کد خبر: ۴۲۹۸۲۹۱

تاریخ: ۱۵ مرداد ۱۴۰۴ - ۰۸:۲۷

در مکتب امام حسین(ع)/۳۸

هنر؛ ابزار جاودانه‌سازی مفاهیم عاشورا در تاریخ

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم گفت: پیوند تاریخی و ماندگار هنر و رویدادهای عاشورایی نه تنها موجب ماندگاری و زنده نگه داشتن مفاهیم دینی شده، بلکه هنر را در خدمت انتقال ارزش‌ها و رشادت‌های دینی قرار داده و منجر به عاملی برای تداوم و استحکام این باور‌ها در تاریخ و فرهنگ شیعی و ایرانی شده است.

محمد فولادی، دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم، در گفت‌و‌گو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه منظور از پیوند هنر و دین چیست، اظهار کرد: از دیرباز و از دیر زمان، این رابطه تنگاتنگ و هماهنگ وجود داشته است و آثار هنری، مظاهر هنری و انواع مختلف هنر همواره در خدمت دین و مباحث آیینی بوده‌اند.

وی تصریح کرد: پیش از اسلام، در مسیحیت و دیگر مذاهب، نشانه‌هایی از تلاقی هنر با ادبیات دینی در سازه‌ها، معماری‌ها و هنر‌های صنعتی قابل مشاهده است، همچنین در یونان باستان، در آثار ارسطو و در فنون خمسه که شامل شعر، خطابه و فنون سخنوری می‌شود، این پیوند میان هنر، مباحث دینی و اخلاقی به وضوح دیده می‌شود.

بیشتر بخوانید:

سیمای امام حسین(ع) در قرآن از منابع اهل سنت

پیام قیام امام حسین(ع) برای جامعه امروز

آنچه باید از مقاومت سیدالشهدا(ع) بیاموزیم

چرا امام حسین(ع) اصلاح امت جدش را خواستار شد

عاشورا؛ بازتاب تقابل ازلی حق و باطل + فیلم

تقویت فرهنگ عاشورایی جامعه و احیای اهداف قیام سیدالشهدا(ع)

جلوه‌هایی از بصیرت و ولایتمداری در سیره حضرت عباس(ع)

جاودانه‌سازی مفاهیم نهفته در کربلا با جهت‌گیری انسانی امری ضروری است + فیلم

عناصر بازشناسی پیام عاشورا در زمانه امروز

بازخوانی سنت‌های نبوی در قیام امام حسین(ع) و راهکارهای احیای آن

شیوه‌های مقابله امام سجاد(ع) با منحرفان اعتقادی

قصه‌گویی؛ مهم‌ترین ابزار عینی‌سازی مفاهیم عاشورا برای کودکان

الگوهای برتر ایثار و فداکاری را به فرزندانمان معرفی کنیم

کربلا؛ تکرار تاریخ انبیا در سرزمینی که فریاد حق سر می‌دهد + فیلم

چگونه سفرنامه اربعین بنویسیم

پیاده‌روی اربعین در آینه روایات

پیاده‌روی اربعین صحنه تمرین زیست توحیدی است

پیاده‌روی اربعین؛سنتی روایی با آثار جهانی

هنر خطابه و خوشنویسی در خدمت آیین‌های مذهبی

این استاد دانشگاه با بیان نمونه دیگر از تلاقی هنر و دین در ناریخ یونان باستان گفت: براساس گفته یونانیان، هنر‌های مهمی مانند شعر و خطابه در خدمت مباحث اخلاقی و دینی قرار گرفته است؛ در دوره اسلامی، هنر خطابه نیز نوعی هنرورزی و هنرمندی محسوب می‌شود و کسی که توانایی خطیب‌گری ماهر داشت، در حقیقت هنرمندی را به نمایش می‌گذاشت.

وی در پاسخ به اینکه هنر چگونه می‌تواند در خدمت دین باشد؟ بیان کرد: همر با ابزارهای مختلفی که دراختیار دارد به‌خوبی این کار را انجام می‌دهد، برای نمونه، خوشنویسی، یکی از هنر‌های برجسته‌ای است که در خدمت مباحث دینی، ادبی و آیینی قرار گرفته است، تذهیب، حاشیه‌نگاری و تزئینات مختلف در کنار متن قرآن که برای نگارش قرآن به‌کار گرفته می‌شود، اوج هنر‌های خوشنویسی را نشان می‌دهد، همچنین، در ساخت کتیبه‌ها، کاشی‌کاری‌ها و نقش‌های هنری در مساجد و اماکن دینی، که در آنها آیات قرآن با خطی هنرمندانه و ترکیب هنر نقاشی، گل و بوته و دیگر المان‌های تزئینی آمیخته شده است نیز اوج هنر خوشنویسی به نماش گذاشته می‌شود.

فولادی با اشاره به تلاقی هنر صفحه‌آرایی و شعر در صفحات شاهنامه که نشان از سابقه تاریخ در پیوند هنر و ادبیات دینی دارد، ابراز کرد: در نگارش‌های تاریخی مانند شاهنامه فردوسی در قالب صفحات تذهیب و هنر‌های تزیینی، این پیوند ملموس است. اشعار مذهبی که در مساجد و معابد و اماکن مقدس به‌صورت هنری و تزئینی نوشته می‌شوند، نمونه دیگر این پیوند فرهنگی و دینی هستند.

