کد خبر: ۴۱۴۰۴۸۶

تاریخ: ۲۳ ارديبهشت ۱۴۰۲ - ۰۸:۰۶

همگام با تلاوت تأثیرگذار قرآن/ 3

«تسویف»؛ بزرگترین عامل محرومیت از تلاوت حق

تسویف یعنی به‌رغم آگاهی به لزوم انجام کار مهم و درک اهمیتش، آن کار را به تأخیر می‌اندازیم و با تنبلی و امروز و فردا کردن پی ‎در پی از انجام آن کار می‌گریزیم. تسویف در روایات با صراحت و تأکید مذمت شده و پیامدهای ویرانگر آن بازگو شده است. گاهی برای تلاوت حق نیز در دام «تسویف» گرفتار می‌شویم.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلی‌اکبر حسینی، عضو هیئت‌ علمی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، در یادداشتی که آن را در اختیار خبرگزاری ایکنا از قم قرار داده است در رابطه با جایگاه و نقش قرآن و چگونگی درک و فهم قرآن نوشت: بسیاری از ما علاقه‌مند به کتاب و کتاب‌خوانی هستیم و کتاب‌های زیادی را به امید خواندن خریداری می‌کنیم؛ به امید روزی که فرصتی برای خواندن کتاب‌های مورد علاقه ما فراهم شود؛ امروز با پیشرفت پرشتاب و اعجاب‌انگیز دانش، صنعت، تکنولوژی و فضای مجازی و رایانه‎‌هایی با قابلیت و ظرفیت بسیار زیاد، شاهد تولید گسترده و ارزان‌قیمت نرم‌افزارها و نسخه‌های کتاب‌ها و مقالات الکترونیکی هستیم که با حرص و اشتیاق آن را خریداری و در تلفن همراه و رایانه خود ذخیره می‌‎کنیم و در پی فرصتی هستیم تا از برنامه‎‌ها و نوشتارهای متنوع و احیانا مفید بهره‌‎مند شویم.

بی‌‎تردید این میل و اشتیاق به دانستن ناپسند نیست، اما این امر نگران‌کننده و تهدیدآمیز است که گاهی اسیر یک پدیده رایج و آسیب اخلاقی و روانشناختی به نام «تسویف» می‌شویم. تسویف یعنی به‌رغم آگاهی به لزوم انجام کار مهم و درک اهمیتش، آن کار را به تأخیر می‌‌اندازیم و با تنبلی و امروز و فردا کردن پی‌در پی از انجام آن می‌گریزیم. تسویف در روایات با صراحت و تأکید مذمت شده و پیامدهای ویرانگر آن بازگو شده است.

بیشتر بخوانید:

مبانی و پیش‌نیازهای تلاوت حق

نگاهی به تبیین و تفسیر «تلاوت حق»

بسیاری از مردمان از بیماری خطرناک، فراگیر و مسری تسویف رنج می‌‎برند بی‌‎آنکه تلاشی درخور، برای رهایی از این بیماری داشته باشند؛ این بی‎‌اعتنایی و سهل‌‎انگاری از آن‎رو است که آنان از پیامدهای ویرانگر و جبران‌‎ناپذیر تسویف ناآگاهند. در تعالیم معصومان، این رذیلت اخلاقی، با تأکید فراوانی در مدار توجه قرار گرفته است؛ پیشوایان هدایت و رستگاری، کوشیده‌‎اند تا پیروان خود را از آسیب‏‌های تسویف آگاه کنند.

مروری بر آیات و روایات در خصوص «تسویف»

بیمناکی و هراس از بیماری تسویف موجب شده است تا امامان معصوم(ع)، هنگام سخن گفتن از تسویف و آفات آن، از واژه «ایاک» استفاده کنند. واژه «ایّاک» از ‌واژه‌گانی است که برای بازداشتن مخاطب از یک خطر ناگهانی، قطعی و نزدیک به‎‌کار می‎‌رود. زمانی که شیری درنده قصد حمله به انسانی را دارد، کسی که شاهد حمله شیر است، با زبانی آکنده از وحشت و نگرانی می‌‏گوید: «ایّاک و الأسد». و آن به این معناست که از حمله شیر دور شو و خود را از خطر مرگ رها کن.

تسویف از مؤثرترین ابزارهای اغوای شیطان برای فریب انسان است. اوقات زیادی افراد برای تلاوت حق نیز در دام همین «تسویف» گرفتار می‌شوند؛ امام علی(ع) در روایتی مردمان را از آرزوهای طولانی، افتادن در دام نیرنگ شیطان و در دام تسویف شیطان نهی می‎‌کند: «لاتغتروا بالمنی و خدع الشیطان و تسویفه» آن حضرت در ادامه حدیث دشمنی شیطان و حرص او برای نابودی و هلاکت فرزندان آدم(ع) را یادآور می‏‌شود: «فإن الشیطان عدوکم، حریص علی أهلاکم‌».

