کد خبر: ۴۲۶۷۷۱۵

تاریخ: ۰۵ اسفند ۱۴۰۳ - ۰۸:۴۳

حجت‌الاسلام محمد لبافان تبیین کرد

چالش‌های والدین و مربیان در مسیر تربیت اسلامی نسل جدید

مدرس حوزه تربیت اسلامی گفت: در مسیر اجرای تربیت اسلامی، ممکن است چالش‌ها و اشتباهاتی وجود داشته باشد که این فرایند را مختل کند که یکی از مهم‌ترین چالش‌ها این است که گاهی والدین، معلمان و حتی نهاد‌های آموزشی به درستی با اصول تربیت اسلامی آشنا نیستند و نمی‌دانند که این تربیت بر چه شاخص‌هایی استوار است و چگونه باید اجرا شود.

به گزارش ایکنا؛ هفته تربیت اسلامی فرصتی ارزشمند برای توجه ویژه به نقش تربیت دینی در جامعه است. این هفته به منظور تبیین اصول و روش‌های تربیت اسلامی و تأکید بر اهمیت آن در زندگی فردی و اجتماعی برگزار می‌شود. در این ایام، برنامه‌های مختلفی مانند همایش‌ها، کارگاه‌ها و جلسات آموزشی برگزار می‌شود تا آگاهی عمومی درباره ضرورت تربیت اسلامی افزایش یابد. این هفته همچنین فرصتی برای تجدید عهد با ارزش‌های اسلامی و بازنگری در شیوه‌های تربیتی متناسب با نیاز‌های زمان است.

در عصر مدرن که با پیشرفت فناوری و تغییرات سریع فرهنگی همراه است، تربیت اسلامی به عنوان راهکاری برای حفظ هویت دینی و اخلاقی جامعه اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در دنیایی که ارزش‌های مادی گاهی بر معنویت غلبه می‌کند، تربیت اسلامی می‌تواند با ارائه اصولی، چون عدالت، صداقت، مسئولیت‌پذیری و احترام به دیگران، انسان‌ها را در برابر چالش‌های اخلاقی و اجتماعی مقاوم کند. این نوع تربیت نه تنها به رشد فردی کمک می‌کند، بلکه جامعه را به سمت تعادل و همزیستی مسالمت‌آمیز سوق می‌دهد.

هفته تربیت اسلامی با تأکید بر نقش خانواده، مدرسه و نهاد‌های فرهنگی، تلاش می‌کند تا ارزش‌های اسلامی را در جامعه نهادینه کند. در این هفته، اهمیت همکاری بین نهاد‌های مختلف برای تربیت نسل جوان مورد توجه قرار می‌گیرد. خانواده به عنوان نخستین محیط تربیتی، مدرسه به عنوان مرکز آموزش رسمی و رسانه‌ها به عنوان ابزار تأثیرگذار فرهنگی، همه می‌توانند در کنار هم به تربیت نسلی متعهد و آگاه کمک کنند. این هفته یادآور می‌شود که تربیت اسلامی نه تنها یک ضرورت دینی، بلکه یک نیاز اساسی برای ساختن جامعه‌ای سالم و پایدار است.

خبرگزاری ایکنا در این راستا با حجت‌الاسلام محمد لبافان، معاون پرورشی سازمان مدارس صدرا، پژوهشگر و مدرس حوزه تربیت اسلامی گفت‌وگویی انجام داده است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

ایکنا ـ چگونه تربیت اسلامی، فارغ از آموزش مستقیم دین و مسائل دینی، می‌تواند به رشد اخلاقی و معنوی افراد کمک کند؟

در این زمینه، چند نکته مهم وجود دارد که به رشد اخلاقی و معنوی افراد کمک می‌کند.

ایجاد باور‌های صحیح: برای اینکه بتوانیم باور‌های دینی را در کودکان و نوجوانان تقویت کنیم، باید ابتدا زمینه‌سازی مناسبی انجام دهیم. این کار با روش‌های غیرمستقیم و براساس یافته‌ها و آموزه‌های دینی امکان‌پذیر است.

