کد خبر: ۴۱۴۸۸۸۸

تاریخ: ۲۹ خرداد ۱۴۰۲ - ۱۴:۴۱

مریم قبادی:

اقدامی برای تخصصی شدن رشته علوم قرآن و حدیث صورت نگرفته است

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: در سال 1396 تمام برنامه‌های مصوب شده رشته علوم قرآن و حدیث کنار گذاشته شد و وزارت علوم، برنامه بازنگری شده دانشگاه تهران را به عنوان برنامه مصوب دانشگاه‌ها ابلاغ کرد. در این مدت هیچ تلاشی هم برای تخصصی شدن این رشته صورت نگرفته است و این قصه پرغصه کماکان ادامه دارد.

به گزارش خبرنگار ایکنا، نشست «نگاهی به تاریخ نهاد دانشگاهی علوم قرآن و حدیث و وضعیت دانش‌آموختگان» امروز دوشنبه 29 خردادماه از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.

مریم قبادی؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در این نشست سخنرانی کرد که در ادامه می‌خوانید:

بنده به تاریخچه پیدایش رشته علوم قرآن و حدیث می‌‌پردازم. سابقه رشته علوم قرآن و حدیث در نظام دانشگاهی ایران به تأسیس دانشکده علوم معقول و منقول توسط علی اصغر حکمت در مدرسه سپهسالار در تابستان 1313 برمی‌گردد. در آنجا سه رشته شامل علوم ادبیه، علوم منقول و علوم معقول تدریس می‌شد. این رشته در آغاز فراگیر نبود بلکه محدود به تهران و مشهد بود. در مشهد تلاش می‌شد در زمینه ادیان و مذاهب ارتباطاتی با جامعه جهانی وجود داشته باشد و برگزاری کنگره شیخ طوسی در سال 1348 از جمله تلاش‌ها در این راستا بوده است.

سابقه طولانی در تهران

اما در دانشگاه تهران، سابقه این رشته نسبت به مشهد طولانی‌تر بوده است و با تغییر نام دانشکده به الهیات و معارف اسلامی در سال 1343 علوم ادبیه و به زبان عربی تغییر نام پیدا کرده و بعدا با حضور دکتر حجتی در دانشگاه تهران، ایشان شروع به تدریس غیررسمی برخی دروس قرآنی از جمله قرائت، ترجمه، تاریخ و تفسیر کردند. لذا رویکرد دانشگاه تهران نسبت به مشهد بیشتر قرآنی بود تا حدیثی. در سال 1367 این گروه به جای فرهنگ عربی و علوم قرآنی با عنوان علوم قرآن و حدیث خوانده شد اما همچنان یکی از شاخه‌های پنج‌گانه دانشکده الهیات بود و یکسال بعد که برنامه‌های درسی این رشته تدوین شدند این رشته به سمت استقلال رفت تا اینکه در سال 1379 استقلال این رشته تثبیت شد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شاهد رشد و گسترش فوق العاده زیاد این رشته هستیم. به گونه‌ای که بر اساس پژوهش ما در سال 99  تعداد  230 واحد و مرکز در سراسر کشور مشغول تدریس رشته علوم قرآن و حدیث هستند.

بهترین وسیله ارزیابی و سنجش جایگاه این رشته، تحلیل برنامه‌های درسی و وضعیت دانش آموختگان آن است ولی یک ویژگی در برنامه‌های درسی این رشته، بسیار برجسته است که آن هم عدم استقلال این نهاد دانشگاهی از حوزه‌های علمیه است. شواهد این سخن را در اهدافی که در برنامه‌های درسی ثبت شده، می‌توانیم به روشنی ببینیم. برنامه‌ای از سال 1379 به مدت بیست سال اجرا شده و نشان داده بعد از گذشت این همه مدت، برای این رشته محوریت معارف اهمیت دارد و در اهداف برنامه‌های درسی این رشته، تربیت و تأمین نیروی انسانی متعهد به فرهنگ و معارف اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است.

حداقل انتظارات از رشته قرآن و حدیث

ما انتظار داریم حداقل در دوره دکتری، نیم‌نگاهی به تربیت نظریه‌پرداز وجود داشته و شاهد توسعه دانشی باشیم اما در برنامه‌های درسی دوره دکتری نیز عیناً چنین عباراتی را شاهد هستیم. از سال 1391 تا 1395 حدود 145 هیئت علمی قرآن و حدیث طی 101 جلسه به مدت 1500 ساعت تصمیم گرفتند با بررسی وضعیت رشته علوم قرآن و حدیث و مطالعات همه جانبه‌ این رشته دانشگاهی، تغییراتی در نگاه به این رشته ایجاد کنند. در این برنامه هم آمده است که دانشجو در سطح کارشناسی باید با قرآن کریم و حدیث پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) مانوس شده و دانش و روش و مهارت‌های لازم را برای استفاده مستقیم از قرآن و حدیث و ارائه آن به جامعه کسب کند.

