کد خبر: ۴۱۰۹۵۰۰

تاریخ: ۰۵ دی ۱۴۰۱ - ۰۹:۴۹

استاد اسپانیایی تاریخ هنر در گفت‌وگو با ایکنا:

کتیبه‌های قرآنی کاخ‌ها و مدارس اسپانیا با فضای هر مکان متناسب‌سازی شده‌اند

خوزه میگل پوئرتا، استاد تاریخ هنر دانشگاه گرانادا در اسپانیا با اشاره به جایگاه برجسته کتیبه‌ها و نقوش قرآنی در معماری کاخ‌ها و مدارس اندلس، کارکرد آیات نقش بسته بر این کتیبه‌ها و دیگر نقوش را علاوه بر جنبه زیبایی‌شناختی آن، محتوای معنایی آن به تناسب هر فضا توصیف کرد.

خوزه میگل پوئرتا، استاد تاریخ هنر در دانشگاه گرانادا (غرناطه) اسپانیا را می‌توان یکی از مشهورترین متخصصان میراث اسلامی در اسپانیا دانست. او با دیدن آثار هنری خیره‌کننده زادگاه خود به پیشینه اسلامی این آثار علاقه‌مند و تحقیق در این زمینه پس از مدتی به بخش اصلی زندگی دانشگاهی و حرفه‌ای او بدل شد. وی یکی از مهم‌ترین مؤلفان دایرةالمعارف «کاخ الحمراء» است که به دست جمعی از پژوهشگران اسپانیایی درباره تاریخچه و جنبه‌های مختلف این شاهکار تاریخی هنر اندلسی تألیف شده است.

خوزه میگل پوئرتا در بخش نخست گفت‌وگو با ایکنا به تفصیل درباره نقوش و کتیبه‌های قرآنی در مساجد اندلس، کاخ‌ها و قصرهای دوره حکومت مسلمانان در اندلس و همچنین اهمیت پیشینه مشترک تمدنی میان اسلام و مسیحیت در شکل دادن گفت‌وگو میان ادیان و مبارزه با موج اسلام‌هراسی در اروپا سخن گفت.

در بخش دوم از گفت‌و‌گو با این استاد اسپانیایی و از شیفتگان میراث اسلامی اندلس پیرامون کتیبه‌ها و نقوش قرآنی در مدارس، بناها و به‌ویژه کاخ‌های اندلس به بررسی پرداختیم. از نگاه وی علاوه بر جنبه زیبایی‌ شناختی کتیبه‌های قرآنی، محتوای آیات موجود بر کتیبه‌ها نیز با فضاها متناسب است. برای مثال در مجموعه کاخ‌های باشکوه الحمراء آیاتی انتخاب شده است که شکوه و عظمتی قدسی را برای این فضاها تداعی می‌کند. در ادامه بخش دوم گفت‌‌وگو با خوزه میگل پوئرتا از نظر می‌گذرد.

ایکنا ـ کتیبه‌های قرآنی موجود در آثار بجا مانده از قصر دارالسرور چه وضعیتی دارند؟

در مجلس الذهب موجود در قصر دارالسرور هنوز قسمت‌هایی از کتیبه قرآنی شامل آیات 4 و 5 سوره فتح نوشته شده و این آیاتی است که در قصر الحمرا به شکلی گسترده در نقوش و کتیبه‌های قرآنی مشاهده می‌شود. اعتقاد بر این است که سازنده جعفریه پس از پیروزی بر مسیحیان در شهر باربسترو (شمال غربی اسپانیا) در سال 1065 میلادی، دستور منقوش کردن این آیات بر کتیبه‌ها را داده است. این پیروزی بود که به وی لقب المقتدر بالله را بخشید؛ و در نواری که در ارتفاع یک متری در داخل مجلس الذهب با کتیبه بسیار جالب‌ توجهی مواجه هستیم، کتیبه‌ای که حروف کوفی آن به شکل ستاره‌های هندسی با چهار زاویه نیم‌دایره پیوند خورده است؛ 14 آیه ابتدایی سوره مُلک از آیه شریفه «تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ: بزرگوار [و خجسته] است آنكه فرمانروايى به دست اوست و او بر هر چيزى تواناست» تا «أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ : آيا كسى كه آفريده است نمى‏‌داند با اينكه او خود باريك بين آگاه است». و در کنار آن آیات 34-36 سوره مبارکه یس نقش بسته است «وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ ﴿۳۴﴾  لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلَا يَشْكُرُونَ ﴿۳۵﴾ سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ ﴿۳۶﴾

