کد خبر: ۴۰۰۶۸۳۷

تاریخ: ۲۹ مهر ۱۴۰۰ - ۱۳:۲۷

حجت‌الاسلام امینی‌نژاد بیان کرد:

لزوم ایجاد «فقه‌المعارف» در حوزه علمیه

حجت‌الاسلام امینی‌نژاد، استاد حوزه علمیه در نشست «نسبت شناسی اندیشه های عرفانی علامه حسن زاده آملی با مکتب اهل بیت(ع)» ضمن اشاره به ضرورت ایجاد فقه‌المعارف در حوزه‌های علمیه گفت: دلیل اینکه تلقی خوبی از مباحث توحید عرفانی در حوزه های علمیه وجود ندارد این است که اجتهاد در حوزه معارف راه نیفتاده است.

به گزارش ایکنا، سومین پیش همایش عرفان اهل بیتی(ع) با موضوع «نسبت شناسی اندیشه های عرفانی علامه حسن زاده آملی با مکتب اهل بیت(ع)» شب گذشته 28 مهرماه با حضور دو تن از پژوهشگران عرفان اسلامی، حجج اسلام علی امینی نژاد و سیدعلی حسینی آملی در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد.

امینی نژاد در این نشست اظهار کرد: من ابتدا چند نکته مقدماتی تقدیم می کنم. نکته اول اینکه استخوان بندی مباحث عرفان نظری سه بحث است: یکی مسئله توحید در وجود است که به وحدت شخصیه معروف است و در لسان حضرت استاد حسن زاده آملی اغلب با عنوان توحید صمدی قرآنی یاد می شد تا نشان دهند نگاه توحیدی برخاسته از آیات و روایات است. یکی بحث علم پیش از ایجاد است که در قالب نظریه اعیان ثابته مطرح شده است و یکی هم بحث انسان کامل است. این سه بحث اساس مباحث عرفان نظری را تشکیل می دهد. آنچه می خواهیم محل بحث قرار دهیم مسئله اول است.

وی افزود: مسئله دیگر این است که زبان دین یک زبان معجزگون است و اگر شایسته است نشستی در خصوص زبان دین در حوزه معارف برگزار و به این ظرایف بپردازیم. گزاره های دینی و قرآنی اصولی را در القای معارف رعایت می کنند که در مباحث متعارف مثل مباحث فقهی وجود ندارد، مثلا زبان دین در بیان معارف تشکیکی و ذومراتب است اما در مسائل فقهی اینطور نیست. زبانی که معصومین(ع) در حوزه بیان معارف رعایت می کردند این است که به عنوان تشکیکی مباحث ارائه می شود. مثلا در بحث توحید در آیات و روایات از اینجا که خدا هست شروع می شود ولی مراتب تبیین مسئله توحید با رعایت استعدادهای مختلفی که در جامعه وجود دارد پیش می رود تا به نهج البلاغه و برخی آیات قرآن می رسیم که توحید به شکوهمندی مطرح می شود.

لزوم اجتهاد در حوزه معارف

پژوهشگر عرفان اسلامی ادامه داد: چرا تلقی خوبی از مباحث توحید عرفانی در حوزه های علمیه وجود ندارد چون اجتهاد در حوزه معارف راه نیفتاده است. اگر «لاتنقض الیقین بالشک» هشت سال درس و بحث لازم دارد آیه «قل هو الله احد» درس و بحث لازم ندارد؟ طرح این مباحث مقدمات لازم خودش را می خواهد. ما نیازمند فرآیند اجتهادی در حوزه معارف هستیم. این فرآیند اصول فقه ویژه خود را می خواهد. همچنین باید رجال متناسب با این حوزه، درایه متناسب با این حوزه مطرح شود و علما نظرشان را بگویند. آن وقت ذخایر قرآن و روایات در حوزه معارف ظرفیت خود را نشان خواهد داد.

