کد خبر: ۴۱۳۳۱۶۳

تاریخ: ۲۲ فروردين ۱۴۰۲ - ۱۰:۰۸

فضیلت و اعمال شب 21 ماه رمضان

شب‌های قدر، بزرگ‌ترین موهبتی است که خداوند متعال به ما امت حضرت محمد(ص) اهدا کرده است. برای قدر دانستن این شب‌های مهم، اعمالی ذکر شده که مجاهدت در انجام آنها امور تمام سال ما را خوب تقدیر خواهدکرد.

حضرت رسول (ص) فرموده‌اند: خداوند به امت من شب قدر را بخشیده و احدی از امت‌های پیشین از این موهبت بهره‌مند نبودند. قدر؛ شب ارزش‌گذاری انسان‌هاست و این خود ما هستیم که با تلاش می‌توانیم ارزشمان را در این شب نه تنها بالا ببریم بلکه زمینه تعالی و رشدمان را در تمام سال فراهم کنیم.

برای رسیدن به چنین مقصود متعالی و ارزشمندی، اعمال زیادی برای شب‌های قدر توصیه شده است که بخشی از این اعمال برای هر سه شب قدر مشترک و برخی خاص هر شب است.

اعمال شب‌های قدر:

غسل

علاوه بر روایاتی که دلالت می‌کنند بر اینکه در همه شب‌های فرد رمضان غسل مستحب است، روایات فراوانی بر این دلالت می‌کنند که در شب‌های نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم غسل مستحب است.

احیا داشتن

پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند: حضرت موسی(ع) عرضه داشت: بار خدایا من قرب ترا می‌خواهم، خطاب شد: قرب من برای کسی است که شب قدر را بیدار بماند. عرض کرد: خدایا من رحمت تو را می‌خواهم، خطاب شد: رحمت من برای کسی است که در شب قدر بر بینوایان ترحم کند. گفت: خدایا من گذشتن از صراط را می‌خواهم، خطاب شد: آن برای کسی است که در شب قدر صدقه بدهد. عرض کرد: الهی من از میوه‌ها و درختان بهشتی می‌خواهم، خطاب آمد: آن برای کسی است که در شب قدر تسبیح بگوید. عرضه داشت: بار خدایا، من نجات از آتش جهنم را می‌خواهم، خطاب شد: آن برای کسی است که در شب قدر استغفار کند. گفت: خدایا من خشنودی تو را خواستارم، خطاب آمد: خشنودی من برای کسی است که در شب قدر دو رکعت نماز بخواند.

از این حدیث شریف استفاده می‌شود که شب قدر، شب احیا، استغفار، تصدق، تسبیح، ترحم بر مساکین و نماز است.

دو رکعت نماز

از رسول اکرم(ص) روایت شده که فرمود: هرکس در شب قدر دو رکعت نماز بخواند، در هر رکعت بعد از حمد هفت بار سوره «قل هو اللّه أحد» را بخواند، بعد از سلام مرتبه بگوید: اَسْتَغْفِرُ اللّه وَ اَتُوبُ اِلَیْهِ، از جای خود برنخیزد جز اینکه خداوند او را و پدر و مادرش را بیامرزد و فرشتگانی بفرستد که تا رمضان آینده برای او حسنات بنویسند و فرشتگانی برانگیزد که در بهشت برای او درخت بکارند، کاخ بسازند، چشمه جاری کنند و از دنیا نمی‌رود جز اینکه همه اینها را مشاهده کند.

سوره‌‌هایی که در شب قدر توصیه به خواندن آنها شده است

خواندن سوره عنکبوت و روم که امام صادق (ع) قسم یاد فرموده که خواننده این دو سوره در این شب از اهل بهشت است و خواندن سوره دخان و خواندن سوره قدر (هزار مرتبه) در شب قدر توصیه شده است.

قرآن به سر گرفتن

امام باقر(ع) می‌فرماید: سه شب از ماه رمضان قرآن را بر می‌داری، آن را باز می‌کنی، در برابرت قرار می‌دهی، آنگاه می‌گویی: اَللّهُمَّ اِنّی اَسْاَلُکَ بِکِتابِکَ الْمُنْزَلِ وَما فیهِ، وَفیهِ اسْمُکَ الاْعْظَمُ الاْکْبَرُ وَاَسْماؤُکَ الْحُسْنی، وَما یُخافُ وَیُرْجی، اَنْ تَجْعَلَنی مِنْ عُتَقائِکَ مِنَ النّارِ.