و در آن [زمين] باغ‌هايى از درختان خرما و تاك قرار داديم و چشمه‌ها در آن روان كرديم (۳۴) تا از ميوه آن و [از] كاركرد دست‌هاى خودشان بخورند آيا باز [هم] سپاس نمى‏‌گزارند (۳۵) پاك [خدايى] كه از آنچه زمين مى‌‏روياند و [نيز] از خودشان و از آنچه نمى‏‌دانند همه را نر و ماده گردانيده است(۳۶)»

ایکنا ـ آیا در دیگر هنرها نیز می‌توان آثاری از نقوش قرآنی را دید؟

از جمله آثار دیگر که حاکی از زیبایی و کمال خط در این دوره تاریخی در اندلس بوده، شکوفایی خط عربی در پارچه‌ها، سفال‌ها،‌ رنگ و دیگر هنرهای مورد استفاده در نسخ خطی است، همچنین دو رکاب چوبی که در موزه الحمرا در غرناطه نگهداری می‌شود، روی یکی از آنها عبارت جزئی «... .. والكرامة والسرور الدائم لصاحبه...» با حروف کوفی عریض بر زمینه خلفی آن حک شده است. این رکاب احتمالاً به قرن سیزدهم میلادی برمی‌گردد و دیگری با بخشی از آیه 54 از سوره مبارکه الاعراف یعنی «النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ﴿۵۴﴾: روز را به شب كه شتابان آن را مى‌طلبد مى‌پوشاند و [نيز] خورشيد و ماه و ستارگان را كه به فرمان او رام شده‏‌اند [پديد آورد] آگاه باش كه [عالم] خلق و امر از آن اوست فرخنده خدايى است پروردگار جهانيان» نیز به خط کوفی درشت در پس زمینه آن ترسیم شده است.

این رکاب در شهر غرناطه(گرانادا)، خارج از محل اصلی آن پیدا شده است. در خود گرانادا، بنی الاحمر پس از نجات آنچه از اندلس از سقوط پس از فروپاشی دولت موحدین باقی مانده بود، نیز معماران و خوش‌نویسان جدیدی می‌آیند تا هنر جدیدی ایجاد کنند که ریشه در هنر و معماری بسیار غنی اندلسی داشته باشد.

ایکنا ـ وضعیت کتیبه‌های قرآنی به جای مانده در دیگر آثار معماری اندلسی از جمله مدارس و مهمانسراها چگونه است؟

معماری دوره بنی الاحمر شاهد دورانی از رونق شگفت‌انگیز برای خط کوفی و ​​خط اندلسی بود به شکلی که پیش‌تر هیچ‌گاه در اندلس دیده نشده بود. شهر گرانادا دارای آثاری است که در هیچ شهر دیگری در اسپانیا دیده نمی‌شود، این تنها مهمانسرای باقی مانده از اندلس، تنها مدرسه‌ای است که اندلسیان در طول تاریخ خود ساخته‌اند و تنها بیمارستان ساخته شده در اندلس، علاوه بر آن تنها بازار قیصریه موجود در اسپانیا است اگرچه باقیمانده این بازار در معرض آتش‌سوزی بزرگی در قرن نوزدهم قرار گرفت و سپس بازسازی شد. علاوه بر این بر عمارت‌ها و کاخ‌های خارج از دیوارهای شهر و خانه‌های قدیمی در داخل، امکان دیدن کتیبه‌های قرآنی و اسلامی را فراهم می‌کند که شامل عباراتی با خط کوفی یا اندلسی است که حتی در خیابان‌ها نیز می‌توان آن را دید.

در مهمانسرای جدید در قلب شهر گرانادا، با کتیبه‌هایی به خط کوفی و ​​ثلث باشکوهی در نمای آن مواجهیم که نشان می‌دهد که این بنا، بنیادی سلطنتی و تحت حمایت آن است. در سر در این بنا و بر فراز طاق ورودی آن سوره اخلاص با خط کوفی عریضی نظر را به خود جلب می‌کند.

سپس وارد ایوان طاق‌داری با مقرنس‌هایی از سوره اخلاص می‌شویم که مستطیل‌های خطی دو پنجره طبقه فوقانی آن را احاطه کرده‌اند و بر روی آن به خط ثلث بر روی گچ نوشته شده و حاوی عبارات «العز القائم الملك الدائم» و «القدرة لله وحده» و «الملك لله وحده» است که اکثر آنها از نظر شکل و محتوا شبیه به نقوش قرآنی موجود در کاخ‌های الحمراء هستند.

