کد خبر: ۴۰۱۴۴۲۸

تاریخ: ۲۸ آبان ۱۴۰۰ - ۱۶:۱۴

فرهاد شفتی بیان کرد؛

آیا همه اهل کتاب باید مسلمان شوند؟/ مبارزه قرآن با ذهنیت انحصارگرا

فرهاد شفتی، محقق و پژوهشگر قرآنی مقیم اسکاتلند در سخنانی بیان کرد که قرآن با انحصارگرایی دینی مقابله کرده و نه تنها از قرآن، کثرت‌گرایی برداشت می‌شود بلکه او در متن قرآن چیزی جز رویکرد کثرت‌گرایی نمی‌بیند.

به گزارش ایکنا، فرهاد شفتی؛ قرآن‌پژوه و دکترای مطالعات اسلامی از دانشگاه ادینبروی اسکاتلند، شامگاه 27 آبان ماه در ادامه بحث «سه پرسش از قرآن کریم» که در صفحه اینستاگرم صدانت برگزار شد، با تاکید بر اینکه مخاطب مستقیم قرآن و مخاطبان اولیه، همان مردم دوره پیامبر(ص) و در مکان و زمان پیرامون ایشان بودند مگر اینکه با قرینه‌ای خلاف آن ثابت شود، گفت: پرسش این جلسه ما این است که قرآن کثرت‌گرا و یا انحصاگرا است؟ و در جلسه  آخر به این پرسش پاسخ می‌دهیم که قرآن به چه کار امروز ما می‌آید؟

وی با اشاره به اینکه کثرت‌اندیشی و کثرت‌گرایی را برخی در یک معنا به کار می‌برند، توضیح داد: برخی می‌گویند کثرت‌اندیشی بهتر است؛ در این زمینه هم می‌توان استدلال عقلی کرد و هم می‌توان استدلال متنی کرد و استدلال من مبتنی بر متن است. البته ما نمی‌توانیم مدعی شویم که تحت تاثیر اندیشه معاصران و گذشتگان نبوده و نیستیم زیرا ما فرزند فلسفه و اندیشه زمان خود هستیم ولی اینطور نبوده که مثلا ابتدا فلسفه جان هیک که در کثرت‌گرایی ید طولایی دارد را بخوانم و بعد ببینم آیا می‌توان از قرآن چیزی برای آن آورد. زمانی که من کثرت‌گرایی در قرآن را دیدم اصلا جان هیک را نمی‌شناختم.

شفتی با بیان اینکه من کثرت‌گرایی را از قرآن برداشت نکردم بلکه غیرکثرت‌انگاری را در این متن نمی‌بینم و تعجب می‌کنم از کسانی که انحصارگرایی را در قرآن می‌بینند، اظهار کرد: این بحث در چند بخش ارائه می‌شود که اولین بخش تعریف کثرت‌گرایی و انحصارگرایی دینی است؛ انحصارگرایی می‌گوید تنها یک دین موجب رستگاری است و بقیه ادیان باطل هستند و حداقل به رستگاری اعلی نخواهند رسید؛ بنابراین شمول‌گرایی می‌گوید یک دین همه حقیقت را دارد و بقیه ادیان بخشی از حقیقت را دارند.

وی با اشاره به نسبی‌گرایی گفت: نسبی‌گرایان بر این باورند که هر کسی باوری از حقیقت را دارد و اصل حقیقت هم معلوم نیست چیست و هر کسی به حقیقتی که باور دارد همان برای او درست است مثلا مسیحیان معتقد به تثلیث هستند و همان درست است و مسلمین معتقدند که عیسی(ع) پیامبر بوده و نه خدا و این هم درست است.

این قرآن‌پژوه با بیان اینکه کثرت‌گرایی می‌گوید بیش از یک دین عامل رستگاری است، تصریح کرد: این مقوله دو بخش نظری و عملی دارد؛ بخش نظری اینگونه است که تصویر انسان‌ها از حقیقت می‌تواند متفاوت باشد یعنی می‌توان بیش از یک راه معنوی داشت و هر راه فهمی از حقیقت را دارد و همه این راه‌ها درست هم هست؛ کثرت‌گرایی عملی هم بحث رسیدن به رستگاری اعلی است.نکته دیگر اینکه می‌توانیم به کثرت‌گرایی نظری باورمند باشیم و به عملی خیر و بالعکس.

شفتی در بخش دوم سخنانش به سنت ارسال رسل، ملاک رستگاری و تنوع شریعت از منظر قرآن پرداخت و با بهره‌گیری از ترجمه حسین انصاریان، بیان کرد: در آیه هفتم سوره مبارکه شوری فرموده است: وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ؛و بدين‌گونه قرآن عربى به سوى تو وحى كرديم تا [مردم] مكه و كسانى را كه پيرامون آنند هشدار دهى و از روز گردآمدن [خلق] كه ترديدى در آن نيست بيم دهى گروهى در بهشتند و گروهى در آتش»؛ این مضمون در آیه 92 سوره انعام هم آمده است؛ در آیه ششم سوره یس هم شبیه این مضمون تکرار شده است.

