کد خبر: ۴۳۱۲۰۱۶

تاریخ: ۳۰ مهر ۱۴۰۴ - ۰۹:۲۸

یک منتقد سینما:

«مجنون» تجربه‌ای متوسط در سینمای دفاع مقدس است + تیزر

جبار آذین فیلم «مجنون» را اثری شخصیت‌محور و متوسط در ژانر دفاع مقدس ارزیابی کرد و گفت: این فیلم باوجود تلاش گروه سازنده در بازنمایی زندگی شهید زین‌الدین، هنوز نتوانسته ابعاد انسانی و تضادهای شخصیتی را به صورت ملموس و تأثیرگذار به مخاطب منتقل کند.

فیلم سینمایی «مجنون» به تصویرگری زندگی و شخصیت شهید مهدی زین‌الدین پرداخته و تلاش کرده است گوشه‌هایی از ایثار، شجاعت و مسئولیت‌پذیری این شخصیت برجسته دوران دفاع مقدس را به نمایش بگذارد. روایت فیلم، نه تنها وقایع تاریخی و حوادث مهم زندگی شهید زین‌الدین را نشان می‌دهد، بلکه به دنبال ارائه تصویری از انسانیت، ایمان و اخلاقیات وی است که می‌تواند برای مخاطب امروز الهام‌بخش باشد.

این اثر در جشنواره فیلم فجر توانست توجه داوران و منتقدان را جلب کند و جوایزی در بخش‌های فنی و هنری از آن خود کند. موفقیت در این جشنواره نشان‌دهنده تلاش گروه سازنده برای ارائه فیلمی با کیفیت بالا و بهره‌گیری از تکنیک‌های سینمایی مناسب است و جایگاه فیلم را در میان تولیدات دفاع مقدس برجسته می‌کند. ساخت این دست آثار علاوه بر ارزش هنری، اهمیت فرهنگی و تربیتی نیز دارد. فیلم‌هایی مانند «مجنون» می‌توانند مخاطب را با ارزش‌های اخلاقی، معنوی و اجتماعی دوران دفاع مقدس آشنا کنند و به نوعی هویتی‌بخشی به نسل جوان انجام دهند. ارائه چنین الگوهایی به جوانان امروز کمک می‌کند تا با گذشته خود ارتباط برقرار کنند و معنای واقعی فداکاری، مسئولیت‌پذیری و ایمان را درک کنند.

فیلم تلاش کرده است با بهره‌گیری از میزانسن‌های دقیق، موسیقی مناسب و بازیگری قابل قبول، فضاسازی قوی ایجاد کند تا روایت شخصیت شهید زین‌الدین به صورت تأثیرگذار و ملموس به مخاطب منتقل شود. هرچند برخی نقاط ضعف در پرداخت به جنبه‌های انسانی و تضادهای شخصیتی دیده می‌شود، اما اثر توانسته بخش قابل توجهی از مخاطبان را با خود همراه کند و پیام‌های فرهنگی و اخلاقی را منتقل کند.

ایکنا پیرامون این فیلم با جبار آذین گفت‌وگویی انجام داده که در ادامه با آن همراه می‌شویم تا تحلیلی دقیق و کارشناسی از فیلم «مجنون»، جایگاه آن در سینمای دفاع مقدس و تأثیرش بر نسل جوان ارائه شود. این گفت‌وگو فرصتی است برای بررسی ابعاد مختلف فیلم و نقش آن در روایت تاریخ و فرهنگ دفاع مقدس.

ایکنا - بسیاری معتقدند که سینمای دفاع مقدس با وجود تولید آثار متعدد هنوز به جایگاه واقعی خود در سینمای ملی ایران نرسیده است. با این نگاه، ارزیابی شما از فیلم سینمایی «مجنون» با محوریت شهید مهدی زین‌الدین چیست و چه جایگاهی در میان آثار دفاع مقدس دارد؟

