کد خبر: ۴۲۷۶۸۷۹

تاریخ: ۲۸ فروردين ۱۴۰۴ - ۱۸:۵۵

یادداشت

بادهایی که شتاب گرفتند؛ مروری بر الگوی جدید وزش باد در کاشان

سرعت و زمان‌بندی بی‌سابقه وزش باد در کاشان در فروردین ۱۴۰۴، نه‌تنها برنامه‌های کشاورزی را مختل، بلکه توجه کارشناسان هواشناسی را به تغییرات فشار و برخورد توده‌های هوایی جلب کرد. آیا این اتفاق صرفاً نوسانی موقت بود یا آغاز عصری جدید در اقلیم منطقه؟

فروردین ۱۴۰۴ در منطقه کاشان با چهره‌ای متفاوت از همیشه ظاهر شد؛ بادی تندتر، زودتر و طولانی‌تر. آنچه در سال‌های گذشته معمولاً در قالب نسیمی بهاری آغاز می‌شد، امسال در بعضی از روزها چنان شدت گرفت که هم شهروندان را غافلگیر کرد و هم کشاورزان را نگران.

بررسی داده‌های ایستگاه هواشناسی کاشان نشان می‌دهد که میانگین سرعت باد در بازه اول تا ۲۰ فروردین‌ماه جاری، حدود ۲۵٪ بیشتر از میانگین دهه گذشته در همین بازه زمانی بوده است. (منبع: پایگاه ملی داده‌های هواشناسی، ۱۴۰۴)

در یادداشت پیش رو به تغییر الگوی فصلی بادها در مقایسه با سال‌های گذشته، شدت لحظه‌ای و نوسانات باد و نقش پدیده‌های جوی، مانند توده‌های هوای سرد یا گرم در شکل‌گیری بادها می‌پردازیم.

نخستین تفاوت چشمگیر امسال، زمان آغاز وزش بادهای شدید بود. در حالی که در بیشتر سال‌ها اوج بادها در نیمه دوم فروردین تجربه می‌شود، در سال جاری، نخستین روزهای ماه با وزش بادهایی با سرعت بیش از ۴۵ کیلومتر بر ساعت همراه بود. بعضی از این بادها به‌ویژه در دهم و یازدهم فروردین با هشدار سطح نارنجی اداره‌کل هواشناسی استان اصفهان همراه شد.

در خصوص شدت لحظه‌ای باد نیز الگو متفاوت بود. بررسی گزارش‌های روزانه نشان می‌دهد که در پنج نوبت، سرعت لحظه‌ای باد در منطقه از مرز ۷۰ کیلومتر در ساعت عبور کرده است. این میزان، در مقایسه با سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ که بیشینه‌های مشابه فقط یک تا دو بار در فروردین ثبت شده بود، نگران‌کننده و قابل تأمل است. این شدت باد نه‌تنها به تابلوهای شهری و سازه‌های موقت آسیب وارد کرده، بلکه درختان جوان و سازه‌های سبک روستایی را نیز تهدید کرده است.

دلیل اصلی این تغییرات، بنابر تحلیل کارشناسان هواشناسی، جابجایی الگوهای فشار در منطقه فلات مرکزی ایران و همچنین ورود توده‌های هوای سرد شمال غربی در برخورد با جریان‌های گرم جنوبی بوده است که موجب بی‌ثباتی و شکل‌گیری بادهای شدید در منطقه شده‌اند. (منبع: سازمان هواشناسی استان اصفهان، فروردین ۱۴۰۴)

با این حال، پرسش اصلی پابرجاست: آیا با پدیده‌ای گذرا مواجهیم یا آغاز دوره‌ای جدید از تغییرات اقلیمی منطقه‌ای؟ آنچه روشن است اینکه، فروردین ۱۴۰۴ زنگ هشداری برای برنامه‌ریزان شهری، کشاورزان و حتی شهروندان محسوب می‌شود؛ بادی که شاید فقط آغازش را دیده باشیم.