سپس آن را بر سر نهاده می‌گویی: اَللّهُمَّ بِحَقِّ هذَا الْقُرْانِ، وَبِحَقِّ مَنْ اَرْسَلْتَهُ بِه وَبِحَقِّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مَدَحْتَهُ فیهِ وَبِحَقِّکَ عَلَیهمْ، فَلا اَحَدَ اَعْرَفُ بِحَقِّکَ مِنْکَ، بِکَ یااَللّه (عشرا) بِمُحَمَّدٍ (عشرا) بِعَلِیٍّ (عشرا) بِفاطِمَهَ (عشرا) بِالْحَسَنِ (عشرا) بِالْحُسَیْنِ (عشرا) بِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (عشرا) بِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ (عشرا) بِجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عشرا) بِمُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ (عشرا) بِعَلِیِّ بْنِ مُوسی (عشرا) بِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ (عشرا) بِعَلِیِّ بْنِ مُحَمَدٍ (عشرا) بِالْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ (عشرا) بِالْحُجَّهِ (عشرا) و پیش از آنکه از جای خود برخیزی حاجتت روا، و دعایت مستجاب می‌شود.

نیکی کردن به همگان

قرائت زیارت امام حسین(ع) و جوشن کبیر از دیگر اعمال توصیه شده این شب است. همچنین سید ابن طاووس در ضمن اعمال شب قدر می‌فرماید: آیا این حدیث را از حضرت عیسی (ع) ندیده‌ای که فرمود: «چون خورشید باش که بر هر شخص نیکوکار و بدکار نور افشانی می‌کند» و آیا کلام دُر بار رسول اکرم (ص) را نشنیده‌ای که فرمود: به همگان نیکی کن، اگر او اهل خیر نباشد تو اهل خیر باش». شما نیز همواره، به ویژه در ماه رمضان، مخصوصا در شب‌های قدر به همگان نیکی کنید.

اقامه ۱۰۰ رکعت نماز

در هر یک از شب‌های نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم خواندن صد رکعت نماز توصیه شده است که بعد از هر دو رکعت سلام می‌دهیم. در دو شب بیست و یکم و بیست و سوم تأکید شده که در هر رکعت از یکصد رکعت بعد از حمد ۱۰ بار سوره «قل هو اللّه أحد» خوانده شود. علامه مجلسی فرموده: کسی که ضعف داشته باشد می‌تواند صد رکعت را نشسته بخواند.

توبه؛ بهترین عمل شب‌های قدر

بهترین اعمال در این شب‌ها توبه، استغفار، ندامت از اعمال گذشته، تصمیم برای آینده، تلاش برای جبران گذشته، دعای خیر برای خویش، پدر، مادر، خویشان، حق‌داران، همسایگان و عموم مؤمنین و مؤمنات است، که دعای دیگران در غیاب آنها روزی را فراخ کرده، ناملایمات را دفع می‌کند. شب‌های قدر شب دعا و نیایش است، در این سه شب برای دنیا و آخرت خود بسیار دعا کن. از پیامبر اکرم(ص) پرسیدند: اگر شب قدر را درک کنم، از خدا چه بخواهم؟ فرمود: «عافیت و سلامتی».

مرحوم فشارکی نیز فرموده‌اند: در هر یک از شب‌های قدر، ۱۰ بار بگو: اَللّهُمَّ إِنَّکَ عَفُوٌّ تُحِبُّ الْعَفْوَ، فَاعْفُ عَنِّی یا أَرْحَمَ الرّاحِمینَ».

دعای امام حسن مجتبی (ع)

امام حسن مجتبی(ع) در شب قدر این دعا را می‌خواندند: «یا باطِنا فی ظُهُورِه، وَیا ظاهِرا فی بُطُونِه، یا باطِنا لَیْسَ یَخْفی، یا ظاهِرا لَیْسَ یُری، یا مَوْصُوفا لا یَبْلُغُ بِکَیْنُونَتِه مَوْصُوفٌ وَ لا حَدٌّ مَحْدُودٌ، یا غائِبا غَیْرَ مَفْقُودٍ، وَ یا شاهِدا غَیْرَ مَشْهُودٍ، یُطْلَبُ فَیُصابُ، وَ لَمْ یَخْلُ مِنْهُ السَّماواتُ وَ الاْرْضُ وَ ما بَیْنَهُما طَرْفَهَ عَیْنٍ، لا یُدْرَکُ بِکَیْفٍ، وَ لا یُأَیَّنُ بِاَیْنٍ وَ لا بِحَیْثٍ، اَنْتَ نُورُ النُّورِ، وَرَبُّ الاْرْبابِ اَحَطْتَ بِجَمیعِ الاْمُورِ، سُبْحانَ مَنْ لَیْسَ کَمِثْلِه شَیْءٌ، وَ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ، سُبْحانَ مَنْ هُوَ هکَذا، وَ لا هکَذا غَیْرُهُ».