امام باقر(ع) نیز مردمان را از غرق شدن در دریای مرگبار تسویف برحذر می‎‌دارد: «وَ إِیَّاكَ وَ التَّسْوِیفَ فَإِنَّهُ بَحْرٌ یَغْرَقُ فِیهِ الْهَلْكَى»؛ امیرمؤمنان علی(ع)، در روایتی به آسیب‌شناسی سلکوک اخلاقی پرداخته و با تحلیل روانشناختی، تسویف و حسرت از دست دادن فرصت را دو آسیب ویرانگر در مسیر هدایت و رستگاری می‌داند. «کل معالج یسأل الانظار و کل مؤجل یتحلل بالتسویف» نخست کسانی که مبتلا به بیماری هولناک «تسویف»اند و با بهانه‎‌های واهی در انجام به‌‎هنگام کارهای خود تأخیر می‎‌کنند. دوم افرادی که به خاطر تسویف، تعلل، تنبلی و بی‏‌نظمی، فرصت را از دست می‌‎دهند و با حسرت و ندامت، بازگشت فرصت از دست رفته را آرزو می‏‌کنند. «وعده‎ فردا و پس فردای تو انتظار حسرت آید وای تو»

براساس سخنی از امام علی(ع) آن حضرت، تسویف را بیماری ویژه دانشمندان نامیده و می‎‌فرماید: «جاهلکم مزداد و عالمکم مسوف؛ نادانان در بند افراط و زیاده‌‎روی و اندیشمندان در دام تسویف گرفتارند.»

در داستانی عبرت‌‎آموز می‏‌خوانیم، شبی مال فراوانی را به محضر امام علی آوردند؛ آن حضرت بی‎‌درنگ فرمان تقسیم اموال را داد، برخی، از امام خواستند تا این کار را به صبح واگذارد، حضرت فرمود: آیا تضمین می‌‎دهید تا صبحگاه زند باشم و سپس شمعی افروخت و شبانه اموال را تقسیم کرد و به نیازمندان ‎رساند.

«ساقیا عزت امروز به فردا مفکن      یا ز دیوان قضا خط امانی به من آر»

در فرازی از مناجات امام سجاد(ع) آمده است: «و أعِنّي بِالبُكاءِ عَلى نَفسي»؛ در این مناجات، امام از خدای خود می‌خواهد تا آن حضرت را برای گريستن بر خویشتن يارى دهد؛ امام در بیان چرایی این اندوه و اشک می‌‎فرماید: «فقد أفنَيتُ بِالتَّسويفِ و الآمالِ عُمرِي؛ با تسویف و با آرزوهای طولانی عمر خويش را نابود کردم.»

تسویف و تأخیر، از آن‏‌رو مذموم است که آدمی پس از اندیشه، مشورت، ارزیابی، آگاهی و اذعان کامل به اهمیت، ضرورت و اولویت انجام کاری؛ بدون هیچ‎گونه توجیه و دلیل موجه از انجام بهنگام، چشم‌‎پوشی کند و آن‌را به آینده موکول کند و خود را از مزایای انجام بهنگام کار محروم می‏‌کند و نیز فراخوان شماری از آیات و روایات که مردمان را به سرعت و شتاب می‎خواند، نادیده می‎‌گیرد.

در شماری از آیات قرآن، خداوند مؤمنان را به‌سوی سرعت و شتاب در کارهای خیر تشویق می‌‎کند «وَ سارِعُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقينَ؛ و بشتابيد به‌سوى آمرزش از پروردگان و بهشتى كه عرضش آسمان‌ها و زمين است كه مهيا شده براى پرهيزگاران‏» (آل عمران/ 133)؛ در هفت آیه‌ قرآن، واژه «یسارعون» به‎‌کار رفته که به معنای شتاب کردن است. در سه آیه از آیه‏‌های هفت‌گانه، این واژه ویژگی مؤمنان و بندگان خوب خدا به‌شمار آمده است. (آل عمران/ 114؛ انبیاء/ 90؛ مؤمنون/ 61)؛ در برخی آیه‏‌ها خدای متعال از مؤمنان می‏‌خواهد تا برای انجام خیر از یکدیگر پیشی بگیرند. (حدید/ 21)

براساس شماری از روایات خداوند سرعت و شتاب در کار خیر را دوست دارد: «إنّ الله یحب من الخیر ما یعجل»؛ شتاب و سرعت زمانی ناشایسته و نابایسته است و در آیات و روایت نیز از آن نهی شده، که پیش از آگاهی کامل از اهمیت، ضرورت و اولویت، به انجام آن کاری روی آوریم و یا در فرآیند انجام، آرامش لازم را نداشته باشیم و یا به مراحل و ترتیب منطقی انجام کار بی‌توجه باشیم و یا پیش از فراهم آوردن مقدمات و ملزومات، کاری را آغاز کنیم.

