کد خبر: ۴۲۶۵۲۵۷

تاریخ: ۲۲ بهمن ۱۴۰۳ - ۱۳:۲۷

یادداشت

اعتبار سندی زیارت‌نامه حضرت علی‌اکبر(ع)

زیارت‌نامه معروفی که در هنگام زیارت مرقد مطهر علی‌اکبر(ع) خوانده می‌شود، سرشار از فضائل و ویژگی‌های مبرز این فرزند سیدالشهدا(ع) است و کتاب‌های معتبر شیعی مانند «کامل‌الزیارات» ابن‌قولویه آن را نقل کرده‌اند.

زیارت‌نامه حضرت علی‌اکبر(ع) یکی از متون مذهبی شیعی است که به بیان فضائل، مناقب و شخصیت این شهید بزرگوار کربلا می‌پردازد. این زیارت‌نامه نه تنها به‌مثابه متنی عبادی، بلکه همچون منبعی برای شناخت عمیق‌تر شخصیت حضرت علی‌اکبر(ع) و جایگاه او در واقعه عاشورا مورد توجه قرار گرفته است. در یادداشت پیش رو، به بررسی محتوایی این زیارت‌نامه و مضامین اصلی آن پرداخته خواهد شد.

شخصیت درخشان علی‌اکبر(ع)

حضرت علی‌اکبر(ع)، فرزند امام حسین(ع) و یکی از شهدای برجسته واقعه کربلاست. امام حسین(ع) درباره این فرزند والامقام خود چنین فرمود: «أشبه الناس خلقا و منطقا و خلقا بر سولک و کنا إذا اشتقنا إلی نبیک نظرنا إلی وجهه؛ علی‌اکبر شبیه‌ترین مردم در خلق، خوی و کلام به رسول خدا(ص) بود و ما هرگاه مشتاق دیدار رسول خدا می‌شدیم، به چهره علی‌اکبر نگاه می‌کردیم.»

حضرت علی‌اکبر(ع) از خاندانی شریف و مطهر به دنیا آمد. او نیروی الهی در زمین بود و از صفات نیکوی خاندان و اجدادش بهره‌ای کامل داشت، چنانکه شاعران به زیبایی، این فضیلتش را به تصویر کشیده‌اند: «فی بأس حمزة فی شجاعة حیدر/ بإبا الحسین و فی مهابة آحمد/ و تراه فی خلق و طیب خلائق/ و بلیــغ نـطق کـالنبی محمـد؛ در شدت و سختی همانند حمزه، در دلاوری و شجاعت، چون امیرالمؤمنین، در ابا و خویشتن‌داری همچون حسین(ع) و در مهابت و بزرگی چون رسول خدا(ص) بود.»

او از جمله شهدایی بود که در روز عاشورا، پس از نمایشی دلیرانه و شگرف به شهادت رسید. امام حسین(ع) در وصف علی‌اکبر(ع) فرموده‌ است: «خداوند پاداش نیکو به تو عطا کند، بهترین پاداشی که فرزندی از پدرش دریافت می‌کند.» و هنگامی‌ که در روز عاشورا جوانش را به سوی میدان نبرد بدرقه می‌کرد، این آیه را تلاوت کرد: «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ؛ به يقين خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهيم و خاندان عمران را بر مردم جهان برترى داده است.» جایگاه علی‌اکبر(ع) نزد امام حسین(ع) تا آنجا بود که ایشان هنگام شهادت علی‌اکبر(ع)، زندگی پس از او را فنا و مرگ می‌دانست.

زیارت‌نامه علی‌اکبر(ع) و اعتبار سندی آن

زیارت‌نامه معروفی که در هنگام زیارت مرقد مطهر علی‌اکبر(ع) خوانده می‌شود، سرشار از فضائل و ویژگی‌های مبرز این فرزند سیدالشهدا(ع) است. این زیارت‌نامه در کتاب‌های معتبر شیعی مانند «کامل‌الزیارات» ابن‌قولویه نقل شده است. ابن‌قولویه از محدثان مورد اعتماد شیعه و روایات او از نظر سندی قابل استناد است. شیخ طوسی در کتاب «الفهرست» درباره ابن‌قولویه چنین می‌گوید: «جعفر بن محمد بن قولویه قمی، فردی ثقه و مورد اعتماد است و تألیفات بسیاری در فقه دارد.»

همچنین، این زیارت‌نامه را راویان بزرگی مانند ابوحمزه ثمالی و علی بن مهزیار نقل کرده‌اند که همگی از راویان موثق و مورد تأیید علمای شیعه هستند.

مضامین اصلی زیارت‌نامه

از جمله منابع مهمی که از امام صادق(ع) در وصف علی‌اکبر(ع) به دست ما رسیده، زیارتنامه‌ای‌ است که در خلال زیارت سیدالشهدا(ع) در کتاب کامل‌الزیارات نقل شده است. این زیارت‌نامه علاوه بر اینکه به توصیف شخصیت ایمانی علی‌اکبر(ع) می‌پردازد، آموزه‌ها و معارف ناب دینی بسیاری را نیز تبیین می‌کند که در ادامه به تعدادی از آن‌ها اشاره خواهد شد.

