کد خبر: ۴۲۵۹۶۵۲

تاریخ: ۲۴ دی ۱۴۰۳ - ۰۸:۴۴

یادداشت

تشخیص و تطبیق نشانه‌های ظهور براساس روایات

یکی از مسائلی که در تشخیص نشانه‌های ظهور تعیین وقت برای ظهور و فلسفه انتظار مورد توجه قرار می‌گیرد این است که انتظار منجی از یک سو، عاملی برای پایداری و شکیبایی در برابر سختی‌ها و مشکلات عصر غیبت و از سوی دیگر، عاملی برای پویایی و تحرک شیعیان و آماده‌باش همیشگی آنان است.

ابراهیم شفیعی سروستانی، نویسنده و پژوهشگر حوزه مهدویت و عضو هیئت علمی دانشگاه قرآن و حدیث طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داده است، نوشت: در سال‌های اخیر شاهد دو موج گسترده توجه به نشانه‌های ظهور و تطبیق آن‌ها بر حوادث و رویدادهای سیاسی، نظامی منطقه غرب آسیا، به‌ویژه عراق و سوریه و در پی آن گمانه‌زنی‌های متعدد درباره زمان ظهور امام مهدی(عج) بوده‌ایم.

موج نخست با ظهور جریان داعش در سال‌های 1392 تا 1396 و تصرف بخش بزرگی از کشورهای سوریه و عراق همزمان بود و موج دوم با حمله گسترده جریان جبهة‌النصره و دیگر گروه‌های تکفیری به سوریه و  تصرف این کشور در سال 1403.

در چنین فضایی به‌طور طبیعی برای بسیاری این پرسش مطرح می‏‌شود که آیا اساساً می‌توان برای ظهور آن حضرت زمانی تعیین کرد؟ آیا تعیین زمان برای ظهور با فلسفه انتظار هماهنگی دارد؟ آیا می‌توان رویدادهای گوناگون فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و زیست محیطی مختلف را که مناطق پیرامون ما رخ می‌دهد بر نشانه‌های ظهور یا حوادث پیش از ظهور تطبیق داد؟ آیا راهی برای جلوگیری از تشخیص‌‏ها و تطبیق‌‏های نادرست وجود دارد؟ آیا ظهور امام مهدی(عج) و رویدادهای پیش از آن، به حدی روشن است که مردم در مورد آن دچار هیچ‌گونه تردید و سردرگمی نشوند؟

برای یافتن پاسخ پرسش‌های یادشده توجه به چند نکته ضروری است:

1- تعیین وقت برای ظهور و فلسفه انتظار

انتظار منجی از یک سو، عاملی برای پایداری و شکیبایی در برابر سختی‌‏ها و مشکلات عصر غیبت و از سوی دیگر، عاملی برای پویایی و تحرک شیعیان و آماده‌‏باش همیشگی آنان است.

براساس آموزه‏‌های ائمه معصومین(ع)، منتظر باید هر لحظه آماده ظهور باشد و زندگی خود را چنان سامان دهد که هر زمان اراده خدا به ظهور تعلق گرفت، بتواند با سربلندی در پیش‏گاه حجت خدا ظاهر شود.

به‌عبارت‌ دیگر، انتظار ظهور حجت در آینده‏ای نامشخص بیم‏‌دهنده و نویدبخش است. بیم‌‏دهنده است؛ زیرا منتظر با خود می‌‏گوید شاید همین سال، همین ماه یا همین روز ظهور رخ دهد. پس باید آماده حضور در پیشگاه حجت خدا و تقدیم اعمال خود به آن حضرت باشم. امیدبخش است؛ زیرا منتظر می‏‌اندیشد شاید در آینده‏ای نزدیک، ظهور رخ دهد و سختی‌‏ها و مشکلات او به پایان برسد. پس باید پایداری و مقاومت ورزید و تسلیم جریان‏‌هایی نشد که در پی غارت سرمایه‌‏های ایمانی و اعتقادی‏‌اند.

