کد خبر: ۴۰۵۵۸۸۳

تاریخ: ۲۰ ارديبهشت ۱۴۰۱ - ۰۸:۵۹

یادداشت

نمایشگاه کتاب پاسخی به یک شبهه بی‌اساس

معاون قرآن و عترت وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در یادداشتی برگزاری سی‌وسومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران را پاسخ عملی به شبهه بی‌توجهی مردم ایران به کتاب دانسته و بیان کرده است: آمارهای دقیق و مقایسه‌های فنی با آمارهای دنیا نشان می‌دهد، سرانه مطالعه مردم ایران نسبت به میانگین دنیا سرانه مطلوبی است.

به گزارش ایکنا، علیرضا معاف، معاون قرآن و عترت وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و عضو شورای سیاستگذاری نمایشگاه کتاب طی یادداشتی در آستانه آغاز به کار این نمایشگاه، به تبیین ابعاد و اهمیت کتاب و قلم پرداخته است. مشروح این یادداشت در ادامه آمده است.

اردیبهشت که حقیقتاً بهشت ماه‌های سال است، در ایران و تهران، بهشت دیگری برای کتاب‌دوست‌ها، کتاب‌خوان‌ها و کتاب‌بازها برپا می‌شود که در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در باغی از انواع کتاب‌های فلسفی، هنری، سیاسی و اجتماعی از بوی بهارنارنج کاغذ سرخوش و مست و مسرور و مبتهج می‌شوند و وقتی کتابی را ورق می‌زنند و در دالان‌های نمایشگاه کتاب تهران در جستجوی گمشده فکری خود قدم می‌زنند میوه مطبوع فکری خود را می‌یابند. نمایشگاه کتاب بهانه‌ای است تا از کتاب و قلم بنویسیم و در اهمیت بالای این اتفاق بزرگ فرهنگی سخن بگوییم.

1 - کتاب یکی از زیباترین و جذاب‌ترین پدیده‌های هستی است و «نوشتن» یکی از بزرگترین و مهم‌ترین نعمت‌هایی است که خداوند در اختیار بندگانش قرار داده است. شاید بعد از نعمت «کلام»، «بیان» و «سخن گفتن»، نعمت «نوشتن»، «بنان» و «قلم» مهم‌ترین نعمتی باشد که خدا به انسان هدیه داده است. «خَلَقَ الْإِنْسانَ؛ عَلَّمَهُ الْبَیانَ» در ابتدای سوره «الرحمان» که بیان را در کنار خلقت انسان قرار داده و اشاره به قلم در آیه «الذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ» در ابتدای سوره «علق» بزرگی این دو نعمت را نشان می‌دهد. هر چند اهل علم، تقدم نزولی علم بالقلم بر علمه البیان را بر فضیلت نوشتن بر گفتن برداشت کرده‌اند. نعمت نوشتن اگر نبود، علم هم نبود، ارتباطات نبود، مفاهمه بین انسان‌ها نبود، تاریخ نبود، تمدن‌ها نبودند، تجربه نبود، قصه نبود، هنر نبود، سینما نبود و دنیای بی‌انتهای عقل و فکر و ذهن و خیال انسان‌ها راهی برای بروز و ظهور و تجلی پیدا نمی‌کرد و اگر نوشتن نبود، کتاب هم نبود؛ این مخلوق زیبا، شیرین، جذاب و دوست داشتنی و یار مهربان باوفای انسان.

«سخن»، «گفتار» و «کلام» ماندگار و مانا نمی‌شود جز با به تصویر کشیدن کلمه بر صفحات کتاب و جز با نگارش. عقل نظریه‌پرداز و نقاد فیلسوف و قلب پرتلاطم و مواج عالِم و ذهن جوال نویسنده ادیب و خیال بلندپرواز شاعر، جز با نوشتن آرام و قرار نمی‌گیرد که حضرت امام صادق(ع) فرمودند: «القَلبُ یَتَّکِلُ علَی الکِتابَةِ» دل با نوشتن آرام می‌گیرد. کتاب اگر نبود، قدر و مرتبه عقل حکما و بلندی روح عرفا و عمق اندیشه علما معلوم نبود. امیرالمومنین می‌فرمایند: «کِتاب ُالمَرءِ مِعیارُ فَضلِهِ و مِسبارُ نُبلِهِ»؛ نوشته انسان، معیار فضل او و ژرفاسنج هوش اوست.