قرآن را در وجود خود نصب و فعال کنیم

دومین نکته درخور توجه درباره «تلاوت حق» آن است که همراه با قرائت و تلاوت، زمینه فهم قرآن و پایبندی به دستورات آن را نیز فراهم آوریم و آثار قرآن را در گستره زندگی خود احساس کنیم و به اصطلاح رایج در «رایانه»، قرآن را در وجود خود نصب و فعال کنیم؛ زیرا ما در موارد فراوانی، مجموعه‌ای از نرم‌افزارهای مفید را در حافظه گوشی و یا رایانه خود نگهداری می‌کنیم، اما آنها را نصب نمی‌کنیم؛ در حالی ‎که ممکن است در برخی موارد این ذخیره‎‌سازی موجب پرشدن حافظه و اختلال و یا کندی در عملکرد برنامه‌های فعال و دائمی شود؛ در چنین شرایطی از این ذخیره‌سازی سودی نخواهیم برد، بلکه متضرر نیز می‎‌شویم.

با توجه به مثالی که ذکر کردیم، مجموعه برنامه‌ها و دستورات دینی، به‎مثابه نرم‌افزارهای گوناگونی هستند که در وجود ما ذخیره شده‌اند؛ اما آنها نصب نشده‌‎اند و یا فعال نیستند و یا در دستگاه وجود ما نرم‌افزارهای دیگری فعال‌اند که مانع از تأثیر سودمند نرم‌افزارهای دینی می‌‎شوند و ما به‌‎ دلیل ناآگاهی از وجود این موانع، از بی‌ثمری، امور دینی مانند، نماز، دعا، قرائت قرآن و... حیرت‌زده می‌‏شویم.

یکی از این برنامه‌های دینی، تلاوت قرآن است؛ قرآن و مفاهیم و معانی آن در حقیقت بنیادی‌ترین نرم‌افزارهای دینی است. ما قرآن را به‌مثابه یک نرم‌افزار مفید و حیاتی در ذهن خود ذخیره می‎‌کنیم و آیات آن را بر زبان جاری می‎‌کنیم و آروز می‌‏کنیم تا زمانی که با قرآن مأنوس شویم، تمام زندگی خود را براساس دستورات قرآن برنامه‌‎ریزی کنیم. نرم‌افزار قرآن زمانی در وجود ما فعال و تأثیرگذار خواهد شد که در مواجهه با قرآن، حق تلاوت را به‎جا آوریم.

این سخن درباره نرم‌افزارهای دیگر مانند نماز نیز صادق است. براساس تحلیل قرآن، زمانی نرم‌افزار نماز فعال می‌شود که در زندگی ما نقش داشته و تأثیرگذار باشد؛ خداوند در سوره عنکبوت می‌فرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ»، اگر نرم‌افزار نماز فعال باشد، به‌صورت خودکار مانند یک آنتی‌ویروس قوی، در وجود ما عمل می‌کند. کارکرد نرم‌افزار نماز نابود کردن گناه و آلودگی است.

نمونه‌‎های نماز فعال را می‌توان در وجود اهل بیت(ع)، پیشوایان معصوم و پیروان صدیق آنان مشاهده کرد؛ از امام حسن مجتبی(ع) گزارش شده که وقتی زمان نماز فرامی‌رسید به آسمان نگاه می‌کردند و می‌فرمودند که الان وقت زیارت خداست؛ این به معنی یک نرم‌افزار فعال در وجود امام معصوم است.

امام حسین(ع) در شب عاشورا به برادرشان حضرت ابوالفضل(ع) می‌فرمایند که امشب را برای ما وقت بگیر که با خدا نجوا کنیم، ما نماز و قرآن خواندن را دوست داریم. حضرت زهرا(س) نیز می‌فرمایند: «حُبِّبَ إلَىَّ من دُنياكُم ثَلاثٌ: تِلاوَةُ كِتابِ اللّهِ و النَّظَرُ في وَجهِ رَسولِ اللّه ِو الإنفاقُ في سَبيلِ اللّه؛ از دنياى شما محبت سه چيز در دل من نهاده شد: تلاوت قرآن، نگاه به چهره پيامبر خدا و انفاق در راه خدا.»