ارزیابی از یک فیلم تاریخی - شخصیت‌محور مانند «مجنون» را باید در دو سطح بررسی کرد: نخست، اهمیت و ظرفیت موضوع و شخصیت تاریخی که فیلم به آن پرداخته است و دوم، کیفیت سینمایی و هنری اثر برای تبدیل این سرمایه تاریخی به تجربه‌ای ملموس و تأثیرگذار برای مخاطب. از منظر سطح اول، انتخاب شهید زین‌الدین به‌عنوان سوژه‌ای که زندگی و عملکردش در دوران دفاع مقدس دارای ابعاد انسانی، اجتماعی و معنوی است، اقدامی درست و به‌جا بود. این شخصیت امکان خلق کشمکش‌های دراماتیک، نمایش مسیر تحول و رشد و ارائه تصویر انسانی قهرمانانه را فراهم می‌کرد و به‌طور بالقوه می‌توانست فیلمی تأثیرگذار و شاخص ایجاد کند.

با این حال، در سطح دوم که به نحوه پرداخت و پیاده‌سازی سینمایی مربوط می‌شود، «مجنون» نتوانست از این ظرفیت‌ها به‌طور کامل بهره‌برداری کند. ضعف اصلی فیلم در این بود که به جای پرداخت دقیق و دراماتیک زندگی یک انسان واقعی و چندوجهی، بیشتر به سمت نمادپردازی و ستایش صرف رفت. این رویکرد باعث شد جنبه‌های تعارض، تردید، و تحول شخصیت کمتر دیده شود و عمق درام کاهش یابد. از لحاظ زبان سینما و اجرا نیز نقاط قوتی مانند قاب‌بندی مناسب، فضاسازی دقیق و موسیقی تأثیرگذار وجود داشت، اما متن فیلم، یعنی فیلمنامه و دیالوگ‌ها، در برخی مقاطع ناهماهنگ بود و توانایی ایجاد یک روایت منسجم و عاطفی را به‌طور کامل نداشت. بنابراین «مجنون» به‌عنوان یک تجربه در ژانر دفاع مقدس اثری متوسط به شمار می‌رود؛ فیلمی که هم ارزش و احترام خود را دارد و هم نقاط قوتی در اجرا نشان داده است، اما نتوانسته جایگاه شاخصی در تاریخ سینمای دفاع مقدس کسب کند.

ایکنا ـ در بخش دیگری از صحبت‌هایتان اشاره کردید که فیلم نتوانسته تصویری واقعی و انسانی از شهید زین‌الدین ارائه دهد. منظورتان از این ضعف در شخصیت‌پردازی چیست و چرا این مسئله در آثار دفاع مقدس تا این حد تکرار می‌شود؟

منظورم از «تصویر واقعی و انسانی» این است که فیلم به‌جای نشان دادن یک انسان چندبعدی با تضادها، تعارضات اخلاقی و لحظات تردید و خطا، تصویری ایده‌آل و اغراق‌شده ارائه داده است. شخصیت‌پردازی مؤثر در سینما باید شامل نمایش تاریخچه، انگیزه‌ها، نقاط ضعف و واکنش‌های ملموس به موقعیت‌های دشوار باشد تا مخاطب بتواند با او همذات‌پنداری کند و فرآیند رشد و تحولش را دنبال کند. در «مجنون» اغلب تمرکز بر نشان دادن صفات مثبت و قهرمانانه بود و ابعاد انسانی و پیچیدگی‌های روانی شخصیت کمتر مورد توجه قرار گرفت.

دلایل تکرار این الگو در سینمای دفاع مقدس متعدد است. نخست، نگرانی از انتقاد یا برداشت نادرست، که فیلم‌ساز را به سمت ارائه تصویری بی‌نقص از قهرمان سوق می‌دهد. دوم، کمبود پژوهش‌های میدانی و منابع دست‌اول که اجازه خلق شخصیت‌های چندوجهی و واقعی را نمی‌دهد. سوم، الزامات سفارش‌کاری و فشارهای بیرونی برای ارائه چهره‌ای «الهام‌بخش» باعث می‌شود به بازنمایی واقعی شخصیت‌ها کمتر پرداخته شود. چهارم، ضعف در آموزش نیروهای خلاق و تجربه محدود در فیلمنامه‌نویسی تاریخی-دراماتیک، که سبب می‌شود سازندگان به راه‌حل‌های ایمن و کلیشه‌ای روی آورند. نتیجه این است که به جای خلق انسانی قابل لمس و تأثیرگذار، شخصیت‌هایی ساخته می‌شوند که بیشتر نمادگونه و از واقعیت فاصله‌دار هستند و این مسئله، اتصال مخاطب جوان با قهرمانان دفاع مقدس را دشوار می‌کند.

