کد خبر: ۴۱۳۷۴۴۰

تاریخ: ۱۲ ارديبهشت ۱۴۰۲ - ۰۸:۲۴

همگام با تلاوت تأثیرگذار قرآن/ 2

مبانی و پیش‌‎نیازهای تلاوت حق

تلاوت‎ حق، کیفیت بهره‌‎برداری از قرآن است که پس از اذعان به اهمیت، ضروت و اضطرار به آموزه‌های قرآنی مطرح می‌شود و همان‌طور که در آیه 121 سوره بقره به آن توجه شده، زمانی می‌تواند از چالش‌ها و مسائل اساسی ما باشد که نیاز به قرآن و لزوم ارتباط با وحی قرآنی را باور داشته باشیم و هدایت، سعادت و رستگاری در این کتاب آسمانی را پی‌جویی کنیم.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلی‌اکبر حسینی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داده است، در تفسیر آیه 121 سوره بقره که می‌فرماید: «الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ» نوشت: در آموزه‌‎‌های وحیانی و در روایات و مضامین دعاها، در توصیف قرآن، تعالیم معصومان، شاهد به‌کارگیری عناوینی چون نور، حیات، آب زلال، چشمه جاری، درخت تناور، استوار و پرثمر و دائمی، بهار، ضیافت و نشاط، هستیم. در مواردی نیز این توصیف‌های برای زمان‌‎ها و مکان‌های خاصی آمده است. در آیات قرآن در توصیف خداوند با عنوان نور آسمان‌ها و  زمین و آموزه‌های وحیانی قرآن، عامل حیات انسانی معرفی شده است و رسالت فرستادگان الهی، هدایت انسان از تاریکی به‌سوی نور و روشنایی است.

براساس تفسیر گزارش شده از معصومان، از آخرین آیه سوره ملک، ولی خدا به آبی گوار تفسیر شده است. برخی روایات زمستان را بهار مؤمن و رمضان را بهار قرآن و ولی معصوم و امام عصر(عج) را بهار انسانیت و مظهر شادمانی نامیده‌‎اند؛ هرگز نباید این توصیف‌ها را تشبیه، تمثیل‎ و استعاره‌‏های شاعرانه‎ای دانست که تنها هدف آن زیبایی و شیوایی کلام است. این مفاهیم بازگوکننده حقایقی عمیق و واقعیاتی ژرف در فرانید تربیت توحیدی است؛ با تأمل در این مفاهیم، می‌‎توانیم زمینه درک این حقایق و شرایط لازم را برای رویش و شکوفایی مادی و معنوی خود فراهم آوریم.

بیشتر بخوانید:

نگاهی به تبیین و تفسیر «تلاوت حق»

هدف اصلی آیات قرآن و تعالیم پیشوایان معصوم که با الهام از هدایت و تربیت قرآنی و به‌مثابه ترجمه و تفسیر قرآن بیان شده، آن است که کارکرد دین را یادآور شوند و به ما بیاموزند، که حیات، شکوفایی، طراوت، شادمانی، رویش، تعالی مادی و معنوی فردی و اجتماعی خود را آموزه‌های قرآن و تعالیم معصومان، جست‌وجو کنیم.

آن‏‌گونه که ما از فصل بهار، حیات دوباره طبیعت، شکوفایی، طراوات و شادمانی را انتظار می‌کشیم و هر سال آمدن بهار را آرزو می‌کنیم و به استقبال بهار می‌شتابیم و حضور را جشن می‌‎گیریم و شادمانی می‌‎کنیم.

چگونه به تلاوت قرآن احساس نیاز می‌کنیم

این نکته شایان توجه است که آروزهای ما به شدت وابسته به نیازهایی است که احساس می‌کنیم و برای برطرف کردن‎ این نیازها تلاش می‌‎کنیم؛ از این‌‎رو انسان تنها زمانی، به قرآن و ظهور و حضور امام زمان(عج) احساس نیاز می‌کند که نقش حیاتی این دو رکن هدایت و تربیت، در زندگی خود آگاه باشد؛ درک این نیاز نیز زمانی میسر است که آدمی جایگاه خود را در نظام هستی و نیز برتری خود را بر سایر مخلوقات، و برتری خود بر فرشتگان را باور داشته باشد و نیز به وجود خدا، روز حساب، کتاب، مجازات و مکافات جهان آخرت، به کوتاهی عمر، سفر ناگهانی و بی‌بازگشت مرگ، آگاهی کامل و اعتقاد راسخ داشته باشد.

