کد خبر: ۴۰۰۶۵۰۱

تاریخ: ۲۷ مهر ۱۴۰۰ - ۲۲:۰۴

قاسم پورحسن بیان کرد:

حکیمی «عدالت» را مبنای دین و اخلاق می‌داند

پورحسن ضمن تأکید بر جایگاه عدالت در اندیشه علامه حکیمی تصریح کرد: آقای حکیمی می گوید هر جامعه و هر دینی اگر بر عدالت بنا نشود دین نیست.

به گزارش ایکنا، نشست علمی «علامه محمدرضا حکیمی در آیینه آثارش» امروز ۲۷ مهرماه به همت انجمن جامعه‌شناسی ایران به صورت مجازی برگزار شد.

قاسم پورحسن، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی یکی از سخنرانان این نشست بود که متن سخنان او را در ادامه می‌خوانید؛

عنوان سخن من «مکتب تفکیک و محمدرضا حکیمی» است. می خواهم درباره حکیمی حرف بزنم، اما تفکیک بهانه است. دو نکته کوتاه عرض می کنم و وارد بحث می شوم. نکته اول این است که از حکیمی آنچنان که باید و در شأن حکیمی بود، سخن نگفتیم. یا حکیمی را در ذیل مکتب تفکیک تعریف کردیم یا از باب دلدادگی و از سر شفقت و دوستی که نسبت به کوشش طولانی حکیمی در باب جامعه ایران و مسئله فقر و عدالت داریم، از او سخن گفتیم. عمدتا هم حکیمی را با «الحیاه» می شناسند. من می خواهم از منظر دیگری درباره حکیمی حرف بزنم.

کوشش من این است که در این سخنرانی دو حیث از اندیشه ها و تفکرات حکیمی را مورد بحث قرار دهم. یک حیث به مکتب معارف خراسان برمی گردد و مهمتر از آن، دغدغه ای است که حکیمی برای جامعه انسانی داشت، مبنی بر اینکه چگونه می توانیم با ایجاد حکومتی انسانی بر فقر غلبه پیدا کنیم. به نظرم حکیمی را کمتر از این منظر بررسی کردند.

من معتقدم ما متفکران اندکی داریم که همچون این متفکر در جست وجوی عدالت به معنای حقیقی باشد. یک موقع عدالتخواهی صرفا از حیث نظری مد نظر و مهم است؛ اما گاه از حیث سلوک رفتاری در پی عدالت روان هستید. از این نظر، عدالت یعنی درد و رنجی که از یک جامعه می برید که در آن عدالت نمی بینید و زمانی که دارید فریاد می زنید، کسی شما را نمی شنود.

از دیدگاه امیرالمومنین(ع) دین در جامعه جاری نمی شود، مگر اینکه پرچم عدالت به احتزاز درآید. علی(ع) در باب هرم شکل گیری مفاهیم بنیادین در جامعه انسانی معتقد است مسئله اول حق است. حقیقت بالاترین مسئله است که در بنیان هرم قرار دارد و شالوده این هرم است. به دنبال حقیقت، پرچم عدالت به اهتزاز درمی آید. بعد از عدالت در یک جامعه دینی، سنن دین جاری می شود.

نکته این است که اگر آقای حکیمی به دنبال مقام و منصب بود، نمی‌توانست فارغ از حیث ساختار حکومتی، جست وجوی عدالت داشته باشد. من زمانی که دانشجو بودم، با آقای حکیمی حدود نیم ساعت حرف زدم. حرف زدن من علمی نبود. ایشان در مقام استادی بود و من دانشجو بودم. من از ایشان پرسیدم ایده مهم معارف و آموزه های اسلامی چیست؟ ایشان گفت دو چیز بیشتر نیست: توحید و عدل. آقای حکیمی می گوید هر جامعه ای، هر دینی اگر بر عدالت بنا نشود، دین نیست، اصلا جامعه سالمی نیست. ما خسارت ها و ضررهای فقدان عدالت را در جامعه ایران می بینیم. انسان ها نمی توانند بدون عدالت زندگی کنند. مبنای اخلاق باید عدالت باشد.