ایکنا ـ آیا فیلم «مجنون» از نظر زبان روایت و ساختار دراماتیک توانسته با مخاطب امروز ارتباط برقرار کند یا همچنان در چارچوب روایت‌های کلاسیک سینمای دفاع مقدس باقی مانده است؟

فیلم در تلاش بود تا زبان روایت مدرن‌تری پیدا کند، اما این تلاش‌ها پراکنده و ناکافی بودند. مخاطب امروز انتظار دارد شخصیت‌ها را از جنس زندگی واقعی خود ببیند؛ انسان‌هایی با چالش‌های روزمره، تضادهای اخلاقی و مسیر رشد گام‌به‌گام. در «مجنون»، مسیر تکاملی شخصیت اصلی به‌خوبی شکل نگرفت و بسیاری از انتخاب‌ها و تصمیمات از پیش تعیین‌شده و غیرقابل لمس برای تماشاگر بود. سکانس‌های فلاش‌بک نیز گاهی بدون مقدمه کافی وارد روایت می‌شدند و پیوند میان گذشته و حال شخصیت به‌طور کامل برقرار نمی‌شد.

«مجنون» به‌عنوان یک تجربه در ژانر دفاع مقدس اثری متوسط به شمار می‌رود؛ فیلمی که هم ارزش و احترام خود را دارد و هم نقاط قوتی در اجرا نشان داده است، اما نتوانسته جایگاه شاخصی در تاریخ سینمای دفاع مقدس کسب کند

این باعث شد که ارتباط فیلم با مخاطب جوان و نسل جدید کم‌رنگ شود و در نتیجه فیلم نه کاملاً کلاسیک بود تا برای مخاطب سنتی ملموس باشد و نه نوآورانه بود تا نسل جدید را جذب کند. مخاطبان سنتی بخش‌هایی از روایت را پذیرفتند، اما برای تأثیرگذاری واقعی بر نسل جوان، نیاز به زبان تصویری و ساختار دراماتیک پیچیده‌تر و انسانی‌تر بود تا شخصیت‌ها از سطح ایده‌آل‌شده فراتر رفته و تبدیل به انسان‌هایی ملموس شوند که بتوانند الهام‌بخش و آموزنده باشند.

ایکنا ـ از منظر فنی و هنری، فیلم را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ به‌ویژه از نظر میزانسن، موسیقی، تدوین و بازی بازیگران چه نقاط قوت و ضعفی در «مجنون» مشاهده کردید؟

از نظر فنی، فیلم نشان‌هایی از دقت حرفه‌ای داشت. میزانسن‌ها اغلب معناگرا بودند و قاب‌ها در سکانس‌های کلیدی تلاش می‌کردند تنش و خلأ احساسی را منتقل کنند. فضاپردازی نیز دقت داشت و در نمایش تنهایی یا جمع‌بودن شخصیت‌ها به تقویت اثر کمک می‌کرد. موسیقی فیلم نقطه قوت برجسته‌ای بود و در صحنه‌های احساسی و وداع تأثیرگذاری خوبی داشت، تا حدی که ضعف دیالوگ‌ها را در برخی صحنه‌ها جبران می‌کرد.

تدوین در بیشتر بخش‌ها روان و منسجم بود، اما در فلاش‌بک‌ها گاهی اتصال معنایی ضعیف بود و مخاطب مجبور می‌شد خودش پیوندها را برقرار کند. در حوزه بازیگری، بازیگر نقش اول تلاش کرد شخصیت را محترم و متعالی نشان دهد، اما در انتقال لایه‌های درونی و تناقضات انسانی ناکام ماند. بازیگران مکمل اما طبیعی‌تر و باورپذیرتر ظاهر شدند و توانستند فضای انسانی بیشتری به روایت بدهند. به‌طور کلی، فیلم از لحاظ فنی محترم بود و تسلط کارگردان بر زبان سینما مشخص بود، اما خلأ در فیلمنامه و پرداخت شخصیت باعث شد این توان فنی نتواند به خلق اثر ماندگار منجر شود.