با توجه به مطالب یادشده، می‌‏توان گفت تعیین زمان برای ظهور برخلاف مفهوم، فلسفه و نقش تربیتی انتظار است و چه‌بسا منتظر را به سستی یا ناامیدی بکشد. وقتی گفته شود تا فلان زمان مشخص، هر چند آینده‏ای نه چندان دور، ظهور رخ نخواهد داد، به‌‏طور طبیعی دچار سکون و رکود می‏‌شویم و به این بهانه که هنوز تا ظهور فاصله داریم، از به‌دست‌آوردن آمادگی لازم برای ظهور خودداری می‏‌کنیم. همچنین اگر ظهور به هر دلیل، در زمانی که وعده داده شده است، رخ ندهد، دچار ناامیدی می‏‌شویم و چه‌بسا در اصل اعتقاد به ظهور منجی آخرالزمان نیز تردید می‌کنیم.

در روایات به این نکته‌‏ها توجه شده است، از جمله در روایتی که فُضیل بن یَسار از امام محمدباقر(ع) نقل کرده است، آن حضرت در پاسخ به این پرسش که «آیا برای این امر برخاستن قائم(عج)، وقت مشخص وجود دارد؟»، فرمود: کسانی که برای این امر وقت تعیین می‌‏کنند، دروغ می‌‏گویند. آن حضرت سه‏ مرتبه این سخن را تکرار کرد و آن‏‌گاه فرمود: زمانی که موسی(ع)، قومش را برای رفتن به قراری که با پروردگارش داشت، ترک کرد، به آنها وعده داد که تا 30 روز دیگر برمی‏‌گردد، ولی زمانی که خداوند 10 روز دیگر بر آن 30 روز افزود، قومش گفتند: موسی خلاف وعده کرد. پس آن کردند که کردند.

داستان ارتداد قوم یهود و گوساله‏‌پرست‌ شدن آن‌ها در پی تأخیر 10 روزه حضرت موسی(ع) در تاریخ مشهور است و این هشداری است به همه کسانی که در پی تعیین وقت برای ظهورند.

در روایتی که از امام موسی کاظم(ع) نقل شده، به‌صراحت به نقش تربیتی انتظار و رابطه‏ای که میان فلسفه انتظار و تعیین‌نشدن وقت ظهور وجود دارد، اشاره شده است. در این روایت، علی بن یقطین از آن حضرت چنین نقل می‌‏کند: «دویست سال است که شیعه با آرزوها و امیدواری به آینده تربیت می‌‏شود.»

هنگامی که علی بن یقطین این سخن امام را برای پدرش که در دستگاه سفاح و منصور عباسی خدمت می‏‌کرد، نقل کرد او به پسرش گفت: «چرا آنچه امامان درباره ما می‌‏گویند از پیشرفت دولت بنی‏‌عباس واقع می‌‏شود، ولی آنچه درباره شما می‏‌گویند از ظهور دولت حق واقع نمی‏‌شود؟» علی در پاسخ پدرش گفت: «آنچه درباره ما و شما گفته شده همه از یک منبع است. با این تفاوت که امر شما زمانش رسیده بود و به همین دلیل به‌صورت کامل به شما ارزانی شد و مطابق آنچه به شما گفته شده بود، رخ داد، ولی امر ما زمانش نرسیده است و از این‏‌رو با آرزوها و امید به آینده دل‏گرم شده‌‏ایم.

اگر به ما گفته شده بود: این امر (ظهور قائم) تا 200 سال و یا 300 سال دیگر رخ نمی‌‏دهد؛ دل‏‌ها سخت می‏‌شد و بیشتر مردم از اسلام برمی‏‌گشتند، ولی گفته‏‌اند: این امر چه با شتاب پیش می‌‏آید و چه نزدیک است، تا دل‏‌های مردم الفت گیرد و فرج، نزدیک احساس شود.

با دقت در این روایت به‌خوبی روشن می‏‌شود که پیشوایان دین با روشن‏‌بینی تمام از «انتظار تحقق دولت حق» و امیدواری نسبت به آینده به‌عنوان وسیله‏‌ای برای تربیت شیعیان و حفظ نشاط و پویایی آنها در همه زمان‏‌ها بهره جسته و به همین دلیل نه‌تنها خود از تعیین زمانی برای ظهور پرهیز کرده‌‏اند، دیگران را نیز از این کار برحذر داشته‌‏اند.