وی ادامه داد: نکته دیگر این است که در خصوص مسئله توحید عرفانی گفت وگوهای فراوانی شده است. مثلا رسائل توحیدی علامه طباطبایی هست. حضرت استاد حسن زاده نیز در مواضع متعدد آثارشان به این بحث یعنی نگاه به مسئله توحید از منظر آیات و روایات پرداختند. چقدر در آثار ایشان تفسیر سوره توحید محل توجه قرار گرفته است. مسئله توحید صمدی قرآنی یعنی خدایی که کمال محض است و هیچ نقصانی نداشته باشد. ما دنبال خدایی هستیم که کمال محض باشد و هیچ نقطه نقصی نداشته باشد. فاقد کل مفقود یعنی همه کمالات در او جمع است. خود ایشان می فرماید حق صمد، بسیط الحقیقه کل الاشیا است. آیت الله جوادی آملی نیز در آثار مختلفشان نه طایفه از آیات و روایات که در مسیر فهم توحید عرفانی است ارائه فرمودند. استاد یزدان پناه هم در کتاب مبانی و اصول عرفان نظری وقتی به بحث توحید عرفانی از منظر آیات و روایت می پردازد، به شش گروه از آیات و روایات قابل طرح در این زمینه اشاره کردند.

وی در پایان گفت: بزرگانی که مخالف وحدت شخصیه وجود هستند حرفشان این است که وحدت شخصیه عرفانی عقلا باطل است؛ لذا روایاتی که صریح در وحدت شخصیه است را باید از ظاهرشان برگردانیم. مثلا وقتی در آیات قرآن تعبیر «ید الله» مطرح می شود می گوییم خدا عقلا دست ندارد لذا آیات را تاویل می کنیم. اینها همین اصل را گرفتند، گفتند وحدت شخصیه وجود هم عقلا باطل است. اینجا می خواهم به یک نکته دیگر اشاره کنم. اگر کسی می خواهد وحدت شخصیه عرفانی را با آیات و روایات مقایسه کند اول باید به درک درستی از وحدت شخصیه وجود برسد. بنده ارادتمند این بزرگواران هستم ولی وقتی تقریر وحدت شخصیه ایشان را می شنوم، می بینیم به ساحتی که عرفا می گویند بار نیافتند. کسی که می خواهد این معنا را از منظر آیات و روایات بررسی کند باید توحید عرفانی برایش جا بیفتد. اول باید فهم درستی صورت بگیرد تا ببینیم معنای آیات و روایت چیست. وقتی وحدت شخصیه وجود مطرح می شود عرفا دنبال تثبیت معیت هستند. باید معیت را دست معنا کنیم و معیت را جدی بگیریم اگر معیت، معیت وجودی است باید چه تصوری از آن داشته باشیم.

در بخش دیگر نشست حجت‌الاسلام حسینی به توضیح درباره دیدگاه های علامه حسن زاده پرداخت و گفت: من از یکی از شاگردان ایشان عرض کردم علامه حسن زاده را برای ما تعریف کنید. گفت آقا ما را موحد کرده است. گفتم «زدنی بیانا». گفت آقا ما را موحد کرده است. گفتم این جمله را فهمیدم حرف دیگری بگویید. گفت در مکتب ایشان حرف دیگری نبود. آن زمان من جوان بودم اکنون که نزدیک ربع قرن در خدمت ایشان بودم گواهی می دهم چیزی غیر از این نبود.

وی افزود: یک رساله ای از ایشان هست که چاپ نشده است و آن رساله اعتقادی ایشان است. یکی از آقایان گفت شما در رساله اعتقادنا چنین مطلبی گفتید ایشان گفت من رساله اعتقادنا ندارم رساله اعتقادی دارم که اعتقادات شخصی من است یعنی من اینطور فکر می کنم. ایشان یک رساله حکمیه هم دارد که چاپ نشده است. خوب است این آثار در فضای عمومی بیاید تا روشن شود دیدگاه توحیدی ایشان چه بود، دیدگاه ولایی اش چه بوده است که قطعا برای اهلش مفید است.

دلیل بی نیازی روایات معارفی از بررسی سندی

وی تصریح کرد: در رابطه با روایات مستند ایشان می گوید در روایات باب معارف نیاز به بررسی سندی نیست. همین دعای کمیل را نگاه کنید. چه کسی بلد است بگوید «الهی و ربی من لی غیرک». کسانی که این جملات را بلد هستند اهل دروغ گویی نیستند کسانی که دروغگو هستند اینها را بلد نیستند. ایشان یک جمله دیگر هم فرموده بودند که من نه تنها به بررسی سندی روایات نیاز ندارم بلکه استناد به کدام امام را هم نیاز ندارم و اگر روایتی برای من بخوانند می گویم برای کدام امام است؛ یعنی به جایی رسیدم نه تنها به بررسی رجالی نیاز ندارم بلکه به اسم امام هم نیاز ندارم. این شأنیت علامه حسن زاده بود.