ایکنا ـ در مجموع، اگر بخواهیم جایگاه «مجنون» را در میان آثار دفاع مقدس مشخص کنیم، آیا می‌توان آن را اثری موفق دانست؟

«مجنون» در طبقه آثار متوسط دفاع مقدس قرار می‌گیرد؛ نه ضعیف است و نه در سطح آثار برجسته. ضعف اصلی فیلم، عدم پرداخت دقیق شخصیت‌ها و ناکامی در بازنمایی واقعیت‌های انسانی بود. اگر پژوهش و نگارش فیلمنامه دقیق‌تر انجام می‌شد و کشمکش‌ها و تحول شخصیت به‌صورت ملموس‌تر ارائه می‌شد، فیلم می‌توانست به اثری ماندگار و تأثیرگذار تبدیل شود. موفقیت نسبی فیلم در جشنواره‌ها بیشتر ناشی از تلاش تیم تولید، هدایت کارگردان و اجرای درست میزانسن‌ها و فضاسازی‌ها بود. سوژه شهید زین‌الدین نیز اهمیت داشت، اما بدون فیلمنامه قوی و روایت منسجم، اثر نمی‌توانست جایگاه شاخصی پیدا کند.

ایکنا ـ با توجه به تجربیات طولانی شما در نقد و تحلیل آثار سینمای دفاع مقدس، فیلم «مجنون» توانسته با مخاطب امروز ارتباط عاطفی برقرار کند و پیام‌های فرهنگی و انسانی خود را منتقل کند؟

فیلم «مجنون» تلاش کرده است زندگی و شخصیت شهید مهدی زین‌الدین را به تصویر بکشد، اما پرداخت آن بیشتر به سمت نمادپردازی و تجلیل صرف رفت و ابعاد انسانی، پیچیدگی‌های روانی و تضادهای شخصیتی او به میزان کافی نشان داده نشده است. این رویکرد باعث شده مخاطب نتواند به‌طور کامل با شخصیت همذات‌پنداری کند و تأثیر روان‌شناختی و عاطفی فیلم محدود بماند. در عین حال، فیلم ارزش‌های مهمی مانند فداکاری، ایمان و مسئولیت‌پذیری را منتقل می‌کند، اما ارائه آن‌ها اغلب کلیشه‌ای و شعاری است و فرصت بهره‌برداری عمیق تربیتی و فرهنگی کاهش یافته است.

{$sepehr_media_4056003_400_300}

با این حال، فیلم از نظر فنی و هنری نشان‌دهنده تسلط گروه سازنده بر زبان سینماست. میزانسن‌ها و قاب‌بندی‌ها به دقت انجام شده و موسیقی در انتقال احساسات و فضاسازی صحنه‌ها مؤثر بوده است. اگر پژوهش تاریخی دقیق‌تر و شخصیت‌پردازی انسانی‌تر در فیلمنامه لحاظ می‌شد، «مجنون» می‌توانست جایگاه بالاتری در سینمای دفاع مقدس پیدا کند و علاوه بر تأثیرگذاری فرهنگی، ارتباط عمیق‌تری با نسل جدید برقرار کند، به گونه‌ای که مخاطب علاوه بر درک پیام، بتواند مسیر رشد و تحول شخصیت را تجربه کند.