در مباحث اعتقادی از این شناخت‌های اساسی و باورهای بنیادی به اصول دین تعبیر می‌شود. اصولی که همه پیروان ادیان آسمانی و به‎ویژه مسلمانان، در کودکی و در اولین گام‌‎های آموزش‌های دینی آن را فرامی‌گیرد، اما جز، گروه اندکی، اهمیت و ضرورت این اصول و نقش بی‎بدیل آن را در گونه ارتباط خود با قرآن نادیده می‌گیرند و نیز نقش این باورهای اساسی را در انتخاب سبک زندگی توحیدی و پایبندی به دستورات دینی انکار می‌کنند.

در حالی که همه انسان‌ها این حقیقت را می‌پذیرند که تمایلات، کنش‌‎ها و رفتارها و روابط اجتماعی ما در طول زندگی مانند شاخ و برگ‎ها یک درخت تنومند هستند؛ ریشه و اساس آن شناخت‌ها و باورها و حیات شادابی و ماناییِ شاخ و برگ، وابسته به وجود ریشه و استحکام ریشه‌هاست؛ میوه، شاخه و برگ، هنگامی که از اصل و ریشه خود جدا شوند، به سرعت پژمرده و نابود می‎شوند.

شناخت‌ها و باورهای اساسی، حیات مادی و معنوی ما را تضمین می‌کنند و ما را به قرآن و هدایت وحیانی نیازمند خواهند کرد. انسانی که شناخت اساسی و باورهای بنیادی درباره جهان، انسان و قیامت، اندیشه و احساس او را تسخیر کرده، هرگز نمی‌‎تواند نسبت به چگونگی رفتارها و مناسبات اجتماعی خود بی‌تفاوت باشد. چنین انسانی به وضوح می‌داند که چگونه زیستن او به‌‎شدت وابسته به باورهای اساسی او نسبت به حیات پس از مرگ است.

انسان قیامت‌محور هرگز نمی‌‎تواند نسبت به بدی‌ها و خوبی‌های خود بی‌اعتنا باشد. از آن‌‎رو که اذغان دارد جهان هستی و سرنوشت انسان در تسخیر خدایی است که کوچکترین اتفاق از نگاه او پنهان نمی‌ماند و هرگز نسبت به رفتارهای خوب و بد ما بی‌‎تفاوت نیست. « وَ مَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ؛ و هيچ چيز در زمين و آسمان، از پروردگار تو مخفى نیست حتى به اندازه سنگينى ذره‌ه‏اى، و نه كوچكتر از آن و نه بزرگتر، مگر اينكه (همه آنها) در كتاب آشكار ثبت است.» (یونس،61)

براساس دیدگاه قرآن، چگونه زیستن انسان بازتاب، شناخت‌ها و باورهای اساسی درباره جهان، انسان و روز رستاخیز است. حقیقتی که عقل سلیم نیز نمی‌تواند آن را انکار کند.

قرآن خود را تنها کتاب هدایت، سعادت و رستگاری انسان می‌داند؛ یعنی برای رستگاری انسان هیچ جایگزینی برای قرآن وجود ندارد. اما این نکته را نیز یادآور می‌شود که تنها کسانی این اصل قرآنی را نادیده نمی‌گیرند که به وجود قیامت باور دارند(مطففین، 4) و یا دست‌کم نمی‌‎توانند وجود چنین رخدادی را انکار کنند. (مؤمنون، 117) و احتمال وجود و وقوع قیامت را می‌پذیرند.(بقره، 46)

اهمیت اصول دین در فرایند هدایت و لزوم تعمیق و تثبت باورهای اساسی نسبت به خدا، انسان، جهان آخرت، وحی و فرستادگان الهی تا آنجاست که بخش معظمی از آیات به این امور اختصاص یافته است.

