کد خبر: ۴۱۱۰۵۸۵

تاریخ: ۰۸ دی ۱۴۰۱ - ۲۱:۳۸

در پیش‌نشست همایش «مخطوطات مشرق زمین» مطرح شد؛

تصحیح نسخ خطی دانشی میان‌رشته‌ای است/ تشریح اقدامات مرکز قرآنی آستان قدس

حجت‌الاسلام والمسلمین علی راد، مدیر نمایندگی قم بنیاد علمی فرهنگی آستان قدس رضوی، گفت: متاسفانه رویکردهایی که ما بعضا در تصحیح متون می‌بینیم غیرواقع‌بینانه و توأم با اجحاف و بی انصافی است زیرا آن را تنزل داده و در حد یک فن شبیه ویراستاری متن می‌بینند.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین علی راد، مدیر نمایندگی قم بنیاد علمی فرهنگی آستان قدس رضوی، امروز هشتم دی، در هفتمین پیش‌نشست همایش بین‌المللی «مخطوطات مشرق زمین» که از سوی نمایندگی دفتر قم سازمان علمی فرهنگی آستان قدس رضوی برگزار شد، گفت: متاسفانه رویکردهایی که ما بعضا در تصحیح متون می‌بینیم غیرواقع‌بینانه و توأم با اجحاف و بی انصافی است؛ یک رویکرد آن را تنزل داده و در حد یک فن می‌بیند شبیه ویراستاری متن و شبیه کارکرد یک تایپیست و این نگاه بسیار رنج‌آور است و تاکنون هم در ذهن برخی نهادها و عالمان وجود دارد.

راد افزود: رویکرد دوم رویکرد دانشی به تصحیح متون است؛ در این رویکرد می‌توان از مبانی، اصول و قواعد تصحیح متون و سبک‌های تصحیح و معیارهای تصحیح سخن بگوییم. این رویکرد در بین نخبگان تراث دینی کاملا شناخته شده است ولی هنوز به گفتمانی غالب و فراگیر تبدیل نشده و این هم به دلیل کم‌لطفی نهادهای علمی است. هنوز در پژوهش‌های حوزه و دانشگاه، تصحیح متن به عنوان یک پژوهش پذیرفته نیست و در ترجمه هم این چالش را داریم.

استاد دانشگاه تهران بیان کرد: رویکرد سوم به تصحیح، رویکرد پژوهش بینارشته‌ای است؛ تصحیح متون در برخی حوزه‌ها از مرز یک دانش و قلمرو عبور می‌کند، گاهی نیازمند تخصص و تبحر پژوهشگر در قلمروهای دانشی مختلف مانند تاریخ و ادبیات و ... هستیم بنابراین امروز تصحیح متون مقوله بینارشته‌ای است.

وی افزود: همه تصحیحات تصحیح معیار نیست و البته سبک و الگوهای مختلفی هم برای معیارقراردادن در این زمینه وجود دارد.

استاد دانشگاه تهران گفت: یکی از علل انسداد در حوزه مطالعات علوم انسانی و اسلامی و همین تصحیح نسخ، تک‌روشی بودن ما است و واقعا اگر با رویکرد میان‌رشته‌ای به تصحیح بپردازیم وضعیت متفاوتی خواهیم داشت و لزوم بازنگری در ساختار، ماهیت، مفاهیم، فرایند و کارکرد حس می‌شود.

راد بیان کرد: نمایندگی قم بنیاد علمی فرهنگی آستان قدس رضوی هم کاملا آمادگی دارد تا در تعامل میان محققان و مصححان با آستان قدس به تسهیل فرایندها بپردازد.

برپایی بخشی از همایش در ترکیه

همچنین حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی اشکوری از محققان حوزه تصحیح و از متولیان برگزاری همایش، گفت: در راستای برگزاری همایش مخطوطات اسلامی تاکنون هفت نشست برگزار شده است و در هفته آینده هم دو نشست دیگر را خواهیم داشت؛ یکی در کاخ گلستان در تهران با محوریت بررسی دست‌نوشته‌های این کاخ در روز سه‌شنبه و پایان هفته هم در مرکز احیای میراث اسلامی نشست مفصل‌تری با حضور اساتید خواهیم داشت.

وی با بیان اینکه  تا نیمه بهمن‌ماه همچنان فرصت ارسال مقاله وجود دارد، اظهار کرد:  اسفندماه هم همایشی در ترکیه خواهیم داشت که 5 روز به طول می‌انجامد که یک روز اختصاص به پنل‌ها و دیدار از کتابخانه‌ها و مراکز مهم دارد.