2- نهی از تعیین وقت برای ظهور

چنان‏که گفته شد، تعیین وقت برای ظهور، برخلاف فلسفه انتظار است. بر همین اساس در روایات معصومین(ع)، از تعیین وقت برای ظهور نهی و همه موظف شده‌اند کسانی را که برای ظهور، تعیین وقت می‏‌کنند، تکذیب کنند. برای نمونه، امام صادق(ع) در روایتی خطاب به محمد بن مسلم می‏‌فرماید:

ای محمد، هر کس برای تو خبری از ما درباره تعیین وقت ظهور نقل کرد، در تکذیب او درنگ نکن؛ زیرا ما (اهل‌بیت) برای هیچ‏‌کس وقت ظهور را تعیین نکرده‌‏ایم.

در روایت دیگری، مِهزَم به امام صادق(ع) عرض می‏‌کند: «فدایت شوم، در مورد این امری که ما در انتظار آنیم، مرا آگاه کنید که چه زمانی رخ می‏دهد؟» آن حضرت در پاسخ می‏‌فرماید: ای مهزم، آنان که برای این امر تعیین وقت می‏‌کنند، دروغ می‏‌گویند و آن‌ها که در این امر شتاب می‏‌کنند، نابود می‏‌شوند و کسانی که تسلیم می‏‌شوند، نجات می‏‌یابند.

همچنین در توقیعی که از ناحیه مقدسه صاحب‏‌الزمان(ع) در پاسخ به پرسش‏‌های اسحاق بن یعقوب وارد شده است، چنین می‌‏خوانیم: «آشکار شدن فرج، به اراده خداوند متعال است و آنان که برای ظهور وقت تعیین می‌‏کنند، دروغ می‏‌گویند.»

توجه به روایات یادشده به‌خوبی این نکته را روشن می‏‌کند که ما نه‌تنها حق نداریم به استناد برخی رویدادهای سیاسی، اجتماعی یا حوادث طبیعی، به پیش‏‌بینی زمان ظهور و تعیین وقت برای آن بپردازیم، بلکه لازم است ادعای کسانی را که مدعی دانستن زمان ظهورند، تکذیب کنیم و جلوی نشر این‏‌گونه ادعاها را بگیریم.

فلسفه این حکم نیز روشن است؛ شما تصور کنید اگر هر از چندی، زمانی برای ظهور تعیین شود و ظهور رخ ندهد، چه پیش خواهد آمد. آیا مردم رفته رفته ناامید نمی‏‌شوند و اعتقاد خود را نسبت به اصل اندیشه مهدویت و ظهور منجی از دست نمی‏دهند؟ بنابراین، نباید اجازه داد که «انتظار فرج» به‌عنوان ارزشمندترین سرمایه اعتقادی شیعه در عصر غیبت، بازیچه دست جاهلان شود.

3- ضرورت شناخت نشانه‌‏های ظهور

از زمان پیامبر اکرم(ص) که بشارت به ظهور مردی از آل محمد(ع) در آخرالزمان داده شد، بیان نشانه‏‌های ظهور او نیز آغاز شد. امام علی(ع) بارها در خطبه‏‌ها و سخنان خود، اصحابش را نسبت به رویدادهای عصر ظهور آگاهی می‏‌داد و آنها را متوجه این رویداد عظیم می‏‌کرد. امامان بعدی نیز مردم را نسبت به نشانه‏‌های ظهور هشدار می‏‌دادند.

اکنون با مجموعه‏‌ای قابل‌ توجه از روایات و کلمات معصومین(ع) روبه‏‌رو هستیم که در هر یک از آن‌ها به گوشه‏‌ای از رویداد عظیم ظهور مصلح آخرالزمان اشاره شده است و اگر آن‌ها را کنار هم قرار دهیم، می‏‌توانیم به تصویری نسبتاً شفاف از وضعیت اجتماعی، سیاسی، نظامی و حتی طبیعی و جغرافیایی جهان در آستانه ظهور دست یابیم.