قرآن حاوی 114 سوره است که 84 سوره آن با عنوان سوره‌های مکی، پیش از هجرت پیامبر(ص) به مدینه و طی 13 سال نازل شده است. درباره ویژگی‌‏های سوره‌های مکی و مدنی نکات فراوانی از سوی مفسران و قرآن‌پژوهان بیان شده است؛ اما درباره تفاوت اساسی محتوای سوره‌‏های مکی و مدنی، تقریبا همه مفسران براین باورند که در سوره‌های مکی اهتمام فراوانی بر مباحث اصول اعتقادی بوده است و در سوره‌های مدنی به‌تدریح کاهش می‌‎یابد؛ اما همچنان بر نقش باورهای اصولی، بر پایبندی به زندگی مؤمنانه تأکید می‌شود. از نکات قابل توجه در بسامد مفاهیم قرآن، وجود پرشمار آیات مربوط به قیامت است که بیش از یک سوم کل آیات قرآن را به خود اختصاص می‌دهد.

بدون تردید توجه به مفاهیمی چون، بهار انسانیت و شادامنی روزگاران و مانند این‎ها و تفکر در معانی ژرف این مفاهیم، تأثیری شگرف در تحول و تعالیِ شناخت‌ها، باورها، گرایش‌ها و رفتارهای انسان‎ خواهد داشت. این اسلوب‏ شگفت‌‎انگیز در به‌کارگیری تعبیرهای نغز در قرآن و روایات، از مؤثرترین عوامل انگیزشی این دو منبع تربیت و هدایت توحیدی است که تأثیر فراوانی در تحول اخلاقی‎ و تعالی روحانی انسان دارد.

هنگامی که پیشوایان معصوم در تبیین نسبت ماه مبارک رمضان با قرآن، رمضان را ماه ضیافت الهی و یا فصل بهار قرآن می‌‎نامند؛ و یا زمانی که امام زمان را بهار انسانیت و شادمانی روزگاران می‎خوانند، بی‌درنگ این پرسش در ذهن ما جوانه می‌زند که مقصود پیشوایان معصوم از این تعبیرها و تشبیه‌ها چیست؟

پاسخ به این پرسش‎ها را می‌توان در آثار و برکات اعجاب‌انگیز ماه رمضان و نقش آن در تربیت و تعالی انسان و نیز در نقش امام زمان(عج) در هدایت انسان و استواری و قوام زمین، دریافت کرد؛ آثار و برکاتی که بخشی از آن در آیات قرآن و برخی نیز در روایات و ادعیه به‌ تفصیل بیان شده است.

«تلاوت حق» که در آیه 121 سوره بقره به آن توجه شده، زمانی می‌تواند از چالش‌ها و مسائل اساسی ما باشد که نیاز به قرآن و لزوم ارتباط با وحی قرآنی را باور داشته باشیم و هدایت، سعادت و رستگاری در این کتاب آسمانی پی‌جویی کنیم. انسان که از نیازمندی به قرآن و از اهمیت، اولویت و ضرورت این نیاز آگاه است، تلاش می‌کند تا صحیح‌ترین و بهترین گونه ارتباط با قرآن را برای بهره‌وری بیشتر از آن انتخاب کند. برای مثال وقتی نقشه گنجی در اختیار داریم و صحت رمز و رازهای نهفته در نقشه را باور داریم؛ برای دست‌یابی به گنج، نمی‌توانیم نسبت به نوشته‎ها، اعداد، کلمات، حروف و رمزهای نقشه بی‎تفاوت باشیم.

تلاوت‎ حق، کیفیت بهره‌‎برداری از قرآن است که پس از اذعان به اهمیت، ضروت و اضطرار به آموزه‌های قرآنی مطرح می‌شود. اساساً خواندن یک کتاب و توجه به مطالب آن، ارتباط وثیقی با میزان مفید بودن آن کتاب برای خواننده دارد.

کسانی که نیاز به هدایت قرآن را در درون خود احساس نکنند و ضرورت ارتباط و انس با سبک زندگی قرآن، انکار کنند، قرآن را وامی‌گذارند. به این نکته در سوره فرقان اشاره شده است. قرآن از زبان پیامبر اکرم(ص) با لحنی آمیخته با اندوه و حسرت درباره کسانی خود را نیازمند قرآن نمی‌‎دانند، می‌فرماید: «وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا: و پيامبر گفت: پروردگارا قوم من اين قرآن را رها كردند»؛ این نجوای تلخ پیامبر(ص) شامل همه کسانی است که خود را نیازمند آموزه‌‎های وحی قرآنی نمی‌دانند.