سازوکار شکل‌گیری باد بر اثر برخورد توده‌های هوا

باد در ساده‌ترین تعریف، حرکت هوا از ناحیه پرفشار به ناحیه کم‌فشار است. هنگامی که توده هوایی سرد از شمال وارد منطقه‌ای مانند فلات مرکزی ایران می‌شود و همزمان توده هوای گرم از جنوب در حال نفوذ است، این دو توده با تفاوت شدید در دما، فشار و رطوبت در مرز برخوردی خود، شرایط ناپایدار جوی ایجاد می‌کنند.

در چنین وضعیتی، مرز برخوردی یا همان جبهه هوا (Front)، به نقطه‌ای تبدیل می‌شود که ناپایداری، چرخش هوا و گاهی وقوع طوفان‌های محلی را به دنبال دارد. در فروردین ۱۴۰۴، چنین برخوردهایی در چند نوبت اتفاق افتاد و منشأ اصلی بادهای شدید در منطقه بود.

طبق گزارش سازمان هواشناسی کشور، در بازه زمانی ۸ تا ۱۲ فروردین‌ماه جاری، عبور توده هوایی سرد از شمال غرب کشور به مرکز، با ورود جریان‌های گرم جنوبی در مناطق مرکزی همزمان شد. این برخورد، شرایط وزش بادهای شدید در استان اصفهان و به‌ویژه شهرستان کاشان را فراهم کرد. (منبع: بولتن پیش‌بینی جوی سازمان هواشناسی کشور، فروردین ۱۴۰۴)

موقعیت جغرافیایی کاشان و تشدید پدیده

منطقه کاشان در مرز میان کویر مرکزی و ارتفاعات کرکس قرار دارد. این موقعیت خاص به‌ویژه در بهار، آن را در برابر تغییرات ناگهانی دمایی بسیار آسیب‌پذیر می‌کند. از یک‌سو بادهای گرم و خشک جنوبی از دشت‌های مرکزی به سوی شمال حرکت می‌کنند و از سوی دیگر، سردی هوا از ارتفاعات و دامنه‌های غربی نفوذ می‌کند.

این تقابل، به شکل‌گیری جریان‌های باد بین کوه و دشت منجر می‌شود که در فروردین امسال با شدت بی‌سابقه‌ای همراه بود. اختلاف دمای ثبت‌شده بین شب و روز در روز ۱۰ فروردین به بیش از ۲۰ درجه سانتی‌گراد رسید و فشار هوا در ایستگاه کاشان نوسانی در حدود ۴ میلی‌بار در طول ۱۲ ساعت داشت. (منبع: داده‌های ایستگاه هواشناسی کاشان، فروردین ۱۴۰۴)

نکته مهم و نگران‌کننده این است که برخوردهای شدیدتر توده‌های هوا و شکل‌گیری بادهای پرشتاب، به‌ نوعی می‌تواند نشانه‌ای از افزایش نوسانات اقلیمی در منطقه باشد. به گفته مهدی صفری، استاد اقلیم‌شناسی دانشگاه اصفهان، «الگوهای باثبات فصلی در حال تضعیف هستند و ما با شرایطی مواجهیم که ناگهان دمای هوا یا فشار جو به شدت تغییر می‌کند. این پدیده‌ها، پیامد مستقیم گرمایش جهانی و بی‌نظمی در گردش جوی سیاره است.»

این وضعیت نه‌تنها بر کشاورزی، بلکه بر سلامت، زیرساخت و حتی فرهنگ عمومی اثر می‌گذارد. باید توجه داشت که افزایش دفعات و شدت این برخوردها، به معنی نیاز به سیاست‌های جدید در مدیریت بحران، اطلاع‌رسانی سریع و سازگاری با اقلیم متغیر است.

بررسی تأثیر وزش بادهای فروردین ۱۴۰۴ بر کشاورزی منطقه کاشان

فروردین‌ماه در کاشان همیشه آغازگر چرخه‌‌ای جدید در طبیعت بوده است؛ ماهی که شکوفه‌ها در باغ‌های گل محمدی باز می‌شوند، درختان بادام و زردآلو جوانه می‌زنند و زمین نفس تازه‌ای می‌کشد؛ اما فروردین ۱۴۰۴ برای کشاورزان منطقه با اضطراب و خسارت همراه بود. وزش شدید بادها در روزهایی که گیاهان و درختان به آرامش نیاز داشتند، آسیب‌هایی به بار آورد که تا مدت‌ها اثرات آن باقی خواهد ماند.