ایکنا ـ به نظر شما، فیلم «مجنون» با توجه به موضوعات دفاع مقدس و زندگی شهید زین‌الدین، از نظر پیام‌های فرهنگی و ارزش‌های تربیتی چه تأثیری می‌تواند بر نسل جوان داشته باشد و چگونه قادر است این پیام‌ها را به صورت ملموس و مؤثر به مخاطب منتقل کند، به گونه‌ای که هم جذابیت سینمایی داشته باشد و هم الهام‌بخش رفتار و نگرش آنان باشد؟

پیام فرهنگی و تربیتی فیلم زمانی اثرگذار است که محتوا و قالب هماهنگ با زبان و تجربه زیست مخاطب امروز باشد. «مجنون» پیام‌هایی مانند فداکاری، مسئولیت‌پذیری و باور به آرمان را منتقل کرد که ارزشمند هستند، اما ارائه آن‌ها اغلب صوری و شعاری بود و برای نسل جوان کمتر ملموس و قابل درونی‌سازی بود. نسل امروز دنبال قهرمانانی است که نقص و خطا داشته باشند، از آن‌ها بیاموزند و رشد کنند؛ این نوع ارائه، الهام‌بخش‌تر از شخصیت‌های ایده‌آل‌شده است.

با این حال، برای مخاطبان ناآشنا با دفاع مقدس یا خانواده‌هایی که می‌خواهند گفتگو درباره ارزش‌های ایثار و مسئولیت‌پذیری را آغاز کنند، فیلم می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد، هرچند تأثیر عمیق تربیتی و فرهنگی آن محدود است. اگر شخصیت‌ها انسانی‌تر و موقعیت‌ها پیچیده‌تر ارائه می‌شد، اثر می‌توانست مخاطب جوان را به تأمل و اقدام بیشتر ترغیب کند.

ایکنا ـ برای آینده سینمای دفاع مقدس چه رویکردی را پیشنهاد می‌کنید تا این ژانر بتواند دوباره رونق بگیرد و با مخاطب امروز ارتباطی عمیق‌تر برقرار کند؟

پیشنهاد من در چهار محور است: نخست، پژوهش دقیق و میدانی قبل از نگارش فیلمنامه، شامل گفتگو با رزمندگان، خانواده‌ها و استفاده از اسناد تاریخی. دوم، تمرکز بر درام و شخصیت‌پردازی انسانی که مخاطب بتواند با آن همذات‌پنداری کند و فرآیند رشد، چالش‌ها و تصمیم‌گیری‌های قهرمانان را گام‌به‌گام دنبال کند. سوم، نوآوری در زبان روایت و استفاده از تکنیک‌های سینمایی مدرن برای جذابیت بیشتر و ارتباط با نسل جوان، بدون آنکه اصالت تاریخی و واقعیت وقایع مخدوش شود. چهارم، نشان دادن جنبه‌های انسانی شهدا و رزمندگان، شامل ضعف‌ها، تردیدها و لحظات عادی زندگی، تا مخاطب درک کند که آنان انسان‌هایی معمولی بودند که در مسیر تعالی و ایمان قدم برداشتند و این امر می‌تواند الهام‌بخش نسل جدید باشد.

فیلم «مجنون» تلاش کرده است زندگی و شخصیت شهید مهدی زین‌الدین را به تصویر بکشد، اما پرداخت آن بیشتر به سمت نمادپردازی و تجلیل صرف رفت و ابعاد انسانی، پیچیدگی‌های روانی و تضادهای شخصیتی او به میزان کافی نشان داده نشده است

در کنار این اصول، استفاده از موسیقی، قاب‌بندی دقیق، میزانسن مؤثر و بازیگری طبیعی که بتواند پیچیدگی‌های شخصیت را منتقل کند، اهمیت ویژه‌ای دارد. تجربه نشان داده است که فیلم‌هایی که این چهار محور را با هم ترکیب می‌کنند، نه‌تنها از نظر هنری موفق هستند، بلکه در حوزه فرهنگی و تربیتی نیز اثرگذار بوده و توانسته‌اند مخاطب امروز را با تاریخ دفاع مقدس پیوند دهند. اگر سینمای دفاع مقدس بتواند چنین رویکردی را اتخاذ کند، به تدریج می‌تواند از تکرار کلیشه‌ای و فاصله با نسل جدید فاصله بگیرد و جایگاه واقعی خود را در سینمای ملی پیدا کند.