2 - با وجود تصور اولیه برخی اندیشمندان و متفکران عصر جدید، با قدرت گرفتن دنیای دیجیتال و فضای مجازی، نه تنها کتاب از عرصه زندگی انسان‌ها حذف نشد که روزبه‌روز بر تعداد و تنوع کتاب‌های دنیا افزوده گردید و کتاب جایگاه خود را حفظ کرد. دلایل مانایی، پویایی و زایایی کتاب را باید به بحث نشست و بررسی کرد و به این سوال مهم جواب داد که چرا کتاب و آثار قلمی ماندگار و جاویدند.

در بزرگی، ماندگاری و اهمیت کتاب همین بس که معجزه جاویدان پیامبر خاتم، یک کتاب است. کتابی که در آن خداوند با انسان سخن گفته است، کتابی که خالق قدیر و رحیم ما در متن نورانی آن به «قلم» و به «نوشتن» قسم خورده است. در همان اولین آیاتی که بر پیامبر اعظم نازل شده، خداوند خود را اینگونه معرفی می‌کند: «الذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ». اهمیت نوشتن و علم به قدری است که خداوند پس از بیان مساله خلقت و آفرینش، به قلم اشاره می‌کند. در قیامت هم کارنامه و نتیجه عمل انسان‌ها را خداوند به عنوان «کتاب» معرفی می کند. «هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ».

مرحوم علامه طباطبایی ذیل آیات ابتدایی سوره مبارکه قلم اینگونه می‌نویسند: «خداى سبحان در این آیه به قلم و آنچه با قلم مى‏نویسند سوگند یاد کرده، و از ظاهر سیاق برمی‌‏آید که منظور از «قلم»، مطلق «قلم»، و مطلق هر نوشته‏اى است که با قلم نوشته مى‏شود؛ و از این جهت این سوگند را یاد کرده که «قلم» و «نوشته»، ازعظیم‏ترین نعمت‏هاى الهى است که خداى تعالى بشر را به آن هدایت کرده، به وسیله آن حوادث غایب از انظار و معانى نهفته در درون دل‌ها را ضبط می‌کند، و انسان به وسیله قلم و نوشتن مى‏تواند هر حادثه‏اى را که در پس پرده مرور زمان و بُعد مکان قرار گرفته، نزد خود حاضر سازد، پس «قلم» و «نوشتن» هم در عظمت، دست کمى از «کلام» ندارد. و درعظمت این دو نعمت همین بس که خداى سبحان بر انسان منت نهاده که وى را به سوى کلام و قلم هدایت کرده، و طریق استفاده از این دو نعمت را به او یاد داده، و در باره کلام فرموده: «خَلَقَ الْإِنْسانَ؛ عَلَّمَهُ الْبَیانَ» انسان را آفرید و به او بیان را تعلیم کرد. (الرحمن:4-3) و درباره قلم فرموده: «الذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ؛ عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ» با قلم تعلیم داد، به انسان چیزى را تعلیم داد که از آن آگهى نداشت.» (علق: 5-4).

در تفسیر نمونه هم درباره آیات ابتدایی سوره مبارکه علق که بالاتر به آن اشاره کردم در اهمیت قلم و کتاب و نوشتن آمده است: «جمله (الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ‏) تاب دو معنى دارد، نخست اینکه: خداوند نوشتن و کتاب را به انسان آموخت و قدرت و توانایى این کار عظیم را که مبدأ تاریخ بشر و سرچشمه تمام علوم و فنون و تمدن‌ها است، در او ایجاد کرد. دیگر اینکه منظور این است که علوم و دانش‌ها را از این طریق و با این وسیله به انسان آموخت. خلاصه اینکه طبق یک تفسیر منظور «تعلیم کتابت» است و طبق تفسیر دیگر منظور «علومى است که از طریق کتابت به انسان رسیده است» و در هر حال تعبیرى است پرمعنى که در آن لحظات حساس نخستین نزول وحى در این آیات بزرگ و پرمعنى منعکس شده است.....