حسینی اشکوری بیان کرد: اینکه محققان و دانشمندان ما بدانند خارج از مرزها چه مباحثی در حوزه مخطوطات وجود دارد و هم اینکه آن‌ها بدانند هنر ایرانیان چگونه است از جمله اهداف برپایی همایش در ترکیه است. طبعا مهمترین شاخصه تمدنی ما نسخه‌های باقیمانده از گذشته است.

22 هزار نسخه خطی رایگان

ابوالفضل حسن‌آبادی، مدیر مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی هم، گفت: الان کتابخانه دیجیتال آستان قدس امکان خدمات‌دهی از راه دور  را به صورت دائمی دارد و به درخواست‌ها پاسخ داده و همکاری کرده‌ایم ضمن اینکه 22 هزار نسخه هم به صورت رایگان هم در دسترس قرار داده‌ایم. وقتی در خارج کشور ۲۰۰ نسخه را روی سایت قرار می‌دهند استقبال شده و بازتولید می‌کنند ولی ما سه تا چهار سال است که ۲۲هزار نسخه را روی سایت قرار داده‌ایم و بازخوردی هم نگرفته‌ایم.

وی افزود: خیلی از نسخ خطی کتابخانه ملی هم قابل مطالعه است و دسترسی‌پذیری به آن بسیار بیشتر از گذشته شده است و ما اعلام آمادگی داریم که هر کدام از محققان بخواهند آمادگی داریم تا نسخ را به صورت رایگان در قم به این افراد برسانیم و تلاش می‌کنیم تا سال آینده بسیاری از نسخ قابل استفاده و دسترس‌پذیر باشد زیرا برخی از گران‌بودن آن گلایه داشتند.

حسن‌ابادی افزود: ما حداقل بیش از سه برابر پولی که برای نسخ از مخاطبان دریافت می‌کنیم هزینه می‌کنیم. البته باید نوعی تغییر نگرش کلی در شیوه استفاده از نسخه‌ها داشته باشیم در عین اینکه باید تعامل میان محققان حوزه نسخ با مراکزی مانند ما بیشتر شود.

مدیر مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی ادامه داد: در خارج کشور وقتی کسی یک نسخه را می‌گیرد تعهد سفت و سختی می‌دهد که آن را فقط برای خودش استفاده کند ولی در ایران نسخه‌های متعددی را شاهدیم که چاپ شده بدون اینکه ما مطلع باشیم و ضرورت دارد که مباحث اخلاقی و قانونی این نوع موضوعات به جد بازبینی شود.

مدیر مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی، تصریح کرد: یکی از پرسش‌های مهم در این عرصه آن است که در تصحیح نسخ ادبی و تاریخی اولویت با کدام است؟ عمدتا کسانی که در حوزه ادبیات متخصص بوده‌اند به تصحیح رو آورده‌اند و همین مسئله سبب شده تا بسیاری از ارزش‌های تاریخی مغفول بماند. مثلا در مجلس دو کتاب منشآت چاپ شد و مصححان آن متخصص ادبیات بودند؛ این دو کتاب از بهترین آثار دوره تیموری است ولی بسیاری از ارزش‌های تاریخی این دو اثر دیده نشده بود و خواننده هیچ دیدگاهی در مورد رویکرد سیاسی دوره تیموری به دست نمی‌آورد.

وی با بیان اینکه مصحح تا چه اندازه باید در گویاسازی اطلاعات دخیل باشد؟ تصریح کرد:  مصححان باید نسخه را به عنوان یک کار دانشی در نظر بگیرند وگرنه ارزش‌های نسخ مورد غفلت قرار می‌گیرد.

لزوم تصحیح گروهی

مدیر مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی با بیان اینکه تصحیح‌های گروهی از جمله موارد مغفول در ایران است، گفت: بنده معتقدم بسیاری از تصحیح‌های متون تاریخی باید گروهی انجام شود وگرنه به سرانجام مطلوب نخواهد رسید زیرا بسیار نادر افرادی هستند که به چند حیطه علمی مانند نسخه‎‌شناسی، تاریخ و ادبیات و زبان و ... آشنایی دارند و کار بسیار دشواری است و فقط از یک فرد حکیم این کار ساخته است.