ایکنا ـ با توجه به شرایط فعلی سینما، آیا شما معتقدید سرمایه‌گذاری روی آثار دفاع مقدس برای تولیدکنندگان و کارگردانان هنوز به صرفه و جذاب است یا باید مسیر تازه‌ای برای این ژانر تعریف شود؟

سرمایه‌گذاری روی این ژانر هنوز ارزشمند است، اما نیازمند بازنگری و بازتعریف مسیر است. مخاطب امروز با حجم وسیعی از محتواهای متنوع و تکنولوژی‌های جدید روبه‌روست و آثار دفاع مقدس اگر صرفاً به تکرار الگوهای قدیمی ادامه دهند، نمی‌توانند جذابیت کافی ایجاد کنند. برای جذابیت بیشتر، سازندگان باید روی کیفیت فیلمنامه، شخصیت‌پردازی واقعی، بهره‌گیری از جلوه‌های بصری مدرن و روایت چندلایه تمرکز کنند. اگر این اصلاحات اعمال شود، نه‌تنها سرمایه‌گذاری صرفه اقتصادی خواهد داشت، بلکه آثار تولیدشده می‌توانند به عنوان محصولات فرهنگی ارزشمند و تأثیرگذار عمل کنند.

ایکنا ـ آیا می‌توان گفت مخاطب امروز سینمای دفاع مقدس را به‌خاطر کمبود واقع‌نمایی و انسانی بودن شخصیت‌ها کم‌توجه می‌بیند، یا دلایل دیگری هم وجود دارد؟

قطعاً یکی از مهم‌ترین دلایل کم‌توجهی، همین ضعف در شخصیت‌پردازی و واقع‌نمایی است. وقتی مخاطب با شخصیت‌های یک‌بعدی و ایده‌آل‌شده مواجه می‌شود، نمی‌تواند با آن‌ها همزادپنداری کند و ارتباط عاطفی و فکری برقرار کند. علاوه بر این، عوامل دیگری نیز دخیل هستند؛ از جمله کمبود تبلیغات جذاب و هدفمند، زبان روایت قدیمی، سرعت پایین پیشروی داستان و عدم بهره‌گیری از تکنیک‌های بصری و جلوه‌های مدرن سینمایی که مخاطب امروز با آن‌ها خو گرفته است. ترکیب این عوامل باعث می‌شود نسل جدید، حتی اگر ارزش تاریخی و معنوی فیلم‌ها را درک کند، انگیزه کافی برای پیگیری آثار نداشته باشد.

ایکنا ـ چه توصیه‌ای برای کارگردانان و نویسندگان جوان دارید که می‌خواهند وارد ژانر دفاع مقدس شوند و هم تأثیرگذار و هم جذاب باشند؟

توصیه من این است که نخست پژوهش دقیق و مطالعه منابع دست‌اول تاریخی و زندگی رزمندگان را در اولویت قرار دهند تا شخصیت‌ها و وقایع به‌طور دقیق و مستند بازنمایی شود. دوم، به اهمیت شخصیت‌پردازی انسانی و چندوجهی توجه کنند و قهرمانان را نه تنها از نظر شجاعت و ایمان، بلکه با ضعف‌ها، تردیدها و تضادهای اخلاقی‌شان نشان دهند. سوم، بهره‌گیری از زبان مدرن سینمایی، تکنیک‌های تصویرسازی و موسیقی متناسب با احساسات مخاطب امروز، به نحوی که اصالت تاریخی حفظ شود. چهارم، توجه به ساختار درام و ایجاد کشمکش‌های واقعی و ملموس که مخاطب بتواند مسیر رشد شخصیت‌ها را تجربه کند. و نهایتاً، همواره تعادل میان پیام فرهنگی و جذابیت بصری و روایی را رعایت کنند تا اثر هم آموزنده باشد و هم مخاطب را جذب کند.

با رعایت این اصول، سینمای دفاع مقدس می‌تواند نه تنها جایگاه واقعی خود را در سینمای ملی پیدا کند، بلکه نسل جدید را با ارزش‌های ایثار، فداکاری و مقاومت آشنا کرده و ارتباط عمیقی با آنان برقرار سازد.

گفت‌وگو از داوود کنشلو