقیقت را می بینیم که آن گرامیان در زمان خود، نوری در ظلمت، راهنمای راه راست در برابر کژراهه ها، بازگویی آموزه های وحیانی، هشدار دادن مردم از عصیان خدا، یاری دین و نجات امت سرگردان و ... بودند.

و سرانجام، در صلوات بر آخرین حجت حق، منجی موعود، امام امم، حضرت مهدی(عج)، نمایی روشن و چشم اندازی درخشان از آینده بشر می بینیم؛ همان که وظیفه نصرت و یاری و پیروی او را داریم و نباید در هیچ زمان، او را از یاری عملی و دعا و انتظار قلبی فراموش کنیم. تفصیل سخن در باب هر یک از این سرفصلها فرصتی گسترده می طلبد که امید است در آینده دستیاب شود. و توفیق از خداست.