تعادل و اصول تربیتی: تربیت اسلامی با ایجاد تعادل در ابعاد روانشناختی، اجتماعی و تربیتی، به کیفیت تربیت کمک می‌کند. این تعادل در خانواده و مدارس باعث می‌شود افراد از نظر اخلاقی و معنوی رشد کنند.

سازگاری با دنیای مدرن: تربیت اسلامی با نیاز‌های دنیای مدرن سازگار است. برای مثال، در نامه ۳۱ نهج البلاغه، حضرت علی(ع) به فرزندشان امام حسن(ع) توصیه‌هایی می‌کنند که زمینه‌ساز شکل‌گیری روحیات و ویژگی‌های مثبت در نوجوانان است. این توصیه‌ها شامل تقویت مسئولیت‌پذیری، اختیار و تصمیم‌گیری آگاهانه می‌شود که برای زندگی در دنیای امروز بسیار ضروری است.

تقویت مسئولیت‌پذیری و اختیار: تربیت اسلامی تأکید ویژه‌ای بر اختیار و مسئولیت‌پذیری افراد دارد. وقتی کودکان و نوجوانان یاد بگیرند که تصمیمات خود را آگاهانه بگیرند و از افراط و تفریط دوری کنند، این موضوع باعث کاهش بسیاری از مشکلات و چالش‌ها در زندگی آنها می‌شود.

کاهش استرس و نگرانی: مفاهیمی مانند توکل بر خدا، قناعت و صبر که در آموزه‌های دینی وجود دارند، به کاهش استرس و نگرانی کمک می‌کنند. این مفاهیم حتی در سیستم آموزشی می‌توانند تمرکز و یادگیری دانش‌آموزان را بهبود دهند.

اثرگذاری در جامعه: تربیت اسلامی نه تنها فرد را صالح می‌کند، بلکه او را به مصلح نیز تبدیل می‌کند. یعنی فردی که تحت تربیت اسلامی قرار می‌گیرد، نه تنها خودش به رشد اخلاقی و معنوی می‌رسد، بلکه می‌تواند در جامعه نیز اثرگذار باشد.

ایکنا ـ چرا بر تربیت اسلامی تأکید می‌شود؟

تربیت اسلامی به دلیل تأکید بر اختیار، مسئولیت‌پذیری و تعادل در زندگی، مزایای بسیاری دارد. این نوع تربیت به افراد کمک می‌کند تا در مواجهه با چالش‌های زندگی، تصمیمات صحیحی بگیرند و از افراط و تفریط دوری کنند. همچنین، مفاهیمی مانند توکل بر خدا و قناعت، به کاهش استرس و افزایش آرامش روانی کمک می‌کند. در نهایت، تربیت اسلامی نه تنها فرد را به سوی صلاح و رشد هدایت می‌کند، بلکه او را به فردی اثرگذار در جامعه تبدیل می‌کند.

نسبت به اینکه چگونه می‌توانیم هدفمندی را در زندگی دانش‌آموزان تقویت کنیم، باید بگوییم که در بسیاری از آموزه‌های دینی، داشتن هدف و تلاش برای رسیدن به آن، بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. اگر خانواده‌ها براساس تربیت اسلامی برنامه‌ریزی کنند و پیش بروند، قطعاً کودکان و نوجوانان در زمینه انگیزه و هدفمندی، عملکرد متفاوت‌تری خواهند داشت و می‌توانند گام‌های موفقیت را محکم‌تر بردارند. همه اینها نیازمند این است که در زمان شکل‌گیری شخصیت کودکان و نوجوانان، که امیرالمؤمنین(ع) آن را به زمینی آماده برای کشت تشبیه کرده‌اند، این مفاهیم را در آنها نهادینه کنیم.

یکی از موارد مهم در تربیت اسلامی، ایجاد روحیه کار گروهی و همکاری است. در مبانی اسلامی، بسیاری از فعالیت‌ها مانند نماز جماعت، نماز جمعه و دیگر مراسم اجتماعی به صورت جمعی انجام می‌شوند. این فعالیت‌ها می‌توانند نگرش مثبتی نسبت به کار گروهی و همکاری در کودکان و نوجوانان ایجاد کنند. آیات فراوانی در قرآن وجود دارد که بر اهمیت همکاری و همدلی تأکید شده است که می‌توان از آنها بهره گرفت.