اصل عدالت و اصل مقابله با فقر و توجه به شأن انسان خودش یک بنیاد است. مرحوم حکیمی در بیانی روی این مسئله تأکید دارد. شما هر کاری کنید، هر قدرتی را سامان دهید، باید ببینید در جامعه عدالت هست یا نیست؟ اگر نیست همه کوشش هایتان بی ثمر است؛ یعنی اگر در جامعه عدالت وجود نداشته باشد، آن جامعه به تدریج از بین خواهد رفت و خودش را می خورد. آدم ها پایبند آن دین و نظام اخلاقی نخواهند بود، چون برایشان فلاکت و فقر آورده است. اگر فقر بیاید، انسان ها شأنی ندارند. اگر جامعه فقیر باشد، اصلاً انسانی نیست، چه برسد به دینی. من یکبار عنوان کرد اگر شما ادعا می کنید می‌خواهید جامعه دینی سامان دهید، اول ببینید می توانید عدالت را در جامعه مستقر کنید یا نه، می تواند به کرامت انسان توجه کنید یا نه. در جامعه امروز ما کوشش های حکیمی نادیده گرفته شد و ما کوشش های انسانی اش را به پای این گذاشتیم که درون این مکتب قرار دارد.

آغاز مواجهه جریان عقل‌گرا و عقل‌ستیز در عصر فارابی

حال بحثی درباره مکتب تفکیک داشته باشم. دنیای اسلام از ابتدا این کشمکش را داشت که عقل بنیان است یا دین و ایمان؟ فارابی در کتاب «الحروف» بحثی تحت عنوان نسبت دین و فلسفه دارد. در دوران فارابی در سال 320 مناظره ای میان ابوسعید سیرافی و ابوبشر متی در باب نیاز به عقل درمی گیرد. آغاز مهم این نزاع، به آن مناظره برمی گردد. فارابی کتاب «الحروف» را در پاسخ به این سوال نوشته است که به عقل نیاز داریم یا نه. این کتاب نخستین پاسخ و واکنش به جریان عقل ستیزی است. سال 320 سالی است که 20 سال از عمر اشاعره می گذرد.

سخن من این است که همزمانی که مکتب اصفهان با میرداماد و شیخ بهایی و ملاصدرا شکل می گیرد، جریان ستیز هم برقرار است و در دوره جدید هم از سوی میرزای اصفهانی در شهر مشهد تداوم پیدا می‌کند. البته باید بگویم اینها یک دغدغه ای دارند و نباید اینها را سراسر سیاه ببینیم.

وقتی شما آثار میرزامهدی را می بینید، چیزی گیرتان نمی آید، جز اینکه تأکید می کند عقل به درد نمی خورد. میرزامهدی که به نظر من تعارض و ضدیت کامل با عقل و فلسفه داشت، بیان می کند فلاسفه ویرانگر دین است. می‌گوید فلسفه در تعارض با تعالیم الاهی است. معلوم است ایشان سنت عقلی را نخوانده است. وقتی ایشان می گوید فلاسفه ویرانگر دین هستند، باید مطمئن شویم فلسفه نخوانده است. اگر شما توانستید از مرحوم حکیمی چنین عباراتی پیدا کنید؛ گرچه محور تفکر او معارف حدیثی و قرآنی هست.

سخنم این بود که مکتب تفکیک می تواند خسارت بار باشد. وقتی متفکری عنوان می کند، دین سراسر تعبد است و نیاز به عقل نیست، می تواند به خشونت منتهی شود؛ یعنی بسیاری از جریان های سلفی همین ادعا را دارند. فارابی در نقد این جریان می گوید اگر جامعه ای ادعا کند من دیندارم، ولی جامعه دیگر ادعا کند من دیندارترم، مثل مناقشاتی که الآن در جریان اسلام وجود دارد، شما چه باید بکنید. من معتقد نیستم مرحوم حکیمی در درون جریان ستیز قرار دارد. اگر اینگونه هست، باید حکیمی را به گونه ای دیگر شناخت.