دو چالش اساسی در مسیر ارتباط مؤثر با قرآن

مهجوریت قرآن و وانهادن این نسخه نجات و رستگاری انسان، همان سرپیچی از تلاوت حق است که با زبان و بیان دیگری بازگو شده است. مهجوریت و وانهادن قرآن و ناتوانی در تلاوت حق، و به‌جا آوردن حق تلاوت دو چالش اساسی در مسیر انس و ارتباط موثر با قرآن است؛ شناخت‎های توحید و باورهای اساسی درباره نقش قرآن در سعادت انسان، کلیدواژه ایفای حق قرآن و به‌جا آورن حق تلاوت است.

ناتوانی از تلاوت حق از آن‎‌رو موجب بیمناکی و نگرانی می‌شود که قرآن در آیه 121 سوره بقره با صراحت می‌فرماید: «الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ؛ کسانی به کتاب آسمانی ایمان دارند که حق تلاوت آن را به‌جا آورند»  و در ادامه یادآور می‌شود: «وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ» کسی که حق تلاوت را ادا نکنند؛ در زمره کافران به کتاب آسمانی و در صف زیانکاران خواهد بود.

خسران در منابع لغت به معنای نقصان، هلاکت، زیان و گمراهی آمده است.[1] در قرآن کریم، خسران و مشتقات این واژه ۶۵ مرتبه و در شصت آیه، تکرار شده است.[2] آنچه در کاربرد قرآنی خسران بارز است، پیوند آن با مفهوم کفر و مفاهیم هم سنخ آن است. بنابر آیات قرآن، کفر و خسران (هلاکت) انسان با یکدیگر نسبت مستقیم دارند، به‌طوری که هرچه فرد بیشتر در کفر غرق شود، خسران او فزون می‌‎یابد[1] و از حیث عمل، در شمار زیان‌کارترین انسان‌ها قرار می‌گیرد «أَخْسَرینَ أَعْمالا» (کهف/ 103 و 105)

این خسران، به اعتقاد مفسران، خسرانِ حقیقی، پایدار و جبران‌ناپذیر است و موجب گرفتاری به عذاب اخروی می‌‎شود. در قرآن از آن به «الخُسرانُ المُبینُ؛ هلاکت آشکار»[3] تعبیر شده است.

قرآن کریم شرط رهایی از خسران را پیوستن به اهل ایمان و انجام دادن عمل صالح و توصیه یکدیگر به حق و صبر بر طاعت خدا می‌داند.[4]

در یادداشت نخست بیان شد که در کلام امام صادق(ع) حق تلاوت، در تفسیر آن حضرت عبارت است از: تلاوت قرآن به شیوه ترتیل، تفقه و فهم عمیق معارف، و پایبندی به دستورات و الزامات، شادمانی از بشارت‎ها و بیمناکی از انذارها و عذاب، عبرت‎پذیری از قصه‌ها و مثال‌های قرآن است.

منابع:

[1]. خلیل بن احمد، کتاب العین، ذیل «خسر»، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹. محمودبن عمر زمخشری، پیشرو ادب یا مقدمة الادب، قسم ۲، ص ۵۲۷، چاپ محمدکاظم امام، تهران ۱۳۴۲ـ۱۳۴۳ش. ابن منظور، لسان العرب، ذیل «خسر».

[2]. محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن کریم، ذیل «خسر»، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران (۱۳۹۷).

[3]. زُمر/سوره۳۹، آیه۱۵. طبری، جامع البیان عن تاویل القرآن، ذیل آیه۱۵ سوره زمر. طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه۱۵ سوره زمر. طباطبائی، الميزان في تفسير القرآن، ذیل آیه۱۵ سوره زمر.

[4]. حسن بن عبداللّه عسکری، معجم الفروق اللغویة، الحاوی لکتاب ابی هلال العسکری و جزءآ من کتاب السید نورالدین الجزائری، قم ۱۴۱۲. کلینی، الکافی. محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن کریم، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران (۱۳۹۷).