کد خبر: ۴۲۰۰۴۷۶

تاریخ: ۳۰ بهمن ۱۴۰۲ - ۰۸:۲۹

یادداشت

کجاست چشم بینا و گوش شنوا

امام علی(ع) در خطبه 88 نهج‌البلاغه به سراغ اين حقيقت مى‌رود كه عذاب‌هاى الهى ناگهانى نيست و هرگز جنبه انتقام‌جويى ندارد، بلكه هدف ‏از آن، تعليم و تربيت و عبرت است؛ ولى متأسفانه گوش شنوا و چشم بينا كه ‏حق را بشنود و صحنه‌هاى عبرت‌آموز را درست بنگرد، تا مايه بيدارى دل‌ها ‏شود، بسيار كم است‎.

حجت‌الاسلام علی عدالت‌جو، مدرس حوزه و دانشگاه در یادداشتی که در ‏اختیار ایکنای لرستان قرار داده است، نوشت: حضرت امیرالمؤمنین(ع) در ‏خطبه 88 نهج‌البلاغه می‌فرماید: «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَقْصِمْ جَبَّارِي دَهْرٍ قَطُّ ‏إِلَّا بَعْدَ تَمْهِيلٍ وَ رَخَاءٍ، وَ لَمْ يَجْبُرْ عَظْمَ أَحَدٍ مِنَ الْأُمَمِ إِلَّا بَعْدَ أَزْلٍ وَ بَلَاءٍ، وَ فِي ‏دُونِ مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ عَتْبٍ وَ مَا اسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْبٍ مُعْتَبَرٌ، وَ مَا كُلُّ ذِي قَلْبٍ ‏بِلَبِيبٍ وَ لَا كُلُّ ذِي سَمْعٍ بِسَمِيعٍ وَ لَا كُلُّ [ذِي] نَاظِرٍ بِبَصِيرٍ؛‎‏ اما بعد، خداوند ‏سبحان، جباران روزگار را در هم نشكست، مگر آن‌گاه كه مهلتشان داد كه ‏روزگارى در آسايش و شادخوارى بگذرانند و استخوان شكسته هيچ ملتى را ‏نبست مگر بعد از بلاها و سختی‌هايى كه به آن‌ها رسيد. در آن دشواری‌ها كه ‏به آنها روى نهاده‌ايد و آن رنج‌ها و بلاها كه از آن‌ها پشت گردانيده‌ايد شما ‏را پند و عبرت است. نه هر كه دلى در سينه دارد خردمند است و نه هر كه ‏گوشى براى شنيدن دارد شنوا است و نه هر كه چشمى براى ديدن دارد ‏بيناست‎.‎‏»‏

اين خطبه درواقع از دو بخش تشكيل شده است که در بخش اول امام علی(ع) به ‏سراغ اين حقيقت مى‌رود كه عذاب‌هاى الهى ناگهانى نيست، بلكه خداوند ‏به جباران و ستمكاران و امت‌هاى فاسد و مفسد، مدت‌ها مهلت مى‌دهد و در ‏مجازات آن‌ها عجله نمى‌كند، شايد به خود آيند و توبه كنند و به‌سوى حق ‏بازگردند‎.

به تعبير ديگر مجازات‌هاى الهى هرگز جنبه انتقام‌جويى ندارد، بلكه هدف ‏از آن، تعليم و تربيت و عبرت است؛ ولى متأسفانه گوش شنوا و چشم بينا كه ‏حق را بشنود و صحنه‌هاى عبرت‌آموز را درست بنگرد، تا مايه بيدارى دل‌ها ‏شود، بسيار كم است‎.

در بخش دوم اشاره به اقوام منحرفى مى‌کند كه براى حل اختلافات دينى ‏خود به جاى اينكه از منبع وحى و كتب آسمانى و سخنان پيامبر(ص) الهام ‏بگيرند، به افكار ناقص خود و آراى باطله و بى‌پايه، گمان‌ها و پندارها ‏بسنده كرده و در وادى ظلمات اوهام، پيش مى‌روند و هلاكت خود را تسريع ‏مى‌كنند‎.‎

امام علی(ع) در این بخش به دو نکته مهم اشاره کردند؛ نخست اینکه خداوند ‏به جباران و ستمگران مهلت تنبه و بیدارى مى‌بخشد و دوم اینکه پیروزی‌ها ‏جز در سایه تحمل مشکلات، امکان‌پذیر نیست و مى‌فرماید: «بعد از حمد و ‏ثناى الهى خداوند هرگز ستمگران دنیا را درهم نشکسته، مگر بعد از آنکه به ‏آنان مهلت داده و نعمت فراوان بخشیده (تا فرصت فکر و اندیشه را داشته ‏باشند و شکر نعمت‌هاى الهى را به‌جا آورند، ولى غالباً به جاى شکر نعمت، ‏مغرور شدند و بر ظلم خود افزودند.» ‏

آرى، خداوند هم حکیم است و هم حلیم، خداوند غفور است و رحیم، و به ‏مقتضاى این صفات حسنه، هرگز در مجازات و کیفر عجله نمى‌کند بلکه ‏فرصت کافى به همه گمراهان و بدکاران مى‌دهد تا به شاهراه هدایت ‏بازگردند و از خطاکارى دست بردارند و حتى گاه براى تشویق آنان، سیل ‏نعمت‌هایش را به‌سوى آنان سرازیر مى‌کند، همان‌گونه که در تاریخ نوح ‏پیغمبر و موسى و فرعون و قوم بنى‌اسرائیل و قوم سبا خوانده‌ایم‎.‎