در اینجا به این نکته اشاره کنیم که ناصریین از سوره اخلاص در برخی کتیبه‌های موجود در کاخ‌های خود نیز استفاده کرده‌اند، از نمونه‌های این کاخ‌ها می‌توان به «جنات المنجره الکبری» اشاره کرد که توسط محمد ثانی سلطان ناصریین در سال 1292 ساخته شد و با کاشی‌های آبی به خط کوفی معماری آراسته شده است. همچنین این سوره به خط ثلث غرناطه‌ای در برج اسیرتین در شهر قلهره (کالاهورا) در کاشی‌های سیاه، نقش بسته است.

تنها چند متر دورتر از این مهمانسرا، مدرسه الیوسفیه قرار دارد که در سال 1349 میلادی به دستور سلطان ابو حجاج یوسف در نزدیکی مسجد جامع بنا شده است، بنایی که از آن جز یک آب‌انبار زیرزمینی چیز به جا نمانده است. ساختمان مدرسه یوسفیه در گرانادا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، چرا که برای به عنوان ساختمان شهرداری از آن استفاده می‌شد این ساختمان اخیراً تحت نظارت دانشگاه گرانادا قرار گرفته و به این ترتیب بخشی از کارکرد علمی اولیه خود را بازیافته است. پس از مرمت‌های اخیر در مدرسه، آثار مسجد کوچکی در آن یافت شد که دارای کتیبه‌های کوفی و خطوط اندلسی است که از هنر دوره ناصریین به جا مانده است.

در طاق نعل‌اسبیِ پهن و لبه‌دارِ محراب باشکوه این مسجد، پایه‌ای ستونی را می‌بینیم که به خط کوفی معماری در آن کلمه «الله» نقش بسته و داخل آن عبارت «العزة لله» و «البقاء لله» نگاشته شده و بر لبه طاق در زمینه‌ای کبود، با خطی سفید به ظرافت خطوط موجود در نسخ خطی قرآن آیه 7 از سوره مبارکه سوره انعام کتابت شده: «إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ﴿۵۴﴾: در حقيقت پروردگار شما آن خدايى است كه آسمان‌ها و زمين را در شش روز آفريد سپس بر عرش [جهاندارى] استيلا يافت روز را به شب كه شتابان آن را مى‌طلبد مى‌پوشاند و [نيز] خورشيد و ماه و ستارگان را كه به فرمان او رام شده‏‌اند [پديد آورد] آگاه باش كه [عالم] خلق و امر از آن اوست فرخنده خدايى است پروردگار جهانيان(۵۴)»

بخش‌هایی از نوشته‌های نمای بیرونی مدرسه نیز باقی مانده است. این کتیبه شامل لوح تأسیس مدرسه، سنگ مرمر سفید با خط روان و در نهایت کمال، زیبایی و همچنین بخش‌هایی از آیه شریفه نور در قاب درب برای پیوند کارکرد علمی و آموزشی مکان و نور الهی نقش بسته است و آیات نخستین سوره مبارکه فتح، در داخل یک طاق تزئینی است، نوشته شده و سپس تاریخ پایان بنا در ماه محرم سال 750 قمری (22 مارس تا 20 آوریل سال 1349 میلادی) نقش بربسته است. این مجموعه در موزه باستان‌شناسی گرانادا نگهداری می‌شود.

ایکنا ـ وضعیت کتیبه‌ها و نقوش قرآنی در شاهکار معماری اسلامی در اندلس یعنی مجموعه کاخ‌های الحمراء را برای مخاطبان ما تشریح فرمایید.

مجموعه کاخ‌های الحمراء را باید ممتازترین مجموعه حاوی آیات قرآنی و خطوط اسلامی در اندلس دانست. در این کاخ‌ها کتیبه‌های قرآنی را می‌بینیم که در همه فضاها نقش بسته است، نخستین کاخ از مجموعه کاخ‌های الحمراء کاخ بارتال است که در زمان محمد ثالث (1302-1307 م.) بنا شده است، در این کاخ می‌توان به وفور شعار غالب ملوک بنی نصر یعنی «ولا غالب إلا الله» را با خط کوفی دید با این حال بیشتر کتیبه‌های حاوی این عبارت به سبک رایج‌تر یعنی به خط ثلث غرناطه‌ای کتابت شده است.

همچنین پس از بسم الله و صلوات آیات 25 تا 27 سوره مطففین را می‌بینیم که حول حوض آب سمت راست نقش بسته و آیات مبارکه 68 و 69 از سوره مبارکه الواقعه را می‌بینیم که حول حوض آب سمت چپ و با خط اندلسی بر روی گچ نقش بسته است و آشکار است که برخی از این آیات به سعادت سعادتمندان در بهشت اشاره می‌کند: «يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ ﴿۲۵﴾ خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ ﴿۲۶﴾ وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ ﴿۲۷﴾: از باده‏‌اى مهر شده نوشانيده شوند(۲۵) [باده‏‌اى كه] مهر آن مشك است و در اين [نعمت‌ها] مشتاقان بايد بر يكديگر پيشى گيرند (۲۶) و تركيبش از [چشمه] تسنيم است(۲۷).»

