کد خبر: ۴۳۱۸۸۸۲

تاریخ: ۰۳ آذر ۱۴۰۴ - ۰۹:۰۸

یادداشت

روایتی که جهان را تکان داد؛ ایثار فاطمی در آینه قرآن

سوره «هل‌أتى» فقط داستان بخشیدن چند قرص نان نیست؛ روایت تربیت اجتماعی و معنوی است که از خانه فاطمه زهرا(س) آغاز شده و تا امروز امتداد یافته است. در این سوره، ایثار در اوج نیاز، پیوند عبادت با مسئولیت اجتماعی و حضور فعال زن در ساخت اخلاق جمعی، تصویری از شخصیتی می‌سازد که فراتر از تاریخ ایستاده است.

در تاریخ اسلام، لحظاتی وجود دارد که نه‌تنها رخداد اخلاقی را روایت می‌کنند، بلکه «معادله زندگی» را برای همیشه به نسل‌ها هدیه داده‌اند. ماجرای نزول سوره «هل أتى» که در تفاسیر شیعه و سنی همچون تفسیر طبری، الدّر المنثور سیوطی، مجمع‌البیان و تفسیر قمی نقل شده، یکی از همین لحظات است؛ لحظه‌ای که حضرت زهرا(س) در مرکز آن می‌درخشد و سه پیام بنیادین به جهان معرفی می‌کند: ایثار در اوج نیاز، پیوند عبادت با مسئولیت اجتماعی و حضور فعال و کنش‌گر زن در متن جامعه دینی. یادداشت پیش رو می‌کوشد تا تصویری جامع از این سه محور ارائه دهد؛ سه محوری که اگر نادیده گرفته شوند، تصویر ما از حضرت زهرا(س) ناقص خواهد ماند.

ایثار در اوج نیاز؛ اخلاقی که جامعه امروز به آن تشنه است

در روایت نزول سوره انسان آمده است که حضرت حسن(ع) و حسین(ع) بیمار شدند و خانواده برای شفای آنان نذر کردند سه روز روزه بگیرند. هنگامی که زمان افطار فرارسید، اهل‌ بیت(ع) غذایی اندک که بعضی منابع آن را چند گرده نان جو ذکر کرده‌اند، فراهم کردند؛ اما هر بار، نیازمندی متفاوت بر در خانه می‌آمد: یتیمی گرسنه، مسکینی درمانده و اسیری تهی‌دست و هر بار، خانواده‌ای که خود چیزی برای خوردن نداشت، همان را می‌بخشید.

این صحنه که در منابع معتبر ذکر شده است (سیوطی، الدّر المنثور؛ طبری، الجامع البیان؛ طبرسی و مجمع‌البیان)، تفاوتی بنیادین با بسیاری از رفتارهای خیریه امروز دارد: ایثار در شرایط نداری. قرآن این حقیقت را در عبارتی کلیدی بیان می‌کند: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ؛ در حالی غذا می‌دهند که خود دوستش دارند و به آن نیازمندند.» (سوره انسان/ آیه ۸)

فاطمه(س) در این میان نقش برجسته‌ای دارد. ایشان کسی است که با دست خویش غذا آماده می‌کند و تصمیم می‌گیرد که لقمه نیازمند را بر لقمه خود مقدم دارد. در بعضی نقل‌ها آمده است که پس از بخشش غذا، چراغ را خاموش می‌کند تا کودکان گمان کنند والدینشان نیز غذا می‌خورند. این، اوج لطافت انسانی و بلوغ اخلاقی است؛ اخلاقی که در آن هم ایثار هست و هم کرامت‌بخشی.

در دنیای امروز که بخشش، اغلب زمانی رخ می‌دهد که فرد از وسعت مالی برخوردار است، الگوی فاطمی یادآور این حقیقت است که اخلاق اجتماعی زمانی ارزش دارد که هزینه داشته باشد.

جامعه‌ای که در آن افراد فقط در وفور می‌بخشند، جامعه‌ای مصرف‌گراست؛ اما جامعه‌ای که در آن افراد در سختی نیز سهمی برای دیگری قائل‌اند، جامعه‌ای اخلاقی است. رفتار حضرت زهرا(س) نه توصیه‌ای انتزاعی، بلکه راهنمای عملی برای دنیای امروز است؛ از سیاست‌گذاری‌های اجتماعی تا فرهنگ مشارکت مردمی.

تبدیل عبادت فردی به مسئولیت اجتماعی؛ معنویت فاطمی در مدار جامعه

نذر ذاتاً عملی عبادی و فردی است؛ اما در جریان این سه روز، عبادتی کاملاً اجتماعی می‌شود. این همان چیزی است که پژوهشگران دین از آن با عنوان «معنویت اجتماعی» یاد می‌کنند؛ معنویتی که در آن رابطه انسان با خدا، انسان را از مسئولیت نسبت به جامعه جدا نمی‌کند، بلکه دقیقاً به آن پیوند می‌زند.