یکی دیگر از ابعاد مهم تربیت اسلامی، توسعه تفکر انتقادی و خلاقیت است. گرچه ممکن است در نگاه اول به نظر برسد که اسلام بر تقلید تأکید دارد، اما این موضوع بیشتر در مورد فروعات دین است. در واقع، اسلام ما را به تحقیق، تفکر و تدبر دعوت می‌کند. آیات بسیاری در قرآن وجود دارد که بر این مسئله تأکید کرده‌اند. اگر این مفاهیم به یک برنامه آموزشی جامع تبدیل شود، می‌تواند به رشد تفکر انتقادی و خلاقیت در کودکان و نوجوانان کمک کنند.

ایکنا ـ چه روش‌هایی در تربیت اسلامی در مدارس و خانواده‌ها را پیشنهاد می‌کنید؟

در تربیت اسلامی، دو روش کلی وجود دارد: مستقیم و غیرمستقیم. در روش مستقیم، از الگو‌ها و نمونه‌های شایسته استفاده می‌شود. ائمه معصومین(ع) و پیامبر اکرم(ص) به عنوان الگو‌های برتر در دین ما معرفی شده‌اند. همچنین، در سیره اهل بیت(ع)، به الگو‌های شایسته‌ای مانند یاران پیامبر(ص) اشاره شده است. این روش الگودهی، یکی از روش‌های مؤثر در تربیت اسلامی است.

روش دیگر، محبت و عطوفت است. محبت و صمیمیت اساس تربیت اسلامی است. کودکانی که در محیطی سرشار از مهر و محبت رشد می‌کنند، اعتماد به نفس بیشتری دارند و رفتار‌های مثبت از خود نشان می‌دهند. در روایات، به آغوش گرفتن، بوسیدن و بیان جملات محبت‌آمیز به فرزندان بسیار توصیه شده است. همچنین، تشویق و تحسین رفتار‌های مثبت کودکان، یکی دیگر از روش‌های مؤثر است. برای مثال، حضرت زهرا(س) همواره فرزندان خود، امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، را برای کار‌های خوبی که انجام می‌دادند، تشویق می‌کردند. حتی امام حسین(ع) از معلمی که به فرزندشان سوره «قل هو الله» را یاد داده بود، تقدیر ویژه‌ای به عمل آوردند.

روش دیگر، تدریجی بودن آموزش است. در دین اسلام، آموزش مفاهیم اعتقادی و احکام شرعی به صورت تدریجی و گام به گام انجام می‌شود. این اصل در آیات قرآن و سیره پیامبر(ص) به وضوح دیده می‌شود. به ویژه در دوران نوجوانی، آموزش مفاهیم اعتقادی باید به صورت تدریجی و متناسب با سطح درک و رشد فرد انجام شود.

در نهایت، تربیت اسلامی با تأکید بر هدفمندی، کار گروهی، تفکر انتقادی، محبت و آموزش تدریجی، می‌تواند به رشد اخلاقی، معنوی و اجتماعی کودکان و نوجوانان کمک و آنها را برای زندگی موفق در دنیای امروز آماده کند. باید این موضوع را با دقت و به صورت منطقی و استدلالی پیش ببریم، نه به شیوه‌ای دستوری و تحمیلی. در آموزه‌های دینی اسلامی تأکید شده است که برای یادگیری و ایجاد علاقه در کودکان نسبت به مفاهیم دینی و آموزشی، باید از سخت‌گیری پرهیز کنیم. این رویکرد به کودکان کمک می‌کند تا با اشتیاق بیشتری به سمت این مفاهیم جذب شوند.

برای مثال، روش تمرین و تکرار یکی از روش‌های مؤثر در تربیت اسلامی است. والدین و معلمان می‌توانند کودکان را تشویق کنند تا کار‌های مثبت انجام دهند، به طوری که این رفتار‌ها به تدریج به بخشی از شخصیت و عادت آنها تبدیل شود. مثلاً تشویق کودکان به سلام کردن، تشکر کردن و کمک به دیگران، از جمله رفتار‌هایی است که در دین اسلام بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. تمرین و تکرار این رفتار‌ها به مرور زمان باعث می‌شود که این ارزش‌ها در وجود کودکان نهادینه شود.