هنگامی نماز در وجود ما فعال است که با شوق و تبسم به ساحت نماز حضور ‎یابیم؛ در شماری از آیات، شاهد آسیب‎‌شناسی نماز هستیم. در آیه 59 سوره مریم، سرگذشت گروهی از گذشتگان گزارش شده است که آنان نماز را ضایع کردند: «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا» قرآن علت تضییع نماز را پیروی از شهوات و زیاد‎خواهی نفس می‌‏داند که به‌مثابه ویروسی فعال در وجود ما مانع از تأثیرگذاری نماز شده است. آسیب‌شناسی قرآن درباره نماز در سوره ماعون نیز ادامه می‎‌یابد: «فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ، الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ»، در این آیه غفلت یکی از عوامل بی‌‎ثمری نماز به‎‌شمار آمده است.

قرآن اخلاص و حضور قلب را از ویژگی‌های نماز فعال می‌‏داند. از این‎‌رو در بیان کارکرد نماز، و علت شریع آن در دستوری از خداوند به حضرت موسی(ع) می‎‌خوانیم: «إِنَّني‏ أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْني‏ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْري؛ به يقين اين منم خداى يكتا كه جز من معبودى نيست، پس مرا پرستش كن و نماز را به ياد من بودن، برپا دار.» (طه/ 14)

با توجه به نکات قرآنی و آسیب‌‎شناسی‌های گسترده و استدلال‎‌ها و تبیین‎‌های قرآنی می‌توان دریافت قرآن کتابی سرشار از عبرت، تعلیم، تزکیه، استدلال، برهان، روشنگری، نورانیت و دستورالعمل شگفت و حیات‌بخش برای زندگی آرمانی است.

قرآن در معرفی خود می‌فرماید: «لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ همانا ما آیات و دلایل بسیار روشن فرستادیم و خدا هر که را خواهد به راه راست هدایت می‌کند.» (نور/ 46)

زمانی که اباعبدالله(ع) قصد عزیمت به کربلا را دارد، محمد حنفیه به‌دلیل بیماری نمی‌تواند امام حسین(ع) را همراهی کند، وی ضمن نگارش نامه‌‎ای به امام می‌‎کوشد تا امام را از رفتن به کربلا بازدارد. اباعبدالله(ع) در جواب می‌نویسند: «دنیا آنقدر کوچک است که انگار اصلاً وجود نداشته است.» امام در این سخن کوتاه و با الهام از قرآن، به اصلی‌‏ترین ویژگی دنیا، یعنی کوتاهی عمر دنیا و ناپایداری آن اشاره می‏‌کند و با این سخن در پی آن است تا از زبان قرآن موانع سیر و سلوک را از پیش روی مردمان بردارد.

در شماری از آیات قرآن کریم شاهد این مضمون سخن اباعبدالله(ع) هستیم. در برخی آیات در روز قیامت از اهل محشر سؤال می‌کنند که چقدر در دنیا بودید؟ جواب می‌دهند یک روز یا بخشی از یک روز (کهف/18؛ مؤمنون/ 113)؛ برخی نیز در پاسخ می‎‌گویند: فقط یک لحظه.

از دیگر پیش‌نیازهای انس با قرآن و تلاوت حق، آن است که آدمی وجود جهان غیب را باور داشته باشد و در پی یافتن پاسخی خردپذیر به چهار پرسش اساسی درباره انسان، خدا، قیامت و جهان باشد. امیرالمؤمنین(ع) آگاهی تفصیلی به این چهار پرسش را تنها راه برخورداری از رحمت خدا می‏‌داند: «رَحِمَ الله امْرَاً عَرِفَ مِنْ اَيْنَ و في اَيْنَ وَ اِلي اَيْنَ»، خدا رحمت کند کسی که به چهار سؤال اساسی جواب دهد «1- بداند که از کجا آمده؟ 2- به کجا می‌رود؟ 3- اکنون در کجا و در چه موقعیتی است؟ و 4- چگونه و چطور این مسیر را طی می‌کند؟»

بدون تردید کسانی که در جست‎‌وجوی پاسخی درخور به این چهار پرسش نیستند، سهمی از رزق معرفت و هدایت قرآن نخواهند داشت. بدون توجه به این پرسش‎‌ها قرآن طراوت و جذابیتی برای ما نخواهد داشت. تمام تعالیم قرآن در حقیقت تکاپویی، علمی و عملی برای پاسخگویی به این چهار سؤال اساسی است.

براساس سخنی از امام کاظم(ع) خودشناسی و محاسبه و ارزیابی خویشتن، اولین گام برای باریابی به جهان بیکران قرآن و درک کامل چهار پرسش اساسی است. امام معصوم در این‌باره می‌فرماید: «لَيس مِنّا مَن لَم يُحاسِبْ نَفْسَهُ في كُلِّ يَومٍ؛ از ما نيست كسى كه هر روز به حساب خود رسيدگى نكند.»