دعای جوشن کبیر

جوشن در لغت به معنای زره است، کسی که این دعا را بخواند همانند کسی است که زره محکمی بر تن کرده باشد، که هیچ شمشیری در آن کارگر نباشد. در میان ادعیه و احراز دو حرز به عنوان جوشن شناخته شده:

۱) دعای جوشن صغیر: این دعا از حضرت موسی بن جعفر علیه‌السلام روایت شده، هنگامی که هادی عباسی(برادر هارون الرشید) به قتل آن حضرت تصمیم گرفت. امام کاظم(ع) دعایی خواند که چنین آغاز می‌شود: «اِلهی کَمْ مِنْ عَدُوٍّ شَحَذَ لی ظُبَهَ مُدْیَتِه...» و از برکت این دعا پیش از آنکه آسیبی از او به امام برسد خبر هلاکت وی رسید. این دعا به جوشن صغیر معروف است.

۲) دعای جوشن کبیر: دعای جوشن کبیر شامل هزار و یک نام از اسامی حسنای خداوند منّان را در یکصد فصل در بر دارد، این دعا را جبرئیل امین به رسول اکرم(ص) در برخی از غزوات آموخته است. برای این دعا آثار شگفت فراوانی نقل شده، علاقه‌مندان به بحارالانوار مراجعه فرمایند. جبرئیل امین به پیامبر اکرم(ص) عرضه داشت: خداوند منان می‌فرماید: من پیش از آنکه جهان را بیافرینم به پنج هزار سال، این دعا را بر سرادق عرش نوشته بودم، هر بنده‌ای آن رادر اول ماه رمضان با نیت خالص بدون آمیخته با شک بخواند پاداش شب قدر به او بدهم.

دعا و نیایش

شب‌های قدر شب دعا و نیایش است، در این سه شب برای دنیا و آخرت خود بسیار دعا کن. از پیامبر اکرم(ص) پرسیدند: اگر شب قدر را درک کنم، از خدا چه بخواهم؟ فرمود: «عافیت و سلامتی». مرحوم فشارکی نقل فرموده که در این سه شب، سوره «یس» را سه بار بخوان، یکی برای حیات و زندگی خود، دیگری برای وسعت معیشت و روزی خود، سومی برای سلامتی و تندرستی خود.

همانگونه که برای خود دعای خیر می‌کنی برای دیگران نیز دعای خیر کن که حضرت فاطمه(س) هنگامی که دعا می‌کرد، اول برای دیگران دعا می‌فرمود و چون از راز آن می‌پرسیدند، می‌فرمود: اول همسایه سپس داخل خانه. همانگونه که برای دنیای خود دعا می‌کنی، برای آخرت خود نیز دعا کن، که در آنجا نیاز بیشتری داری.

مرحوم فشارکی فرموده: در هر یک از شب‌های قدر، ۱۰ بار بگو: «اَللّهُمَّ إِنَّکَ عَفُوٌّ تُحِبُّ الْعَفْوَ، فَاعْفُ عَنِّی یا أَرْحَمَ الرّاحِمینَ».

بهترین اعمال شب‌های قدر:

بهترین اعمال در این شب‌ها توبه، استغفار، ندامت از اعمال گذشته، تصمیم برای آینده، تلاش برای جبران گذشته، دعای خیر برای خویش، پدر، مادر، خویشان، حق داران، همسایگان و عموم مؤمنین و مؤمنات است، که دعای دیگران در غیاب آنها روزی را فراخ کرده، ناملایمات را دفع می‌کند.

اعمال مخصوص شب 21 ماه رمضان

اعمال این شب بر دو بخش است، بخش اول دعاهایی که مربوط به دهه آخر ماه رمضان است و بخش دوم اعمال مخصوص شب بیست و یکم، که به این شرح است:

دعاهای شب ۲۱ رمضان

این دعاها در مصباح المتهجد و کافی نقل شده است که در شب بیست و یکم خوانده شود:

یا مُولِجَ اللَّیْلِ فِی النَّهارِ وَ مُولِجَ النَّهارِ فِی اللَّیْلِ وَ مُخْرِجَ الْحَیِّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجَ الْمَیِّتِ مِنْ الْحَیِّ

یا رازِقَ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ یا اَللّهُ یا رَحْمنُ یا اَللّهُ یا رَحیمُ یا اَللّهُ یا اَللّهُ یا اَللّهُ

