کد خبر: ۴۱۰۳۷۹۷

تاریخ: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ - ۱۳:۱۷

آیت‌الله محمود رجبی:

علامه طباطبایی تفسیر قرآن را در حوزه احیا کرد

آیت‌الله محمود رجبی، رئیس مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، با بیان اینکه علامه در تفسیر قرآن از روایات قطعی‌الصدور و موثوق‌الصدور بهره برده است، گفت: ایشان تفسیر قران را در حوزه یک گام به جلو برد کما اینکه در عرصه فلسفه و اخلاق هم جریان‌ساز شد و اهمیت این علوم را به حوزه گوشزد کرد.

به گزارش ایکنا، آیت‌الله محمود رجبی، رئیس مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) 10 آذرماه در نشست علمی «جایگاه روایات در روش تفسیری علامه طباطبایی» که از سوی مجمع عالی حکمت اسلامی در قم برگزار شد، گفت: باید اصولی را که علامه بر اساس آن به تفسیر قرآن به قرآن روی آوردند روشن کنیم به تعبیری به زوایای مختلف آن توجه داشته باشیم تا درک درستی از آن به دست آید؛ لذا باید بین چند چیز تفکیک کنیم؛ اول اینکه باید بین نیازمندی قرآن به خود قرآن و نیازمندی مفسر برای فهم قرآن به غیر قرآن تفاوت قائل شویم.

عضو شورای عالی حوزه علمیه تصریح کرد: علامه بر روی خود قرآن تمرکز کرده و به آیاتی چون؛ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ استناد ورزیده است؛ یعنی قرآن خودش در اوج فصاحت و بلاغت است و این متن خودش را به صورت کامل بیان کرده است و نیازی به بیانی غیر از آن نداریم.

رجبی اظهار کرد: مسئله قابل توجه دیگر اینکه وقتی ما می‌خواهیم قرآن را بفهمیم آیا نیازمند به ادبیات و قرائن خارجی و ... نیستیم؟ بنده معتقدم که مراد ایشان این نیست که ما در مقام مفسر و فهمنده قرآن نیازی به این موارد نداریم؛ البته اگر مفسر، اهل بیت(ع) باشند هیچ نیازی به این چیزها ندارند ولی در رده‌های غیر ایشان باز به مراتب علمی افراد بستگی دارد. کسی که عربی نمی‌داند یا با مباحث عقلی آشنایی ندارد باید دنبال علوم مورد نیاز برود تا بتواند قرآن را بفهمد.

حجیت فرمایشات اهل بیت(ع) از منظر علامه طباطبایی

استاد درس خارج حوزه علیمه با بیان اینکه تفسیر المیزان در مقایسه با تفاسیر دیگر در فهم مراد قرآن خیلی گسترده‌تر و دقیق‌تر عمل کرده است، افزود: از نظر علامه، مفسران حتما نیازمند مقدمات هستند و از جمله آن‌ها هم روایات اهل بیت(ع) است. از منظر ایشان به همان میزان و دلیل که قرآن، حجت است بیانات حضرات معصومین(ع) هم حجت است.

رجبی بیان کرد:  ایشان تصریح دارد که ما باید از احادیث استفاده کنیم چه اینکه مشافهتا و یا از طریق نقل مطمئن به ما برسد. نکته دیگر تاکید علامه بر روایات یقینی است. علامه فرموده روایات متواتر باید در معارف استفاده شود زیرا یقینی است یا روایاتی که قطعی‌الصدور باشد و قرائن قطعی داشته باشد. ایشان در اخبار آحاد معتقد است چون یقین نداریم که سخن معصوم است در غیر احکام نمی‌توان استفاده کرد.

3 دسته روایات آحاد

رئیس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، بیان کرد: فرق است بین اینکه ما در تفسیر از اخبار استفاده کنیم یا اعتنای به روایات در تفسیر؛ علامه معتقد است اخبار آحاد سه دسته است؛ یکی لازم القبول، برخی لازم الرد و الطرد چون مخالف قرآن و عقل  هستند و برخی قابل اعتنا هستند و نه می‌توان ردشان کرد و نه پذیرفت.