وی ادامه داد: این آیات بر این موضوع تاکید دارند که ما تو را برای این قوم و این مکان خاص فرستادیم تا آنها را بیم بدهی، آیا این فقط برای پیامبر(ص) ما بوده است؟ خیر برای موسی(ع) هم آمده است؛ برای عیسی(ع) هم آمده است؛ دعوی من این است که ما در قرآن این سنت را نمی‌بینیم که بگوید من پیامبری فرستادم که ماموریت او برای همه جهان است. براساس آیه هفتم سوره رعد «وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» خداوند خطاب به پیامبر(ص) فرموده است که تو فقط بیم‌دهنده هستی و برای هر قومی هدایت‌کننده‌ای وجود دارد.

سنت ارسال رسل

این پژوهشگر با طرح این سؤال که چرا سنت خدا ارسال رسل برای هر قومی است، گفت: یکی از دلایل آن زبان و فرهنگ هر قوم است، در آیه دوم یوسف فرموده است: «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»؛ ما این قرآن را به عربی فرستادیم تا در آن تدبر کنید و در جای دیگری فرمود که اگر به زبان عجمی بود می‌گفتید عجمی است و ما عربیم؛ در آیه 4 ابراهیم(ع) هم فرمود که «وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ»؛ ما رسولی نفرستادیم مگر به لسان آن قوم؛ لسان قوم هم شامل زبان و فرهنگ و اشارات و ... است.

شفتی بیان کرد: در جای دیگر فرمود که ما پیامبری از خودتان برای شما فرستادیم و در سوره توبه هم فرموده است که ما یقینا پیامبری از جنس خودتان برای شما آمد و رنج و مشقت شما بر او دشوار است؛ این سنت نه تا قیامت بلکه در روز قیامت هم ادامه دارد، در آیه هشتاد و نهم سوره نحل فرموده است: «وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ».

شفتی با بیان اینکه قرآن، پیامبر را رحمت و نذیر للعالمین می‌داند و آیا این در تضاد با مباحث پیش گفته نیست؟ تصریح کرد: آیه‌ای که پیامبر را نذیر برای عالمین می‌داند از نظر ترتیب نزول قبل از آیاتی است که اشاره به ارسلا پیامبر(ص) برای مکه و من حولها دارد؛ پس نمی‌توان مدعی شد که رسالت جهانی متاخر از رسالت محلی است و قبلی منسوخ شده است؛ اگر به اشعار جاهلی دقت کنیم می‌بینیم این واژه وجود ندارد و مختص قرآن است و در کارکرد قرآنی، عالمین در همه جا به معنای همه انسان‌ها در هر کجا نیست بلکه گاهی معنای همگان در یک محدوده مانند عربستان است. پس عالمین باز همان ام القری و من حولها است البته در آیه اول حمد منظور همه جهان است.

وی با اشاره به ارتباط این بحث با کثرت‌گرایی، اضافه کرد: اینکه هر پیامبری برای قوم خود می‌آید به ملزومات کثرت‌گرایی نزدیکتر است تا ملزومات انحصارگرایی؛ اگر شما انحصاگرا باشید قاعدتا انتظار دارید پیامبری با پیام چند زبانه و چند فرهنگی بیاید و یک تیمی از پیامبران در یک زمان داشته باشیم.

شفتی با بیان اینکه ملاک رستگاری در قرآن کریم در یک کلمه؛ «تزکیه»است که اگر بسط بدهیم ایمان و عمل صالح است، اظهار کرد: دعوی من این است که وقتی خدا در مورد رستگاری سخن گفته و ایمان و عمل صالح را به میان می‌آورد، شریعت را فاکتور گرفته است؛ در آیه 62 سوره بقره فرموده است: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ این آیه از صریح‌ترین آیات در بحث کثرت‌گرایی است و تاکید دارد که یهودی و مسیحی و مسلمان و صابئی هم که باشید ملاک ایمان و عمل صالح است.

فرم و عنوان دین شرط رستگاری نیست

وی ادامه داد: قرآن کاری به این ندارد که نصرانی‌ و یهودی یا صابئی (گروهی قدیمی بودند که باورهایشان دستخوش تغییرات زیاد شده بود) باشید؛ قرآن می‌فرماید شما هر اسمی داشته باشید من از شما ایمان و عمل صالح می‌خواهم. قرآن با ذهنیت انحصارگرا مبارزه کرده است، در جایی؛ بقره ۱۳۵، به یهود و نصارا اشاره دارد ولی در آیه 123 نساء «لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا؛ خطاب به مسلمین فرموده است که اصلا بر اساس آرزوی شما و اهل کتاب نیست و بحث دیگری مطرح است. در حقیقت انسان‌ها را از مغالطه محدودشدن به فرم دین دور کرده است.