روش دیگر مسئولیت‌پذیری است. می‌توانیم با اعطای مسئولیت‌های کوچک به کودکان و نوجوانان، حس اعتماد به نفس و مسئولیت‌پذیری را در آنها تقویت کنیم. در خانه، می‌توانیم از آنها بخواهیم کار‌های ساده‌ای مانند مرتب کردن اتاقشان را انجام دهند. در مدرسه نیز می‌توانیم فرصت‌هایی ایجاد کنیم تا دانش‌آموزان احساس مسئولیت کنند. این مسئولیت‌پذیری به رشد و سازندگی آنها کمک می‌کند.

ایکنا ـ نقش معلمان و مربیان در تربیت اسلامی چیست؟

معلمان و مربیان نقش کلیدی در تربیت اسلامی دانش‌آموزان دارند. ابتدا باید جایگاه ویژه‌ای برای معلمان و دیگر عوامل تأثیرگذار در تربیت قائل شویم و بدانیم که آنها نقش اساسی در شکل‌گیری شخصیت دانش‌آموزان دارند. خانواده، معلمان و حتی رسانه‌ها، همگی در این فرایند تأثیرگذار هستند. معلمان و خانواده‌ها، به ویژه پدر و مادر، به عنوان الگو‌های اخلاقی و اسوه‌های رفتاری، باید نسبت به این مسائل آگاه باشند و در رفتار خود این ارزش‌ها را رعایت کنند.

نکته مهم دیگر این است که معلمان نباید ارزش‌های اسلامی را به صورت تحمیلی و سخت‌گیرانه به دانش‌آموزان ارائه دهند، بلکه باید این مفاهیم را به صورت تدریجی، جذاب و متناسب با سن آنها بیان کنند. استفاده از داستان‌های قرآنی و تاریخی، برگزاری جلسات گفت‌و‌گو و ایجاد فضایی صمیمی و محبت‌آمیز، می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند تا الگو‌های صحیح را درک کنند و به سمت آنها گرایش پیدا کنند. همچنین، ایجاد رابطه محبت‌آمیز و صمیمی بین معلمان و دانش‌آموزان، بسیار اهمیت دارد. این رابطه باعث می‌شود دانش‌آموزان معلمان خود را به عنوان افراد صالح و الگو ببینند و به آنها اعتماد کنند.

ایکنا ـ چالش‌ها و اشتباهات رایج در اجرای تربیت اسلامی از سوی والدین یا مربیان چیست؟

در مسیر اجرای تربیت اسلامی، ممکن است چالش‌ها و اشتباهاتی وجود داشته باشد که این فرایند را مختل کند. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها این است که گاهی والدین، معلمان و حتی نهاد‌های آموزشی به درستی با اصول تربیت اسلامی آشنا نیستند و نمی‌دانند که این تربیت بر چه شاخص‌هایی استوار است و چگونه باید اجرا شود. برای مثال، در نظام آموزشی، گاهی تمرکز بیش از حد بر آموزش رسمی و کم‌توجهی به تربیت اخلاقی و دینی، باعث ایجاد ضعف‌هایی در این زمینه می‌شود.

استفاده از روش‌های خشک، تحمیلی و غیرمنطقی در آموزش مفاهیم دینی نیز می‌تواند تأثیر منفی بر ذهن دانش‌آموزان بگذارد و حتی باعث ایجاد ناهنجاری‌هایی شود. علاوه بر این، عدم هماهنگی بین خانه، مدرسه و جامعه نیز می‌تواند منجر به سردرگمی در پذیرش ارزش‌ها توسط دانش‌آموزان شود. اگر خانواده‌ها، مدارس و نهاد‌های جامعه در یک راستا عمل نکنند، دانش‌آموزان ممکن است دچار تضاد و سردرگمی شوند.