بی‌تردید، مطالعه در روایات مربوط به نشانه‏‌های ظهور در عصر ما که بیش از هر عصر دیگر، التهاب جهانی برای ظهور احساس می‏‌شود، از ضرورت‌‏های بی‏‌چون و چراست. بر شیعیان آل محمد(ع) واجب است که با دقت تمام، به همه نشانه‏‌های ظهور توجه کنند و با تطبیق آنها با وضعیت کنونی جهان، رسالت خویش را بهتر بشناسند، ولی باید توجه داشت که نمی‌توان به صرف اطلاع از یک یا چند رویداد که تا حدی با رویدادهای ذکر شده در نشانه‌های ظهور شباهت دارند، حکم قطعی به تحقق برخی از نشانه‌های ظهور بدهیم؛ زیرا نشانه‌‏های ظهور ـ چنان‌که در روایات هم آمده است ـ مانند دانه‏‌های تسبیح به هم پیوسته‏‌اند و در ارتباط با هم معنا و مفهوم می‏‌یابند.

به بیان دیگر، نشانه‌‏های ظهور به ترتیبی خاص، در فاصله زمانی معین و با شرایطی مشخص رخ می‏‌دهند و این‌گونه نیست که رویدادی مانند خروج سفیانی یا یمانی رخ دهد، بی‌‏آنکه زمینه‌‏ها، شرایط و مقدمات آن‌ها که در روایات به آن‌ها اشاره شده است، فراهم شده یا دیگر رویدادها و نشانه‏‌های مرتبط با آن‌ها رخ داده باشد.

افزون بر این همواره باید این احتمال را هم داد که کسانی بخواهند با ایجاد رویدادهایی مشابه نشانه‌های ظهور، ما را به اشتباه بیندازند و منجی دروغین مورد نظر خود را به ما تحمیل کنند.

4- روشن‌بودن امر ظهور

در روایات متعددی بر این نکته تأکید شده است که امر ظهور امام مهدی(عج) از آفتاب نیز درخشان‌‏تر است و به همین دلیل، این امر بر هیچ کس مشتبه نخواهد شد و هیچ‌کس در حقانیت آن تردید نخواهد کرد.

در این زمینه از امام محمدباقر(ع) چنین نقل شده است: تا آسمان و زمین ساکن است شما نیز ساکن و بی‏جنبش باشید ـ یعنی بر هیچ کس خروج نکنید ـ که کار شما پوشیدگی ندارد. بدانید که آن نشانه‏‌ای از جانب خدای عز‌وجل است نه از جانب مردم، بدانید که آن از آفتاب روشن‏‌تر است و بر نیکوکار و زشت‏کار پنهان نخواهد ماند. آیا صبح را می‏‌شناسید؛ امر شما همانند صبح است که پنهان ماندن در آن راه ندارد.

ابتدای روایت یادشده، هشدار به کسانی است که با پیش افتادن بر امامان معصوم(ع) و با امید تشکیل دولت اهل‏‌ بیت(ع) دست به قیام‏‌های ناب‏هنگام و حساب‌نشده می‌‏زدند و سرانجام خود و گروهی از شیعیان ناآگاه را به هلاکت می‏‌انداختند.

در روایت دیگری، میمون البان از آن حضرت چنین نقل می‌‏کند: «من در خیمه امام باقر(ع) نشسته بودم که امام یک طرف خیمه را بالا زد و فرمود: امر ما از این آفتاب روشن‏‌تر است، سپس فرمود: نداکننده‌‏ای از آسمان ندا می‌‏کند که امام فلان پسر فلان است و نام او را می‏‌برد و ابلیس ـ لعنت خدا بر او باد ـ نیز از زمین ندا کند همچنان که در شب عقبه بر رسول خدا ـ درود خدا بر او و خاندانش باد ـ ندا کرد.»

در همین زمینه مفضل بن عمر از امام صادق(ع) چنین روایت می‏‌کند: «از امام صادق(ع) شنیدم که می‏‌فرمود: فریاد نکنید. به خدا سوگند امام شما سالیانی از روزگارتان غیبت کند و حتماً مورد آزمایش واقع شوید تا آنجا که بگویند: او مرده یا هلاک شده و به کدام وادی سلوک کرده است؟ و چشمان مؤمنان بر او بگرید و واژگون شوید همچنان که کشتی در امواج دریا واژگون شود، و تنها کسی نجات یابد که خدای تعالی از او میثاق گرفته و در قلبش ایمان نقش کرده و او را به روحی از جانب خود مؤید کرده باشد، و دوازده پرچم مُشتبه برافراشته شود که هیچ‌یک از دیگری بازشناخته نشود. راوی گوید: من گریستم، آنگاه فرمود: ای اباعبداللّه، چرا گریه می‏‌کنی؟ گفتم: چگونه نگریم در حالی‌ که شما می‏‌گویید: دوازده پرچم مشتبه که هیچ یک از دیگری بازشناخته نشود، پس ما چه کنیم؟ راوی گوید: امام به پرتو آفتاب که به داخل ایوان تابیده بود، نگریست و فرمود: ای اباعبداللّه، آیا این آفتاب را می‌‏بینی؟ گفتم: آری، فرمود: به خدا سوگند، امر ما از این آفتاب روشن‏‌تر است.»