در اینجا اهداف آموزشی و پژوهشی رشته شامل توانایی قرائت صحیح، ترجمه و بیان معانی آیات، توانایی مراجعه به متون مرتبط و توانایی ایفای نقش در فعالیت‌های قرآن و عترت در حوزه آموزشی  است. اما یک سال پس از این برنامه، در سال 1396 تمام برنامه‌های مصوب شده کنار گذاشته شد و وزارت علوم، برنامه بازنگری شده دانشگاه تهران را به عنوان برنامه مصوب دانشگاه‌ها ابلاغ کرد؛ انگار که هیچ اتفاقی در آن کمیته تحول اتفاق نیفتاده بود. در این مدت هیچ تلاشی هم برای تخصصی شدن این رشته حتی در مقاطع تحصیلی بالاتر صورت نگرفته است و این قصه پرغصه کماکان ادامه دارد.

وضعیت تغییر مواد درسی

هادی رهنما، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نیز در این نشست سخنرانی کرد که گزیده آن را در ادامه می‌خوانید:

از اوایل دهه 80 جنب و جوشی در نظام  دانشگاهی ایران در زمینه این رشته پدید آمده است. از جمله در دانشگاه معارف قرآن، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) دغدغه‌هایی در این زمینه پدید آمد. کارشناسان نوعاً معتقد بودند که بازه 1365 تا 1395 را برای بررسی رشته قرآن و حدیث اینگونه تقسیم کنیم که ابتدا از سال 65 تا 85 را به عنوان یک دوره بیست ساله و از 1385 تا 1395 را به عنوان یک دوره ده ساله در نظر بگیریم. یک دوره نیز تقسیم‌بندی بر اساس دو دوره پانزده ساله بود.

ما مواد درسی را به شکل ده‌گانه طبقه‌بندی کردیم تا وزن هر یک از مواد درسی را به شکل بهتری بررسی کنیم. برای مثال در برنامه درسی سال 1368 آواشناسی و تجوید وجود دارد اما جلوتر که می‌‌آییم این ماده درسی کنار گذاشته شده و تبدیل به مهارت‌های حفظ قرآن می‌شود. همچنین در تاریخ علوم قرآن، مخصوصا در برنامه سال 1395 تعداد برنامه‌های درسی افزایش پیدا کرده است. در برخی رشته‌ها نیز هرچه جلوتر آمده‌ایم سهم معارف اسلامی کمتر شده است. البته عنوان رشته تا سال 1379 معارف اسلامی بوده که شاخه قرآنی نیز داشته اما از این سال تبدیل به رشته‌ای مستقل شد و در نتیجه طبیعی است که مواد درسی آن هم تغییر پیدا کند.

برنامه تحول رشته در مقاطع ارشد و دکترا پیگیری نشده یا تغییرات عمده نبوده است بلکه صرفا در این حد بوده که برخی واحدها اختیاری شده‌اند. در واقع مسیر تحولی که در برنامه سال 1395 وجود داشت در مقطع ارشد و دکترا رها شده است. مهمترین ویژگی برنامه تحول سال 95 که در اکثر دانشگاه‌ها به صورت کامل اجرایی نشد این بود که غیر از دروس پایه، شش واحد اختیاری از جمله تربیت مربی قرآن، فرهنگ و رسانه و هنرهای قرآنی در آن وجود دارد.

وضعیت انجمن‌های علمی قرآن و حدیث

در زمینه انجمن‌های علمی علوم قرآن و حدیث باید گفت اولین مورد، انجمن قرآن و حدیث ایران است که در سال 1380 تأسیس شده است و سه مجله منتشر می‌کند. انجمن علمی اعجاز قرآن کریم ایران، مورد دوم است که وضعیت غریبی دارد و بنده اطلاع ندارم که در حال حاضر فعالیت دارد یا خیر. در سایت وزارت علوم، نام این انجمن وجود ندارد در حالی‌که قبلا وجود داشت. انجمن علمی قرآن و تحول علوم، وابسته به دانشگاه مالک اشتر، مورد دیگر است که وبگاه آن در دسترس است و مجله‌ای هم ندارد. انجمن ایرانی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، فعلا از فعال‌ترین‌هاست که سایت و مجله دارد و هیئت مدیره آن نیز از اعضای هیئت علمی رشته‌های علوم قرآن و حدیث کشور هستند. انجمن علمی قرآن و عهدین نیز از سال 1398 تأسیس شده که اطلاع چندانی درباره آن نداریم.

نکته دیگر درباره همایش‌های قرآنی است که باید اشاره کنم. قریب به اتفاق همایش‌های برگزار شده با محوریت آموزه‌ها و معارف قرآنی است نه حتی مباحث کلاسیک این رشته همانند محکم و متشابه. نکته دیگر اینکه همایش‌ها عمدتاً از سوی نهادهای غیر متخصص همانند بخش‌های فرهنگی دانشگاه‌ها، نهادهای حوزوی و دانشگاه‌های علوم پزشکی برگزار شده است. پایدارترین همایشی که از سال 1386 به صورت سالیانه برگزار شده  و عنوان پژوهش‌های قرآنی را بر خود دارد در واقع بخش پژوهشیِ افزوده به مسابقات بین‌المللی قرآن کریم است که با حمایت سازمان اوقاف و امور خیریه برگزار می‌شود و هنوز یک همایش که آوردگاه اصحاب قرآن و حدیث ایران باشد را شاهد نیستیم.