شفتی تصریح کرد: در قرآن آیاتی وجود دارد که از رستگاری اهل کتاب در دوره پیامبر(ص) سخن گفته است؛ در آیه 110 آل عمران «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ» فرموده است که اگر اهل کتاب ایمان بیاورند برای آنها بهتر است  و در ادامه دارد که برخی از آنها مؤمن هستند؛ البته برخی مطرح می‌کند که عده‌ای از اینها مسلمان شده‌اند ولی با ظاهر آیه سازگار نیست و سخن از تعبیر اهل کتاب است در صورتی که وقتی فردی مسلمان شد این تعبیر برای او به کار نمی‌رود.

این پژوهشگر بیان کرد: یهودیان نزد پیامبر(ص) آمدند و درباره حکم یک فرد بدکار سؤال کردند به این امید که شاید حکم سبک‌تری از اعدام بدهد؛ قرآن فرموده است که چرا نزد تو آمده‌اند در حالی که تورات را دارند که در آن حکم خداست؟ مگر حکم خدا در تورات نیست؟ اگر بگوییم قرآن، آنها را نقد کرده است درست است ولی اگر بنا بر نسخ شریعت آنها و لزوم پذیرش اسلام بود به صراحت در آیه 43 مائده نمی‌گفت: وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ. در آیه 47 هم همین مضمون برای انجیل بیان شده است.

شفتی با اشاره به آیه 48 مائده «وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ» بیان کرد: برای هر کدام از شما شریعت و منهاجی قرار دادیم و اگر خدا می‌خواست همه شما را امت واحد قرار می‌داد ...؛ آیا این آیه دلیل بر کثرت‌گرایی است یا انحصارگرایی دینی؟ در این آیه شرعة آمده است و در آیه قبله هم سخن از قبله برای هر گروه آمده و بعد از آن سخن از سبقت در خیرات است.

وی افزود: در آیه 66 مائده بیان شده است: «وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ»؛ یعنی اگر اهل کتاب تورات و انجیل و آنچه به ایشان نازل شده را اقامه کرده بودند برکات بر آنها نازل می‌شد؛ این آیات یکی و دو تا هم نیست بلکه مجموعه منسجمی از آیات است.

شفتی با اشاره به برخی آیات که از آنها برای انحصارگرایی استفاده می‌شود بیان کرد: یکی از این آیات «ان الدین عندالله الاسلام» است؛ در صورتی که در قرآن اسلام به معنای لفظی آن و نه اصطلاحی آمده است به همین دلیل پیامبران گذشته را مسلمان می‌داند. اسلام در اینجا تسلیم به حق است و ربطی به دین اسلام ندارد. برخی به استناد به آیاتی که در آنها از ناس استفاده شده می‌گویند مراد همه مردم جهان هستند در حالی که در هیچ زبانی اینطور نیست، ناس در ظرف مفهومی باید بررسی شود البته در برخی سور، مانند سوره ناس همه بشر منظور هستند.

کثرت‌گرایی به معنای قبول هر راه معنوی نیست

وی افزود: اصرار قرآن به ایمان آوردن اهل کتاب مثل آیه 157 اعراف هم دلیل دیگری برای انحصارگرایی دینی مورد استدلال قرار گرفته است ولی در این زمینه معتقدم با اینکه قرآن به آنها گفته ایمان بیاورید ولی آیا این ایمان آوردن رهاکردن دین خودشان و مسلمان شدن است؟ در سوره جن فرموده است که جن به پیامبر(ص) ایمان آوردند در حالی که از مسلمات قرآنی است که اجنه پیامبر از جنس انسان ندارند و در سوره دیگری هم خطاب به مؤمنان آورده است که باید به پیامبران گذشته ایمان بیاورید یعنی ایمان آوردن با رهاکردن شریعت تفاوت دارد.

شفتی تصریح کرد: سؤال دیگر در این بحث این است که وقتی قرآن فرمود اهل کتاب ایمان بیاورند آیا منظور همه اهل کتاب در طول زمان تا قیامت است، قطعا خیر، بلکه منظور اهل کتاب در ام القری و من حولها در دوره پیامبر(ص) است.

وی به طرح این سؤال پرداخت که آیا وقتی بگوییم قرآن، کثرت‌گراست یعنی هر راه معنوی قابل قبول است؟ افزود: پاسخ من این است، برای کسی که قرآن را قبول دارد خیر، همه راه‌ها پذیرفته نیست و همانطور که انحصارگرایی کفی دارد، کثرت‌گرایی هم سقفی دارد و شامل هر راهی نمی‌شود.

شفتی تاکید کرد: پس مرز کثرت‌گرایی از نگاه قرآن این است؛ آن دین و آئین و مسلکی که پیروان خود را تشویق به بداخلاقی در یک ارتباط یا بیشتر از ارتباطات سه‌گانه (اخلاق در ارتباط با محیط، خود و دریافت او از حضرت حق) کند در وسعت کثرت‌گرایی قرآن جایی ندارد و چنین باوری مردود است. به عبارت دیگر مسلمان کثرت‌گرای پیرو قرآن، اگر تشخیص دهد که در دین و آئینی بداخلاقی در یکی از سه ارتباط دستور داده شده، آن گاه آن دین را با وجود کثرت‌گرا بودن گمراه می‌داند.