تولی و تبری

یکی از معارف اصلی این زیارت‌نامه، مفهوم «تولی و تبری» به‌شمار می‌رود که تولی به معنای دوستی با دوستان خدا و تبری به معنای بیزاری از دشمنان خداست. در این زیارت‌نامه، زائر به ابراز محبت به حضرت علی‌اکبر(ع) و بیزاری از دشمنان ایشان دعوت می‌شود. این مفهوم از اصول اعتقادی شیعه به‌شمار می‌رود و در روایات متعددی بر آن تأکید شده است؛ مثلاً امام صادق(ع) در حدیثی می‌فرماید: «هرکس کافری را دوست داشته باشد، خداوند او را دشمن می‌دارد و هرکس کافری را دشمن بدارد، خداوند او را دوست می‌دارد.»

معجزه خون علی‌اکبر(ع)

در بخشی از زیارت‌نامه، به معجزه خون حضرت علی‌اکبر(ع) اشاره شده است. براساس روایات، پس از شهادت ایشان، سیدالشهدا(ع) خون او را به‌سوی آسمان پاشید و این خون برخلاف قوانین طبیعت به زمین برنگشت. درباره پاشیدن خون به آسمان در واقعه عاشورا و از سوی امام حسین(ع)، به سه نفر اشاره شده است؛ علی‌اکبر، طفل شیرخواره امام، علی‌اصغر و خود حضرت سیدالشهدا(ع).

به نظر می‌رسد که هدف امام حسین(ع) از انجام چنین عملی این بود که صحنه‌ خونین کربلا را به نمایش گذارد، وجدان‌های خفته را بیدار کند و صدای خود را بیشتر به گوش جهانیان برساند، چنانکه استاد مطهری در این‌باره می‌گوید: «امام حسین(ع) پیام خونین خود را بر صفحه لرزان هوا ثبت کرد و این پیام در دل میلیون‌ها انسان حک شد.»

فرزندداشتن حضرت علی‌اکبر(ع)

در این زیارت‌نامه، حضرت علی‌اکبر(ع) با کنیه «ابوالحسن» خطاب شده‌ است. این موضوع باعث شده که برخی از محققان به این نتیجه برسند که ایشان دارای فرزند بوده‌ است. هرچند در منابع تاریخی اختلاف نظرهایی در این زمینه وجود دارد، اما بعضی از روایات به این نکته اشاره دارد که ایشان ازدواج کرده و دارای فرزند بوده‌ است. امام رضا(ع) در پاسخ به سؤالی درباره ازدواج حضرت علی‌اکبر(ع) فرمود: «ایشان ازدواج کرده‌ و فرزند داشته‌اند.»

زیارت علی‌اکبر(ع)؛ وسیله آمرزش گناهان

در بخش پایانی این زیارت‌نامه، به این موضوع اشاره شده است که زیارت حضرت علی‌اکبر(ع) می‌تواند موجب آمرزش گناهان شود. در روایات متعددی تأکید شده که زیارت اهل بیت(ع) با معرفت و شناخت جایگاه آنان می‌تواند گناهان زائران را پاک کند. امام صادق(ع) در حدیثی می‌فرماید: «هرکس با معرفت و شناخت، زیارت اهل بیت(ع) را انجام دهد، گناهانش آمرزیده می‌شود.» البته این آمرزش مشروط به شرایطی مانند توبه، جبران حق‌الناس و دوری از گناهان است.

تجربه فضای معنوی در زیارت علی‌اکبر(ع)

زیارت‌نامه حضرت علی‌اکبر(ع) نه تنها به‌مثابه متنی عبادی، بلکه همچون منبعی برای ایجاد فضای معنوی و قدسی در اماکن زیارتی قابل توجه و تأمل است. زیارت قبور اهل بیت(ع) و خواندن زیارت‌نامه‌های آنان، باعث تقویت ارتباط قلبی زائر با معصومین(ع) و ایجاد حس معنوی عمیق می‌شود؛ برای نمونه، امام هادی(ع) در توصیف نزدیک‌تر شدن زائران به خدا در هنگام زیارت حضرات معصومین(ع) می‌فرماید: «هرکس با طهارت و غسل به زیارت امام رضا(ع) برود و در کنار قبر ایشان نماز بخواند، خداوند حاجت او را برآورده می‌کند.»

این روایت نشان‌دهنده فضای معنوی خاصی است که در اماکن زیارتی اهل بیت(ع) وجود دارد. زیارت‌نامه حضرت علی‌اکبر(ع) نیز از این قاعده مستثنا نیست. زیارت اهل بیت(ع) با معرفت و شناخت جایگاه آنان می‌تواند گناهان زائر را پاک و او را به سوی سعادت اخروی رهنمون کند.

الهه‌سادات بدیع‌زادگان