رجبی اظهار کرد: از این رو علامه بیش از سایر مفسران از روایات، به خصوص روایات اهل سنت استفاده کرده است ولی اخبار تابعین و صحابه را قول خودشان دانسته و رد کرده است ولی از مواردی که به عنوان قول معصوم ولو آحاد باشد و سند معتبر نداشته باشد استفاده کرده است.

یک چشم به آیه و یک چشم به روایت

استاد حوزه علمیه گفت: بنابراین این که گفته شود علامه معتقد است اخبار آحاد نباید استفاده شود به معنای رد کردن و نادیده گرفتن همه آن‌ها نیست؛ براین اساس اولین قدم در فهم آیات، رجوع به روایات است تا هم روش اهل بیت(ع) و هم فضای ذهنی آن‌ها را در فهم قرآن درک کنیم، علامه به تعبیر آیت‌الله جوادی آملی یک چشم به آیات و یک چشم به روایات داشتند.

عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه اضافه کرد: اگر ما مجموعه فرمایشات علامه طباطبایی را کنار هم بگذاریم بدون تردید ایشان کارکرد روایات قطعی‌الصدور را در تفسیر و احکام قبول دارند و اینکه در مقام عمل مستقیما سراغ آیات رفته‌اند برای این است که اگر پذیرفتیم قرآن خودش مبین است ابتدا باید از خود قرآن بری رفع ابهام و توضیح استفاده کنیم.

وی ادامه داد: تکیه علامه بر خلاف برخی علمای دیگر که روی سند روایت است روی متن روایات است و در روایات موافق با قرآن هم مقداری را که موافق با متن قرآن بوده پذیرفته است چون ممکن است بخشی از روایت حتی مخالف قرآن نباشد ولی قرینه مؤید از قرآن هم برای آن نداریم. البته علامه در مواردی به بررسی سندی روایات هم پرداخته است تا به اطمینان سندی برسد و اگر بتواند در تفسیر از آن بهره ببرد.

رجبی بیان کرد: علامه طباطبایی صریحا فرموده اگر روایت با متن قرآن سازگار بود آن را می‌پذیریم و اگر سند آن هم درست بود زینتی برای روایت است ولی آنچه معیار است مطابقت متن روایت با متن قرآن است و ایشان سند را در پذیرش تفسیر دخیل نمی‌داند.

وی اضافه کرد: بنابراین متن قرآن و آیات در تفسیر ایشان مبنا است و البته روایات موثوق الصدور هم معتبر است ولی روایات آحاد معتبر نیست مگر اینکه در متن آیه مورد بحث دلایل و شواهدی در تایید آن روایت داشته باشیم در این صورت هم روایت صرفا مؤید است.

کنار گذاشتن ظاهر قرآن، حجیت ندارد

استاد درس خارج حوزه گفت: از منظر علامه، روایت اگر آحاد باشد در هیچ جایی جز احکام، معتبر نیست ولی اگر موثوق الصدور باشد باید حد دلالت آن را بررسی کنیم. معیار برای علامه، صدور است و نه سند و اگر صدور قطعی بود مانند این است که آیه دیگری به عنوان مؤید تفسیری داریم. بنابراین با خبر واحد صحیح‌السند هم نمی‌توان دست از ظاهر آیات برداشت؛ از منظر ایشان ظاهر قرآن، حجت است و با صراحت فرموده که حجت شرعی و  حجت عقلی برای کنار زدن ظاهر قرآن و استناد به روایت آحاد ولو روایت غیرآحادی که مفاد آن در تضاد با متن قرآن است نداریم.

وی با اشاره به نگاه علامه به روش تفاسیر روایی گفت: در بحث تفاسیر روایی، تفاسیری را که فقط روایات را آورده و مفسر خودش بیانی ندارد مدنظر قرار نمی‌دهد زیرا پذیرش آن را به معنای کنار گذاشتن بسیاری از آیات می‌داند زیرا آیات زیادی داریم که در ذیل آن روایت نداریم.