تربیت اسلامی یک فرایند دقیق و حساس است که نیازمند آگاهی، صبر و هماهنگی بین تمامی عوامل تأثیرگذار است. والدین، معلمان و نهاد‌های آموزشی باید با اصول تربیت اسلامی آشنا باشند و از روش‌های منطقی، جذاب و متناسب با سن کودکان استفاده کنند. پرهیز از سخت‌گیری، ایجاد رابطه محبت‌آمیز و استفاده از روش‌هایی مانند تمرین و تکرار و مسئولیت‌پذیری، می‌تواند به رشد اخلاقی و معنوی کودکان و نوجوانان کمک کند. در عین حال، باید از چالش‌هایی مانند عدم آگاهی، روش‌های تحمیلی و عدم هماهنگی بین نهاد‌های مختلف جلوگیری کرد تا تربیت اسلامی به درستی اجرا شود.

ارزش‌های اسلامی در دانش‌آموزان می‌تواند نقش مهمی در تربیت آنها داشته باشد، اما پیش از پرداختن به این موضوع، باید به چند نکته کلیدی اشاره کنیم که در فرایند تربیت اسلامی بسیار تأثیرگذار هستند؛ یکی از این نکات، الگو بودن معلم است. گاهی ممکن است در کتاب‌ها مطالب ارزشمندی نوشته شده باشد، اما اگر رفتار و گفتار معلم با آن مطالب همخوانی نداشته باشد، تأثیر منفی بر دانش‌آموزان خواهد گذاشت. معلم باید در عمل و گفتار خود الگویی مناسب برای دانش‌آموزان باشد.

نکته دیگر، توجه به تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان است. متأسفانه گاهی اوقات ما به این تفاوت‌ها بی‌توجه می‌شویم و همه دانش‌آموزان را با یک معیار و روش یکسان ارزیابی می‌کنیم. در حالی که هر دانش‌آموز شخصیت، استعداد و سطح درک متفاوتی دارد. برای موفقیت در تربیت اسلامی، باید به این تفاوت‌ها احترام بگذاریم و روش‌های آموزشی را متناسب با نیاز‌ها و توانایی‌های هر فرد تنظیم کنیم.

ایکنا ـ تربیت اسلامی با به کارگیری چه راهکارهایی می‌تواند موفقیت‌آمیز باشد؟

برای موفقیت در اجرای تربیت اسلامی، باید زمینه‌سازی مناسبی انجام دهیم. دین اسلام به اختیار انسان‌ها احترام می‌گذارد و معتقد است که تربیت نباید با اجبار همراه باشد؛ بلکه باید شرایطی فراهم کنیم تا دانش‌آموزان خودشان به سمت باور‌ها و ارزش‌های اسلامی جذب شوند. برای این کار، لازم است هماهنگی و همکاری بین خانواده‌ها، نهاد‌های آموزشی، معلمان و مدارس ایجاد شود. همچنین، باید از روش‌های صحیح و اصولی که در دسترس هستند، استفاده کنیم.

تربیت یک فرایند پیچیده و دقیق است که نیازمند درک عمیق و روش‌های مناسب است. کلید موفقیت در تربیت اسلامی، ایجاد تعادل بین محبت، استدلال و الگوسازی است. معلمان و والدین باید با محبت و صبر، دانش‌آموزان را همراهی کنند و از استدلال‌های منطقی برای انتقال مفاهیم استفاده کنند. همچنین، الگو‌های رفتاری مناسب، مانند ائمه معصومین(ع) و پیامبر اکرم(ص)، باید به دانش‌آموزان معرفی شوند تا آنها بتوانند از این الگو‌ها الهام بگیرند.

موفقیت در تربیت اسلامی نیازمند هماهنگی، آگاهی و استفاده از روش‌های صحیح است. باید به تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان توجه کنیم و از روش‌های غیرمستقیم و جذاب برای انتقال مفاهیم دینی استفاده کنیم. با ایجاد تعادل بین محبت، استدلال و الگوسازی، می‌توانیم نسلی تربیت کنیم که به ارزش‌های اسلامی پایبند باشد و در جامعه اثرگذار باشد.

گفت‌وگو از سمیه قربانی