در توسعه جنة العریف که سلطان اسماعیل اول در جناح شمالی آن در 1319 میلادی بر کتیبه‌ای بر روی گچ در قاب پنجره مرکزی آیت‌الکرسی کتابت شده است امری که می‌توان آن را اشاره‌ای ظریف به نقش محوری آیات قرآنی در تمام فضاهای کاخ الحمراء دانست.

آیات منتخب از قرآن برای این کتیبه‌ها به این بناها عظمت معانی قدسی را می‌بخشد و نمایی از بهشت زمینی و آسمانی را به نمایش می‌گذارد؛ و در رکاب چوبی بر سقف رواق شمالی جنة العریف که در بالا به آن اشاره شد، آیات شریفه ‌1 تا 10 سوره مبارکه الفتح، به خطی روان و آیات 34-36 سوره مبارکه یاسین که به خط کوفی روی چوب نوشته شده است، آیاتی که انباشته از مفاهیم مرتبت به جنت الهی و زمینی داریم.

بعید نیست که این اثر چوبی آیات سوره یاسین از بنایی پیشین به نزد حاکم الموحدین در گرانادا رسیده باشد. در دوره یوسف اول نیز سوره‌های اخلاص و فلق نیز در برج اسیرتین آراسته به خط آبی بر زمینه‌ای سفید روی کاشی نقش بسته و همچنین سوره فلق به همراه بسم الله نیز در ورودی تالار قمراش و همچنین بر فراز تخت او در تالار حاوی تخت شاهی در برج قمارش، نقش بسته است. هدف از این کار حمایت دو مکان از شر است.

کتیبه‌های قرآنی در معماری الحمراء و به طور کلی معماری اندلس در ساختار تالار قمارش به گسترده‌ترین شکل خود می‌رسد. این تالار به افتخار سلطان یوسف اول و بر اساس سوره الملک بنا شده است. آیات قرآنی موجود در این تالار به خط سفید روان بر روی رکاب گنبد چوبی باشکوه تالار نقش بسته است. تالاری که بزرگترین تالار حاوی تخت پادشاهی است که از دوره قرون‌ وسطی در غرب و شرق جهان برای ما به جا مانده است. این آیات شامل آیه 67 سوره مبارکه الملک «تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ: بزرگوار [و خجسته] است آنكه فرمانروايى به دست اوست و او بر هر چيزى تواناست» تا آیه شریفه «الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ: همان كه هفت آسمان را طبقه طبقه بيافريد در آفرينش آن [خداى] بخشايشگر هيچ گونه اختلاف [و تفاوتى] نمى‌بينى بازبنگر آيا خلل [و نقصانى] مى‌بينى». گنبد موجود در این تالار مجموعاً از 8017 قطعه چوبی ساخته شده است که ستاره‌های مختلف و رنگارنگ را به نمایش می‌گذارند که نشان‌دهنده هفت‌ آسمان است که در سوره الملک و کتب معراج پیامبر به آن اشاره شده است.

علاوه بر بسم الله و عبارات قرآنی «الحمد لله» و «العزة لله» که در مجموعه کاخ‌های الحمراء بسیار با آن مواجه هستیم. آیات بسیار دیگری بر دیوارهای این قصور نوشته شده که از سوره‌های زیر گرفته شده است:

آيات 163 و 238 و 255 (آية الكرسي) از سوره مبارکه بقره؛ آیه 51 سوره مبارکه آل‌عمران (الله ربي) و آیه 126؛ آیات مبارکه 4 و 139 از سوره النساء، آیات مبارکه 23 و 59 از سوره الأنعام، آیه 205 سوره الأعراف: آیه 129 سوره توبة} الله حسبي {آیه 88 سوره هود، آیه 64 سوره يوسف، آیه 53 سوره النحل: آیه 78 تا 81 سوره الإسراء، آیه 39 سوره الكهف، آیه 35 سوره النور (آیه نور)، آیه 22 سوره الأحزاب، آیه 34 سوره يس، آیه 35 سوره الصافات (الشهادة)؛ آیه 65 از سوره غافر: آیات 1، 2، 3، 10، 48 از سوره مبارکه الفتح و آیات 68-69 از سوره مبارکه الواقعة: تمام سوره مبارکه الملك، آیه 13 از سوره مبارکه الصف، آیات 27- 25 از سوره مبارکه المطففين و همچنین تمام سوره مبارکه اخلاص و فلق. مکان این آیات و خطوط مورد نظر در آن به طور کامل شرح داده شد.