سپس مى‌افزاید: «و همچنین هرگز استخوان شکسته هیچ امتى را ترمیم ‏نکرده، مگر بعد از تحمل مشکلات و آزمون‌ها»، تا قدر و ارزش آن نعمت‌ها ‏را بشناسند و آن‌ها را گرامى دارند و ازآن به خوبى پاسدارى نمایند، به علاوه ‏همان‌گونه که امام(ع) در ادامه سخن مى‌فرماید: «در سختى‌هایى که شما با ‏آن روبرو شدید و مشکلاتى که پشت سر گذاشتید، درس‌هاى عبرت فراوانى ‏است، ضعف‌ها و قوت‌هاى شما را نمایان مى‌کند و راه حل مشکلات را، به ‏شما مى‌آموزد و تجربه‌اى براى تمام زندگانى شما خواهد بود.»‏

گویا امام(ع) با این سخنان مى‌خواهد به یاران خود دلدارى دهد و به ‏سؤالات ناخواسته‌اى که در ذهن آنان از پیروزى‌هاى بنى‌امیه و ناراحتى‌هاى ‏یارانش پیدا می‌شود، جواب گوید که عجله نکنید، ظلم این ظالمان باقى ‏نمى‌ماند، مهلت الهى پایان مى‌گیرد و تازیانه‌هاى عذاب بر پیکر آنان نواخته ‏مى‌شود. از مشکلات خود نیز ناراحت نباشید! چرا که این یک سنت الهى ‏است که جبران خسارات امت‌ها، بعد از تحمل شداید و بلاها بوده، حتى در ‏عصر پیامبر اسلام(ص) در جنگ‌هایى همچون جنگ احزاب  زمانى نصرت ‏الهى فرا رسید که لشکر اسلام در شدیدترین فشارها قرار داشت و تا به آن ‏مرحله رسیده بود که قرآن در آیات 10 و 11 سوره مبارکه احزاب ‏مى‌فرماید: «از شدت ترس و ناراحتى جان‌ها به لب رسیده بود... و مؤمنان در ‏آزمون سختى قرار گرفته بودند و شدیداً به لرزه در آمده بودند.»‏

درباره قوم بنى‌اسرائیل نیز در آیه 129 سوره مبارکه اعراف مى‌خوانیم که ‏آنها هنگامى که در فشارهاى شدید از سوى دشمن قرار گرفتند به موسى(ع) ‏گفتند: «أُوذِینَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنَا وَ مِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا؛ پیش از آن که به سوى ما ‏بیایى آزار دیدیم و پس از آمدنت نیز آزار مى‌بینیم ‎کى اذیت و آزار ‏دشمن، تمام خواهد شد؟» موسى در پاسخ گفت: «عَسَى رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ ‏عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الاَْرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ؛ عجله نکنید امید ‏است پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را در زمین جانشین آن‌ها ‏کند، سپس بنگرد چگونه عمل مى‌کنید.»‏

بنابراین، هم در امت اسلامى و هم در امت‌هاى پیشین، این سنت الهى جارى ‏بوده و یاران امام(ع) نیز از این سنت مستثنى نیستند‎.‎

همه اینها درس عبرت است، ولى براى آن‌ها که چشم باز و گوش شنوا و ‏قلب دانا دارند، لذا امام(ع) در ادامه سخن مى‌فرماید: «ولى نه هر کس که مغز ‏دارد اندیشمند است، و نه هر صاحب گوشى شنوا، و نه هر صاحب چشمى ‏بینا.» صفحات تاریخ بشر پر از درس‌هاى عبرت است، دوران کوتاه عمر ما نیز ‏اگر درست بنگریم مملو از این درس‌هاست، بلکه در و دیوار عالم هستى را ‏عبرت‌ها پوشانده است ولى افسوس، آنان که باید ببینند و بشنوند و بخوانند و ‏عبرت بگیرند کم هستند و به همین دلیل در همان راه‌هاى خطا گام مى‌نهند و ‏به همان سرنوشت‌هاى شوم مبتلا مى‌شوند‎.‎

تمام کسانى که به ذات پاک پروردگار و عدالت او ایمان دارند، معتقدند که ‏اساس این عالم بر عدل و داد بنا شده و ظلم و ستم بر خلاف طبیعت جهان ‏آفرینش است، لذا هنگامى که مى‌بینیم گروهى از جباران بر صحنه جهان ‏ظاهر شده و مدت‌ها به حکومت خود ادامه مى‌دهند، این سؤال پیدا مى‌شود ‏که با توجه به عدل پروردگار و اساس جهان آفرینش، چرا به این گروه ‏امکان فعالیت داده شده است؟

ولى نباید فراموش کرد که این امر علل مختلفى مى‌تواند داشته باشد، نخست ‏اینکه مردم فاسد شوند و کیفر دنیوى آن‌ها چنین حکومت‌هایى باشد، همان‌گونه که امام على(ع) در وصیت‌نامه خود درباره کسانى که نهى از منکر را ‏ترک مى‌کنند فرمود: «فَیُوَلَّى عَلَیْکُمْ شِرَارُکُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلاَ یُسْتَجَابُ لَکُمْ؛ ‏اگر چنین کنید بدان بر شما مسلط مى‌شوند، سپس هر قدر دعا مى‌کنید، ‏مستجاب نمى‌شود.»