تسلط در تصحیح متون

همچنین سیدمحسن ناجی نصرآبادی، کارشناس نسخ خطی آستان قدس، گفت: ما علم و شناخت کافی در مورد علم تصحیح متون نداریم و برخی افراد و مراکز وارد آن شده‌اند ولی بدون تسلط لازم؛ از جمله در پایان‌نامه‌های دانشجویی، استاد به دانشجو می‌گوید برو یک متن را تصحیح کن ولی اینکه چگونه و چطور و ... همراهی لازم را ندارد و توجه لازم به نسخه‌شناسی وجود ندارد.

وی افزود: مصحح و دانشجو وقتی 5 نسخه در دست بگیرد دو سه نسخه اول را مبنا قرار می‌دهد و بقیه را رها می‌کند. ضمن اینکه ما باید دلایلی محکمه‌پسند برای تصحیح یک نسخه خطی داشته باشیم. مثلا تاریخ بیهقی اولین بار در هند چاپ و بعد ادیب نیشابوری آن را چاپ کرد، سعید نفیسی سه جلد آن را چاپ کرد و بعد مرحوم فیاض و در نهایت چاپ مرحوم یاحقی انجام شد بنابراین ما در تصحیح حتما باید اطلاعات جدیدی پیدا کنیم و نسخه‌ای به خط مؤلف یافته باشیم تا سراغ چاپ مجدد آن برویم.

ناجی نصرآبادی با اشاره به انتقال نسخ خطی از منطقه‌ای به مناطق دیگر، اظهار کرد: مثلا بلخی‌ها در دوره مغول به سمت قونیه و استانبول حرکت کردند و خیلی از مواریث فرهنگی ما بر اثر این مهاجرت‌ها منتقل شدند از جمله محقق ترمذی برای دیدار با استادش، مولانا به قونیه سفر کرد لذا نسخه‌های بلخ را الان باید در قونیه جست‌وجو کنیم.

کارشناس نسخ خطی آستان قدس رضوی با بیان اینکه در دوره قاجار تولیت وقت آستان قدس مصحح کتابخانه آستان را موظف کرد که وقف‌نامه‌ها را از روی نسخ خطی آن بنویسد، اظهار کرد: تصحیح متون در مجموعه آستان هم به این دوره برگشت دارد زیرا رفت و آمدها به اروپا بیشتر شد و صنعت چاپ سنگی هم به ایران آمد و اولین اثری که از سوی آستان چاپ شد کتاب «منتخب القصاید» بود که در سال 1294 بود و اخیرا منتشر شد.

وی اضافه کرد: نایب التولیه و تولیت‌هایی هم داشتیم که سفیر ایران در برخی کشورها از جمله شوروی بودند و خود آنها نویسنده کتاب و صاحب تالیفات بودند و سبب شد تا چاپ سنگی وارد آستان قدس شود. حدود 27 اثر از نسخ چاپ سنگی شناسایی شد که در انتشارات آستان قدس چاپ شده است.

ناجی نصرآبادی تصریح کرد:  یکی از این کتب در دوره صدیق الدوله در 1317 قمری بود که در حقیقت خلاصه وقف‌نامه‌های آستان است که به عنوان آثارالرضویه منتشر شده است. در سال 1295 هم تولیت وقت که داماد مظفرالدین شاه بود دستور داد مجلدات اول و دوم تفسیر ابوالفتوح رازی منتشر شود و چاپ سنگی آن هم اکنون موجود است. معتمدالملک هم دستور داد تا اولین فهارس کتب و قرآن‌های چاپ سنگی چاپ شود که در جلد دوم مطلع الشمس منتشر شد و هم اکنون چند فهرست از دوره‌های مختلف مانند قاجاریه و ... داریم.

برگرداندن قرآن‌های سرقت‌شده به آمریکا

وی افزود: در دوره پهلوی اول و دوم و به خصوص در دهه 1350 تصحیح متون به خصوص قرآن انجام شد؛ در سال 1304 شمسی اولین فهرست مجموعه نسخ خطی آستان منتشر شد. به تدریج مرکز امور قرآنی هم در آستان تشکیل شد و نسخ خطی قرآنی آستان از آن زمان شناسایی شد که برخی از آن‌ها سرقت شده و به آمریکا برده‌اند که البته پس گرفتند و وارد محدوده کاری آستان قدس شد و از آنجا بحث فرهنگنامه قرآن در دستور کار قرار گرفت و قرآن‌های مترجم شناسایی شد.

ناجی نصرآبادی بیان کرد: بعد از انقلاب از دهه 60 با تشکیل برخی مؤسسات مرتبط با آستان، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان اقدام به انتشار کتب زیادی در موضوعات مختلف کرد و بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس هم ایجاد شد که بحث وحدت حوزه و دانشگاه یکی از محورهای فعالیت این بخش بود.