موضوع بسیار جالب اینجا است در عین اینکه پیامبر (ص)، «امى» و درس نخوانده بود، و محیط حجاز را یکپارچه محیط جهل و نادانى فرا گرفته بود، در نخستین آیات وحى تکیه برمساله «علم» و «قلم» است که بلافاصله بعد از نعمت بزرگ خلقت و آفرینش در این آیات ذکر شده است! در حقیقت این آیات نخست از تکامل «جسم» انسان، از یک موجود بى‏ارزش مانند «علقه»، خبر مى‏دهد، و از سوى دیگر از تکامل «روح» به وسیله تعلیم و تعلم مخصوصاً از طریق قلم سخن مى‏گوید. آن روز که این آیات نازل مى‏شد نه تنها در محیط حجاز که محیط جهل بود کسى ارزشى براى قلم قائل نبود در دنیاى متمدن آن زمان نیز قلم از اهمیت کمى برخوردار بود. اما امروز مى‏دانیم که تمام تمدن‌ها و علوم و دانش‌ها و پیشرفت‌هایى که در هر زمینه نصیب بشر شده بر محور قلم دور مى‏زند، و به راستى «مداد علماء» بر «دماء شهداء» پیشى گرفته، چرا که هم زیربناى خون شهید، و هم پشتوانه آن مرکب‌هاى قلم‌هاى دانشمندان است، و اصولاً سرنوشت اجتماعات انسانى در درجه اول به نیش قلم‌ها بسته است. اصلاحات جوامع انسانى از قلم‌هاى مؤمن و متعهد شروع مى‏شود، و فساد و تباهى اجتماعات نیز از قلم‌هاى مسموم و فاسد مایه مى‏گیرد.» (تفسیر نمونه، ج‏27، ص 159و 158)

مرحوم علامه طبرسی در تفسیر فاخر خود مجمع البیان درباره ارزش «قلم» از قول بزرگان علم می‌نویسد: «البیان بیانان: بیان اللسان، و بیان البنان و بیان اللسان تدرسه الاعوام، و بیان الاقلام باق على مر الایام! بیان دو نوع است: بیان زبان، و بیان قلم، بیان زبان با گذشت زمان کهنه مى‏شود و از بین می‌‏رود، ولى بیان قلم‌ها تا ابد باقى است! و نیز گفته‌‏اند: ان قوام امور الدین و الدنیا بشیئین القلم و السیف و السیف تحت القلم: پایه امور دین و دنیا بر دو چیز است: قلم و شمشیر؛ و شمشیر زیر پوشش قلم قرار دارد» (تفسیر مجمع‌البیان جلد 10 صفحه 332.)

در میان این متن به جاست اشاره کنم که در روایات معصومین هم نکات بسیاری در تمجید و تجلیل از کتاب و کتاب‌خوانی و کتاب‌دوستی و نوشتن و نگارش داریم که همگی بر اهمیت و اولویت این مقوله راهبردی در کارهای فرهنگی و دینی تأکید می‌کنند. مرور این احادیث مهم، ضرورت امروز کارهای فرهنگی و فکری کشور ما و نخبگان ماست.

حضرت محمد مصطفی(ص) که سلام خدا بر او باد می‌فرمایند: «قَیِّدُوا العِلمَ بالکِتابِ»؛ علم را، با نوشتن دربند کشید.» (کنز العمّال: حدیث 29332)

«اکتُبُوا العِلمَ قبلَ ذَهاب ِالعُلَماءِ و إنّما ذَهابُ العِلمِ بِمَوتِ العُلَماءِ» دانش را، پیش از رفتن دانشمندان، بنویسید؛ زیرا رفتن علم به در گذشت دانشمندان است.» (کنز العمّال: حدیث 28733)

«مَن کَتَبَ عَنِّی عِلماً أو حَدیثاً لم یَزَلْ یُکتَبْ لَهُ الأجر ُما بَقِیَ ذلکَ العِلمُ‏ و الحَدیثُ»؛ هرکسی دانشى یا حدیثى از من بنویسد تا آن دانش و حدیث باقى ‏است، برایش اجر نوشته شود. (کنز العمّال: حدیث 28951)

امام على(ع) در تعابیری ژرف و جالب می‌فرمایند:

«عُقولُ الفُضَلاءِ فی أطرافِ أقلامِها» خردهاى دانشمندان، در نوک قلم‏هاى ایشان است.» (غررالحکم: حدیث 6339.)

«الکُتُبُ بَساتِینُ ‏العُلَماءِ»؛ کتاب‌ها، بوستان‌هاى دانشمندانند. (غررالحکم: حدیث 991)

«الکِتابُ تَرجُمانُ النِّیَّةِ». نوشته، بازگوکننده نیّت (اندیشه) است. (غررالحکم: حدیث 298)

«مَن تَسَلّى ‏بالکُتبِ لم تفُتْهُ سَلوَةٌ» کسى که خود را با کتاب‌ها آرامش دهد، هیچ آرامشى را از دست ندهد. (غررالحکم: حدیث 8126)

«کِتابُ الرَّجُلِ عُنوانُ عَقلِهِ و بُرهانُ فَضلِهِ»؛ نوشته (نامه) مرد، نشان خرد او و دلیل فضل اوست. (غررالحکم: حدیث 7260)