با توجه به روایات یادشده می‏‌توان گفت پدیده ظهور و مقدمات آن، چنان واضح و روشن است که به هنگام وقوع آن، همه مردم از آن آگاه می‌‏شوند و به حقانیت آن پی می‏‌برند. این‏‌گونه نیست که تنها جمعی محدود از شیعیان از آن باخبر شوند و به همراهی با آن برخیزند.

بنابراین، اینکه می‏‌بینیم هر از چند گاه کسی در گوشه‏‌ای از کشور عراق یا ایران خود را به‌عنوان یکی از شخصیت‏‌های مطرح در عصر ظهور معرفی می‌‏کند و عده ناچیزی از مردمان ناآگاه یا فریب‏‌خورده نیز با او همراهی می‏‌کنند، اصلاً با واقعیت‏‌های ظهور که پدیده‏ای جهانی و قابل درک برای همگان است، همخوانی ندارد.

5- نبود ابهام در شخصیت و نشانه‏‌های مهدی موعود(عج)

در روایات فراوانی که از پیامبر اعظم(ص) و امامان معصوم(ع) وارد شده، همه ویژگی‏‌ها و نشانه‌‏های منجی موعود اسلام مشخص شده است و هیچ ابهامی در مورد شخصیت او و چگونگی ظهورش وجود ندارد. بنابراین، می‏‌توان گفت اگر کسی به‌درستی به مطالعه معارف مهدوی بپردازد و روایات نشانه‌‏های ظهور را با دقت و تأمل بررسی کند، هرگز دچار تشخیص‏‌ها و تطبیق‌‏های نادرست نمی‏‌شود و فریب مدعیان دروغین را نمی‏‌خورد. اینکه در گذشته و امروز کسانی به طرح ادعاهای دروغین پرداخته و کسانی هم با آنها همراهی کرده‌‏اند، دلیلی جز نادانی و ساده‌‏لوحی پیروان و شهرت‏‌طلبی و دنیاخواهی مدعیان نداشته است.

6- لزوم مراجعه به فقیهان و عالمان حوزه مهدویت

افزون بر آنچه گفته شد، راه دیگری نیز برای در امان ماندن از تشخیص‏‌ها و تطبیق‌‏های نادرست و مواجه‌نشدن با خطر پیروی از مدعیان دروغین وجود دارد و آن هم پرهیز از پذیرش هرگونه ادعای مبتنی بر ظن و گمان و یا سخنان بی‌اساس و غیرمستند، مراجعه به فقیهان، عالمان و صاحب‏‌نظران حوزه مباحث مهدوی است.

تجربه تاریخی نشان می‌‏دهد که هرگاه اشخاص به‌دلیل غرور و خودپسندی و باور بیش از حد به خود از فقیهان و عالمان فاصله گرفته‏‌اند، به طرح ادعاهای واهی و بی‏‌اساس پرداخته و خود و جماعتی را به هلاکت انداخته‌‏اند.

بنابراین، به محض مواجهه با رویدادی که به‌عنوان یکی از نشانه‌های ظهور معرفی می‌شود؛ یا برخورد با فردی که خود را از یاران امام زمان(عج) و از زمینه‏‌سازان ظهور آن حضرت معرفی می‏‌کند، پیش از هرگونه تطبیق و تصدیق، باید به سراغ فقیه و عالمی سرشناس رفت و موضوع را با او در میان گذاشت تا دچار گمراهی و سرگردانی نشویم.