تفاسیر معتبر هم‌داستان‌اند که این نذر برای شفای دو کودک انجام شد؛ اما خداوند عبادت آنان را در قالب سوره‌ای مستقل ثبت کرد؛ نه به‌‌دلیل نفس روزه‌داری، بلکه به‌‌دلیل پیوندی که میان عبادت و عمل اجتماعی برقرار شد. اهل‌ بیت(ع) به‌ جای آنکه معنویت را در حصار خانه نگاه دارند، آن را به خیابان‌های مدینه بردند؛ در میان یتیم، مسکین و اسیر.

به‌ویژه نقش حضرت زهرا(س) در این میان تعیین‌کننده بود. ایشان از جمله کسانی است که نذر را پیشنهاد می‌کند، آن را عملی می‌سازد و بدون تردید، غذا را می‌بخشد. این رفتار، تصویری روشن از نوع معنویت آن حضرت ارائه می‌دهد؛ معنویتی که در دل زندگی روزمره جریان دارد، نه در انزوای زاهدانه.

امروزه که معنویت گاه به پدیده‌ای فردگرایانه تبدیل شده، مانند مراقبه‌های خصوصی، عبادت‌های منزوی و معنویت‌های بریده از جامعه، نگاه فاطمی یادآور این است که معنویت واقعی، جریان اجتماعی ایجاد می‌کند. جامعه‌ای که در آن عبادت با مسئولیت اجتماعی همراه نباشد، جامعه‌ای نیمه‌جان است و جامعه‌ای که عمل اجتماعی بدون معنویت انجام دهد، دیر یا زود در دام ریاکاری و فرسودگی می‌افتد. سیره حضرت زهرا(س) توازن این دو را به‌زیبایی ترسیم می‌کند.

زن کنش‌گر و تصمیم‌ساز؛ تصویری که تاریخ باید آن را دوباره روایت کند

یکی از مهم‌ترین پیام‌های سوره «هل أتى» برای امروز، نقش بی‌بدیل حضرت زهرا(س) در تصمیم‌سازی، اجرای نذر و هدایت معنوی خانواده است. ایشان در این واقعه نه یک «حاضر خاموش»، بلکه یک «کنش‌گر زنده» است. منابع اهل‌ سنت و شیعه یک‌صدا تأکید دارند که آن حضرت در تهیه غذا، مدیریت خانه و عمل ایثار، نقش مستقیم داشته است. این تصویر، دقیقاً برخلاف روایت‌هایی است که زن را حاشیه‌نشین یا منفعل معرفی می‌کنند.

در مدینه صدر اسلام، خانه فاطمه(س) مرکز تصمیم‌های اخلاقی بود. ایشان نه‌تنها در امور خانوادگی مشارکت داشت، بلکه بخشی از رفتار اجتماعی پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) در امتداد نگاه آن حضرت شکل می‌گرفت. به همین دلیل است که پیامبر(ص) درباره فاطمه(س) فرمود: «فاطمه پاره‌ای از وجود من است» (صحیح بخاری و مسلم)؛ نه از حیث بیولوژیکی، بلکه از حیث نقش‌آفرینی، اندیشه و اخلاق.

آنجا که گاهی زن یا صرفاً به موجودی مصرف‌کننده تقلیل داده می‌شود یا در سوی دیگر، فشارهای افراطی برای نقش‌پذیری غیرواقعی به او تحمیل می‌شود، الگوی فاطمی غربال‌گر است. در این الگو، زن نه حذف می‌شود، نه باری اضافی بر دوش جامعه است؛ بلکه مسئول، تصمیم‌ساز، اخلاق‌آفرین و سازنده محسوب می‌شود.

این حضور فعال، به‌ویژه در پیوند با ایثار و معنویت اجتماعی سه روز نذر، نشان می‌دهد که نگاه اسلام به زن، نگاهی تکمیلی است؛ نقشی که بدون او، چرخه اخلاق اجتماعی ناقص می‌ماند.

فاطمه(س)؛ الگوی جامعه‌ای که در جست‌وجوی معناست

سه روز نذر، سه لقمه نان و سه نیازمند، داستانی ساده‌اند؛ اما در دل این سادگی، الگویی وجود دارد که امروز بیش از هر زمان دیگر به آن نیازمندیم:

ایثار در اوج نیاز: راهکار بازسازی اخلاق اجتماعی.

معنویت اجتماعی: درمان شکاف میان دین‌داری و مسئولیت‌پذیری.

زن کنش‌گر و تصمیم‌ساز: تصویری اصیل برای بازتعریف نقش زن در جامعه امروز.

سوره «هل أتى» نه صرفاً گزارش واقعه‌ای تاریخی، بلکه مرام‌نامه سبک زندگی فاطمی است؛ سبکی که از خانه‌ای کوچک در مدینه آغاز شد و امروز می‌تواند چراغ راه جوامع بزرگ انسانی باشد.