رجبی بیان کرد: تفسیر روایی‌ای مورد پذیرش علامه است که روایات آن صحیح‌السند باشد بنابراین روایات آحادی که در تفاسیر روایی به آن استناد شده از نظر علامه مورد قبول نیست. البته این نکته مهم است که اگر مبنای ما فقط روایات باشد از بخش عظیمی از مفاهیم قرآن محروم هستیم و در این صورت قرآن هادی ما نخواهد بود و این با هدف نزول و آیات قرآن ناسازگار است.

رد روایت‌ بسندگی

وی با بیان اینکه نمی‌توان گفت کتابی با بیش از شش هزار آیه داریم ولی فقط می‌توان از تعدادی از آن استفاده کنیم و این ظلم به قرآن است، افزود: پس باید از روایات استفاده کنیم ولی منحصر به روایات نشویم یا از هر نوع روایتی نباید استفاده کنیم.

عضو شورای عالی حوزه با تاکید بر اینکه علامه فهم قرآن را  چندین گام به جلو برد، گفت: به تعبیر علامه جوادی آملی ما وقتی به حوزه آمدیم و مقداری فقه و اصول خواندیم نیازی به قرآن حس نمی‌کردیم ولی وقتی علامه تفسیر را شروع کرد فهمیدیم خیلی چیزها در قرآن وجود دارد و ایشان شیوه فهم قرآن را پیش بردند و نوآوری زیادی هم داشتند.

رئیس مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) اظهار کرد: هیچ یک از تفاسیر گذشته به این میزان، از آیات و با اعتنا به رویات بهره نبرده است و المیزان ظرائف آیات را ضمن تحفظ به متن کشف کرده است و ایشان مقید بودند که بر متن تحفظ داشته باشند از این رو تبیین و تحلیل ایشان نسبت به آیات و روایات بسیار قابل توجه است.

امتداد اجتماعی تفسیر المیزان

وی با بیان اینکه رویکرد اجتماعی به آیات از ویژگی‌های برجسته المیزان است، ادامه داد: امتداد اجتماعی مباحث قرآنی از موارد ضروری برای دنیای امروز است و مباحث اجتماعی ایشان در المیزان واجد این ویژگی است و کاربرد در زندگی مردم پیدا کرده است. همچنین روزآمدی تفسیر المیزان هم از نقاط مثبت آن است زیرا الان هم المیزان روزآمد است و به بسیاری از شبهات می‌تواند پاسخ دهد.

رجبی بیان کرد: جریان‌سازی و شاگردپروری علامه هم در عرصه تفسیر بسیار مهم است. علامه مصباح می‌فرمود تفسیر، موضوعی حاشیه‌ای در حوزه بود و ایشان آن را به وسط میدان آورد. علامه مباحث عقلی، اخلاقی و قرآنی را رشد داد و در آن جریان‌سازی کرد و توجه حوزه را به سمت آن جلب کرد و همه مدیون ایشان هستیم. البته ما 14 معصوم بیشتر نداریم و هر نظری از جمله آرای ایشان هم می‌تواند قابل نقد و تکمیل باشد.

وی تصریح کرد: علامه قبل از چاپ، نوشته‌هایش را به کسانی مانند علامه مصباح می‌داد تا آن را بررسی و نقد کنند. بنابراین نقد عالمانه و مؤدبانه قطعا موجب خوشحالی خود علامه هم خواهد بود.

رجبی در پایان سخنانش با تاکید بر حفظ جایگاه مقام معظم رهبری به عنوان مفسر و عارف، اظهار کرد: ایشان مفسر و عارف هستند و مقام ولایت دارند و باید قدردان ایشان باشیم. فرزندان علامه مصباح نقل می‌کردند که ما به ایشان گفتیم یک دیدار خصوصی با رهبری داشته باشیم و ایشان فرمود که مشغولیات رهبری زیاد است و حیف است وقت ایشان با دیدار ما بگذارد تا اینکه در یک دیدار عمومی که ایجاد شد به ایشان اصرار کردیم و آمدند و از وقتی که شروع کردیم تا به بیت برسیم اشک شوق می‌ریختند که ما نمی‌دانیم کجا و نزد چه کسی می‌رویم؛ ایشان واقعا جایگاه رهبری را به عنوان نایب عام امام زمان(عج) به درستی شناخته و درک کرده بود.