7- ضرورت توجه به اصل موضوع انتظار فرج

چنان‏که پیش از این نیز گفته شد، تعیین زمان برای ظهور برخلاف مفهوم و فلسفه انتظار است و چه‌بسا ممکن است منتظران را به سستی یا ناامیدی بکشد؛ زیرا وقتی گفته شود که تا فلان زمان مشخص، هر چند آینده‌‏ای نه چندان دور، ظهور رخ نخواهد داد، انسان‏‌های منتظر به‌طور طبیعی دچار سکون و رکود می‌‏شوند و به این بهانه که هنوز تا زمان ظهور فاصله زیادی وجود دارد، از به‌دست‌آوردن آمادگی لازم برای ظهور خودداری می‏‌کنند. از سویی دیگر، اگر ظهور به هر دلیل در زمانی که به آنها وعده داده شده است، رخ ندهد، دچار ناامیدی می‏‌شوند و چه‌بسا در اصل اعتقاد به ظهور منجی آخرالزمان نیز تردید کنند.

به گواهی روایات معصومان(ع) محوری‌ترین و اساسی‌ترین موضوع در معارف مهدوی، انتظار فرج  و امیدواری نسبت به آینده، آماده باش همیشگی برای ظهور امام عصر(عج) و انجام وظایف پیش بینی شده برای منتظران است و از همین رو، همه ما موظفیم اولاً، روح انتظار و امیدواری نسبت به آینده را در خود تقویت کنیم؛ ثانیاً، همواره از نظر جسمی و روحی آماده ظهور باشیم و ثالثاً، وظایفی را که در برابر امامِ موعودِ موجود داریم، به‌خوبی بشناسیم و آنها را به خوبی انجام دهیم.

سخنرانان، مبلغان و اصحاب رسانه هم باید موارد ذیل را سرلوحه فعالیت‌های تبلیغی و ترویجی خود در حوزه مهدویت قرار دهند: ۱- تمرکز بر اصل قضیه انتظار فرج و منتظر و آماده نگه داشتن مردم؛ ۲- حفظ شادابی و سرزندگی انتظار در مخاطبان؛ ۳- یادآوری وظایف زنان و مردان منتظر به آنها؛  ۴- پرهیز از پرداختن به موضوع زمان ظهور و تعیین وقت برای آن؛ ۵- خودداری از تطبیق‌های ظنی و بی‌اساس نشانه‌های ظهور بر حوادث سیاسی، اجتماعی، نظامی و زیست محیطی جهان؛ ۶- خودداری از انتشار نوشته‏‌ها و سخنانی که مردم را بدون دلیل به وقوع ظهور در وقت مشخصی امیدوار می‏‌کند.

برخی از روایاتی که در زمینه انتظار و وظایف منتظران وارد شده به این شرح است:

شیخ صدوق در کتاب کمال‌الدین از امام صادق(ع) روایت کرده است که آن حضرت به نقل از پدران بزرگوارشان بر آن‌ها درود باد فرمود: «منتظر امر (حکومت) ما، بسان آن است که در راه خدا به خون خود غلتیده باشد.»

در همان کتاب، به نقل از امام صادق(ع) روایت دیگری به این شرح در فضیلت منتظران وارد شده است: خوشا به حال شیعیان قائم ما که در زمان غیبتش، چشم به راه ظهور او هستند و هنگام ظهورش، فرمان‏بردار او. آنان اولیای خدا هستند، همان‏‌ها که نه ترسی برایشان هست و نه اندوهگین می‌‏شوند.

در روایت دیگری، مجلسی از امام صادق(ع) چنین نقل می‌‏کند: هر کس از شما بمیرد در حالی‏که منتظر این امر باشد، همانند کسی است که با حضرت قائم(عج) در خیمه‏‌اش بوده باشد. سپس حضرت چند لحظه‏‌ای درنگ کرد و آن‏‌گاه فرمود: نه، بلکه مانند کسی است که در خدمت آن حضرت شمشیر بزند. سپس فرمود: نه، به خدا همچون کسی است که در پیش‏گاه رسول خدا(ص) شهید شده باشد.

در پایان باید بگویم که در باب وظایف منتظران نیز در روایتی از امام صادق(ع) چنین آمده است: «هرکس دوست دارد از یاران حضرت قائم(ع) باشد، باید منتظر باشد و در این حال، به پرهیزکاری و اخلاق نیکو رفتار کند، در حالی‌ که منتظر است.»