لَکَ الاْسْماءُ الْحُسْنی وَالاْمْثالُ الْعُلْیا وَالْکِبْرِیاءُ وَالا لآءُ اَسْئَلُکَ اَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ

وَ اَنْ تَجْعَلَ اسْمی فی هذِهِ اللَّیْلَةِ فِی السُّعَداءِ وَ رُوحی مَعَ الشُّهَداءِ وَ اِحْسانی فی عِلِّیّینَ وَاِساَّئَتی مَغْفُورَةً

وَاَنْ تَهَبَ لی یَقینَاً تُباشِرُ بِهِ قَلْبی وَ اِیماناً یُذْهِبُ الشَّکَّ عَنّی وَ تُرْضِیَنی بِما قَسَمْتَ لی

وَ آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَفِی الاْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ الْحَریقِ وَ ارْزُقْنی فیها ذِکْرَکَ

وَ شُکْرَکَ وَالرَّغْبَةَ اِلَیْکَ وَالاْنِابَةَ وَ التَّوْفیقَ لِما وَفَّقْتَ لَهُ مُحَمَّداً وَ الِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَعَلَیْهِمُ السَّلامُ

دعای دوم شب ۲۱ رمضان:

مرحوم شیخ کفعمی از سید بن باقی نقل کرده است که در شب بیست و یکم این دعا خوانده شود:

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ وَاقْسِمْ لی حِلْماً یَسُدُّ عَنّی بابَ الْجَهْلِ وَ هُدیً تَمُنُّ بِهِ عَلَیَّ مِنْ کُلِّ ضَلالَةٍ

وَغِنیً تَسُدُّ بِهِ عَنّی بابَ کُلِّ فَقْرٍ وَ قُوَّةً تَرُدُّ بِها عَنّی کُلَّ ضَعْفٍ وَ عِزّاً تُکْرِمُنی بِهِ عَنْ کُلِّ ذُلٍّ وَ رِفْعَةً تَرْفَعُنی بِها عَنْ کُلِّ ضَعَةٍ

وَاَمْناً تَرُدُّ بِهِ عَنّی کُلَّ خَوْفٍ وَ عافِیَةً تَسْتُرُنی بِها عَنْ کُلِّ بلاءٍ وَ عِلْماً تَفْتَحُ لی بِهِ کُلَّ یَقینٍ وَ یَقیناً تُذْهِبُ بِهِ عَنّی کُلَّ شَکٍّ

وَ دُعاءً تَبْسُطُ لی بِهِ الاِْجابَةَ فی هذِهِ اللَّیْلَةِ هذِهِ السّاعَةِ السّاعَةِ السّاعَةِ السّاعَةِ یا کَریمُ وَ خَوْفاً تَنْشُرُ لی بِهِ کُلَّ رَحْمَةٍ

وَ عِصْمَةً تَحُولُ بِها بَیْنی وَبَیْنَ الذُّنُوبِ حَتّی اُفْلِحَ بِها عِنْدَ الْمَعْصُومینَ عِنْدَکَ بِرَحْمَتِکَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ

صلوات و دعا برای وجود مبارک امام زمان(عج)

در این شب توصیه شده است که زیاد صلوات بر محمد و آل محمد (ص) فرستاده شود و بر ظالمان بر آل محمد(ص) و همچنین بر قاتل امیرمومنان(ع) بسیار لعن و نفرین شود و برای خود و پدر و مادر و سایر مومنان و مومنات دعا شود. دعا برای وجود مبارک امام زمان(عج) و فرج آن حضرت، یکی دیگر از اعمال این شب است.

اعمال دهه سوم رمضان

از شب بیست و یکم، دهه آخر ماه رمضان شروع می‌شود که بسیار پرارزش و مغتنم است، در هر شب از شب‌های این دهه، غسل مستحب است و روایت شده است که رسول خدا(ص) در هر شب از شب‌های دهه آخر ماه رمضان غسل کرد.

همچنین اعتکاف در مساجد جامع در این دهه مستحب است و فضیلت فراوان دارد و در روایتی از رسول خدا(ص) اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان برابر دو حج و دو عمره شمرده شده است.

رسول خدا(ص) در دهه آخر ماه رمضان در مسجد معتکف می‌شد. بسترش را جمع می‌کرد و آماده و مهیا و با نشاط به شب زنده داری و عبادات می‌پرداخت (بسیاری از مسلمانان نیز در این امر به آن حضرت اقتدا می‌کردند) برخلاف آنچه بعضی از ناآگاهان می‌پندارند که با گذشت شب‌های قدر برنامه ماه مبارک رمضان تمام شده است.