یکی از اصلی‌ترین مراحل در فرآیند تولید میوه، گرده‌افشانی است؛ مرحله‌ای که با وزش بادهای شدید دچار اختلال شد. به گفته یکی از کارشناسان جهاد کشاورزی کاشان، درختان بادام و زردآلو که در نیمه نخست فروردین در مرحله گل‌دهی بودند، به شدت از بادهای شدید آسیب دیدند؛ گل‌ها پیش از تثبیت و گرده‌افشانی از بین رفتند یا ریزش کردند.

همچنین، در باغ‌های گل محمدی که در دشت‌های قمصر و نیاسر گسترش یافته‌اند، بادهای سرد و شدید باعث خشک‌شدن بخشی از جوانه‌ها شده است؛ مسئله‌ای که مستقیماً بر برداشت گل و تولید گلاب اثر خواهد گذاشت.

بادهای متوالی و با سرعت بالا، شرایط را برای آماده‌سازی زمین‌های زراعی به شدت دشوار کرد. کشاورزان معمولاً در نیمه اول فروردین، عملیات شخم و تسطیح زمین برای کشت‌های بهاره، مانند سیب‌زمینی، خیار و صیفی‌جات را انجام می‌دهند؛ اما در سال جاری، بادهای تند سبب خشک‌شدن سطح خاک، پراکندگی بذرها و فرسایش شد.

طبق گزارش ایستگاه تحقیقات کشاورزی کاشان، در بازه ۵ تا ۱۸ فروردین‌ماه، رطوبت سطحی خاک به‌دلیل وزش مداوم باد و افزایش تبخیر تا ۳۰٪ کمتر از میانگین دهه گذشته بوده است. (منبع: گزارش دوره‌ای مرکز تحقیقات کشاورزی کاشان، فروردین ۱۴۰۴)

در بعضی از مزارع، سازه‌های ساده مانند گلخانه‌های کوچک، داربست‌های بوته‌ای و توری‌های سایه‌پراکنده دچار خسارت‌های مستقیم از باد شدند. به گفته دهیار یکی از روستاهای اطراف نیاسر، حدود ۳۰ درصد گلخانه‌های موقت کوچک دچار پارگی پوشش یا کج‌شدگی سازه شدند که تعمیر یا جایگزینی آن‌ها هزینه‌ای مضاعف به کشاورزان تحمیل کرده است.

از سوی دیگر، افزایش گرد و غبار ناشی از این بادها باعث شد تا بسیاری از کشاورزان ناچار به آبیاری زودهنگام شوند تا خاک تثبیت شود که این موضوع مصرف آب در آغاز فصل را افزایش داد. در منطقه‌ای مانند کاشان که با کم‌آبی مزمن مواجه است، این روند نگرانی‌ها درباره تابستان را بیشتر کرده است.

نتیجه

فروردین ۱۴۰۴ در کاشان فقط ماهی پُرباد نبود، بلکه هشداری بود برای آینده‌ای که در آن دیگر نمی‌توان به نظم پیشین اقلیم تکیه کرد. توده‌های هوا همان‌قدر که حامل تغییرات لحظه‌ای هستند، حامل پیام‌هایی عمیق درباره وضعیت بلندمدت جو زمین‌اند. برای کشاورزان، برنامه‌ریزان شهری و حتی شهروندان عادی، این بادها نوید آن‌اند که باید خود را با سرعت بیشتری برای دگرگونی‌های اقلیمی آماده کنند.

وزش بادهای شدید در فروردین امسال به نوعی زنگ خطر برای کشاورزی سنتی منطقه هم به‌شمار می‌رود. با تغییر الگوهای آب‌وهوایی، الگوی کاشت، انتخاب گونه‌های مقاوم‌تر و حتی زمان‌بندی فعالیت‌های کشاورزی به بازنگری نیاز دارد. شاید لازم باشد کشاورزان منطقه با آموزش‌ها و حمایت‌های بیشتر برای مواجهه با چنین پدیده‌هایی آماده‌ شوند.

زهراسادات محمدی