وی افزود: بحث موسیقی هم در این تعامل جایگاه ویژه‌ای دارد؛ در مراسم و آیین‌هایی مانند عاشورا و کربلا، موسیقی، شعر و هنر‌های مختلف با موضوع ادبیات دینی آمیخته شده‌اند. ابزار‌هایی مانند سنج، طبل و دیگر آلات موسیقی، هم برای برانگیختن احساس غم و سوگواری و هم برای تبیین حماسه و فریاد مظلومیت شهیدان کربلا مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

پیوند هنر و دین محدود به گذشته نیست

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه قم در پاسخ به اینکه آیا پیوند هنر و دین مقتضی زمان است یا خیر، اظهار کرد: پیوند هنر و ادبیات دینی، تنها محدود به گذشته نیست، هنر‌های معاصر مانند سینما، فیلمنامه‌نویسی و تئاتر نیز در بسیاری از موارد، ارتباط عمیقی با دین و آیین‌های مذهبی برقرار کرده‌اند و به نوعی بازتاب‌دهنده مفاهیم دینی در قالب هنر‌های مدرن هستند.

وی با بیان اینکه شعر و شعرخوانی نیز از دوران صدر اسلام و نخستین روز‌های اسلام همواره جایگاه ویژه‌ای داشته است، گفت: در جنگ‌های اولیه اسلام، اشعاری که در مدح و ستایش خدا و پیامبر سروده می‌شد، نشان‌دهنده جایگاه هنر شعر در عرصه دینی است، رجزخوانی‌های اصحاب رسول در غزوات و ابیات شعری که در کربلا و در وصف شهیدان سروده شده است، نمونه‌های زنده این ارتباط هستند.

فولادی افزود: در حوادث بعد از کربلا، شعرا همچون دعبل خزاعی و فرزدق، در خدمت تبیین و حفظ ارزش‌های دینی و حوادث مذهبی قرار گرفتند و این هنر در خدمت ترویج مباحث دینی و احیای احساسات مذهبی قرار داشت، به این ترتیب، شعر همواره جایگاه مهم و پررنگی در تاریخ و فرهنگ دینی ایران داشته است، از صدر اسلام تا دوره معاصر و روزگار ما.

زنده نگه‌داشتن حس مقاومت در شیعیان

وی در پاسخ به این پرسش که چه نمونه‌هایی بیانگر پیوند عمیق شعر با حادثه کربلا است، ابراز کرد: یکی از نمونه‌های برجسته، همان بیت مشهور و تأثیرگذار محتشم کاشانی است که در ترکیب‌بند معروف خود می‌سراید: «باز این چه شورش است که در خلق عالم است/باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است/که در واقع با این چه رستخیز عظیم است/که از زمین بی نفق صور خواسته تا عرش عظیم است.»

استاد ادبیات دانشگاه قم تصریح کرد: این شعر نه‌تنها یک سوگواره و مرثیه در وصف شهادت و مصیبت‌های اصحاب امام حسین(ع)، بلکه شعری حماسی است که حس انتقام و خونخواهی را در دل شیعیان برای همیشه زنده نگه می‌دارد و آنان را به مقاومت و ایستادگی در برابر ظلم و استقرار ارزش‌های دینی دعوت می‌کند.

وی افزود: ترکیب‌بند محتشم، به دلیل وزن، مضمون و احساسات عمیق، تاکنون در هنر‌های مختلفی مانند خوشنویسی، تصحیب، خطابه، موسیقی، نقالی، و حتی در هنر‌های تصویری و سینمایی نقش‌آفرینی گسترده‌ای داشته است، این هنر‌ها با استناد به این شعر بلند، در مراکز و اماکن مذهبی، تزیینات، کتیبه‌ها و پارچه‌نویسی‌ها، در خدمت ترویج و تثبیت مفاهیم دینی و مذهبی قرار گرفته‌اند و موجب شده‌اند این اثر ماندگار، همواره زنده بماند و در ذهن و جان شیعیان نفوذ کند.

تلاقی هنر و دین با شعر امام حسین(ع) انسجام یافت

این استاد دانشگاه با بیان نمونه بارز دیگر تلاقی و پیوند هنر و ادبیات حسینی تصریح کرد: پیوند شعر با حادثه کربلا را می‌توان در میراث فرهنگی ایران پیش از اسلام مشاهده کرد؛ جایی که روایت‌های حماسی و مظلومیت فرد سیاوش، در قالب شعر و نقالی، خون‌خواهی و عدالت‌طلبی او را بازتاب می‌دهند، پس از اسلام، این موضوع به شکل منسجم‌تری با شعر امام حسین(ع) و قیام عاشورا ترکیب و هماهنگ شده است.

فولادی افزود: شعرای بزرگی، چون حسن حسینی با آثاری مانند «گنجشک‌ها» و «جبرائیل»، در دوره معاصر، با بهره‌گیری از زبان نو و قالب‌های جدید، مباحث عاشورایی و حماسی کربلا را بازتولید و تبیین کرده‌اند، این مجموعه اشعار، با نگاه‌های نو و متفاوت، توانسته‌اند ارتباط میان هنر شعر و رویداد‌های مذهبی را تقویت کنند و نقش مؤثری در تثبیت و زنده نگه داشتن این رویداد‌های تاریخی و دینی در فرهنگ معاصر ایفا کنند.

وی در پایان تأکید کرد: در مجموع، این نمونه‌ها نشان می‌دهد که شعر، چه در قالب‌های کلاسیک و چه در قالب‌های نو، همواره جایگاهی ویژه در رابطه با مباحث دینی، ایمانی و رویداد‌های عاشورایی داشته است. این پیوند نه تنها موجب ماندگاری و زنده نگه داشتن مفاهیم دینی شده، بلکه هنر شعر را در خدمت انتقال ارزش‌ها و رشادت‌های دینی قرار داده و منجر به عاملی برای تداوم و استحکام این باور‌ها در تاریخ و فرهنگ شیعی و ایرانی شده است.

گفت‌وگو از هانیه محمدنژاد