«إذا کَتَبتَ کتاباً فَأعِدْ فیهِ النَّظر َقَبلَ خَتمِهِ؛ فإنّما تَختِمُ على ‏عَقلِکَ»؛ هرگاه چیزی نوشتى، پیش از آنکه مُهر شکنى، آن را بازنگرى کن؛ زیرا که در حقیقت بر خرد خویش مُهر مى‏نهى. (غررالحکم: حدیث 4167)

3 - اکنون پدیده بی‌نظیر «کتاب» که در فضیلت آن سخن گفتیم، سال‌هاست محور و کانون بزرگترین و جذابترین رویداد فرهنگی کشور شده است؛ نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران که بی‌شک یکی از بزرگترین و پر رونق‌ترین نمایشگاه‌های کتاب دنیاست، هر سال به مدت 10 روز به محل جشن کتاب‌خوان‌ها، کتاب‌بازها و کتاب‌دان‌ها در تهران تبدیل می‌شود و شگفتانه‌های عرصه نشر را به مردم عرضه می‌کند. 10 روزی که می‌توان آن را دهه رفاقت توده‌های مردم با کتاب نامید.

یکی از برکات نمایشگاه کتاب تهران پاسخ عملی به شبهه بی‌توجهی مردم ایران به کتاب است. جماعتی به سهو یا به عمد اصرار دارند، مردم ایران را غریبه با کتاب و بیگانه با مطالعه معرفی کنند و با ارائه آمارهای اشتباه و مقایسه‌های بی‌مبنا از سرانه مطالعه، مستمراً مردم ایران را به خاطر کم مطالعه کردن شماتت کنند، در حالی که آمارهای دقیق و مقایسه‌های فنی با آمارهای دنیا نشان می‌دهد سرانه مطالعه مردم ایران نسبت به میانگین دنیا سرانه مطلوبی است و ذوق و سوق و شوق ایرانی‌ها به خرید کتاب، تصویر ثابت هر ساله نمایشگاه کتاب برای هر بیننده منصفی است.

علاوه بر همه اینها نمایشگاه کتاب تهران، یک ویترین بزرگ از جریان نشر کشور است؛ اندیشمندان، تصمیم‌گیران و مدیران فرهنگی کشور می‌توانند از این فرصت 10 روزه استفاده کنند و در متن و حاشیۀ آخرین و بروزترین رویه‌ها و روال‌ها و روندهای جریان نشر قرار بگیرند. نقاط مثبت، غفلت‌ها، قوت‌ها، آسیب‌ها، ضعف‌ها و در مجموع نبض جریان نشر به عنوان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فرهنگ را می‌توان با مطالعه میدانی و دقیق نمایشگاه کتاب به دست آورد.

از سوی دیگر تنوع، تکثر و تعدد ناشران و تولیدات مکتوب از جریانات فکری متفاوت و حتی متهافت و بعضاً متضاد در یک مکان و زمان در مرکز تهران، نشانه‌ای از سماحت و سعه صدر و آزاد اندیشی نظام جمهوری اسلامی در پذیرش کثرات فرهنگی و زمینه‌سازی عملی نظام برای فضای تعاطی افکار و تضارب آرا در کشور است که معمولاً در عملیات روانی و رسانه‌ای دشمن به طریق وارونه‌ای جلوه داده می‌شود.

از منظری دیگر، دو نمایشگاه قرآن و کتاب که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی متولی برپایی آنهاست، به منزله دو بال یا دو رویداد جریان ساز فرهنگی می‌توانند مکمل و متمم یکدیگر عمل کنند و اتفاقاً قرابت و نزدیکی معنایی ویژه‌ای هم با هم دارند از آنجا که قرآن، یک کتاب و کتاب زندگی و هدایت و حکومت است. اگر نمایشگاه قرآن تفرجگاه معنوی خانواده‌هاست نمایشگاه کتاب می‌تواند و باید یک پارک فرهنگی برای خانواده‌ها باشد. توجه به مخرج مشترک‌ها و مضرب مشترک‌های این دو رویداد جذاب فرهنگی می‌تواند برای سال‌های پیش رو، نقطه عزیمت برنامه‌ریزی‌های راهبردی در جهت نگاه منظومه‌ای به ساحت فرهنگ و تعامل بین عرصه‌ای در ساحت فعالیت‌های فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گیرد.

نمایشگاه کتاب تهران پس از یک وقفه تلخ دو ساله کرونایی، کام همه دوستان و دوست‌داران و عاشقان کتاب و اهالی کتاب‌آباد را شیرین خواهد کرد. ان‌شاالله.