کد خبر: ۴۳۲۳۶۵۸

تاریخ: ۲۷ آذر ۱۴۰۴ - ۱۲:۵۶

وحدت حوزه و دانشگاه؛ پیوند عقلانیت و معنویت در مسیر تمدن نوین اسلامی

رئیس نمایندگی نهاد رهبری در دانشگاه فردوسی مشهد، گفت: وحدت حوزه و دانشگاه نه یک تاکتیک مقطعی، بلکه راهبردی عمیق برای بازتعریف نسبت علم، دین و عقلانیت است، نسبتی که می‌تواند زمینه‌ساز تحول در علوم انسانی و شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی باشد.

حجت‌الاسلام مهدی ایمانی‌مقدم، رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه فردوسی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی در خصوص وحدت حوزه و دانشگاه اظهار کرد: با بررسی پیشینه علم و دین، متوجه می‌شویم که دین هم‌زمان با تاریخ بشریت شکل گرفته‌ است. انسان از آغاز حیات خود همواره احساس کرده‌ است که قدرتی ماورایی جهان را تدبیر می‌کند، زیرا برای آن‌که جهان به شکل کنونیِ قابل حیات برای انسان وجود داشته باشد، به نظمی بسیار پیچیده نیاز است، نظمی که عقل بشری به‌سختی می‌تواند آن را صرفاً حاصل تصادف بداند، از همین رو، حتی انسان دوران بدویت و غارنشینی نیز با مسئله دین مواجه بوده‌ است.

وی تصریح کرد: دین در طول تاریخ گاهی با اوهام، خیالات و علایق شخصی آمیخته شده و همین مسئله موجب بروز انحرافاتی در آن شده‌ است. این انحرافات در برخی موارد، کارکرد اصلی دین را تضعیف یا حتی از بین برده‌اند. در حالی‌که دین اساساً برای ایجاد آرامش، کاهش اضطراب و القای حس معنا و ماندگاری در زندگی انسان آمده‌ است. اگر عقلانیت از دین جدا شود، خطر تعصبات، جنگ‌ها و قوم‌گرایی‌های دینی افزایش خواهد‌یافت و به همین دلیل، بشر از دیرباز نیاز داشته‌ است که دین را با عقلانیت همراه سازد.

ایمانی‌مقدم هدف از بعثت پیامبران را همراه‌سازی دین با عقلانیت دانست و افزود: آنها هرگز میان علم و دین تعارض قائل نبوده‌اند، بلکه از وحدت و یگانگی این دو سخن گفته‌اند. با این حال، برخی ادیان در گذر زمان دچار انحرافاتی شده‌اند. برای مثال، در کتاب مقدسِ تحریف‌ شده، در «سِفْر پیدایش»، عامل دوری بشر از خدا در داستان آدم و حوا، روی آوردن به «درخت دانش» معرفی می‌شود، اما در اسلام و قرآن کریم، به‌سبب عدم تحریف و استمرار در امر هدایت (از طریق امامت، ولایت و وصایت) چنین انحرافی رخ نداده‌ است.

عقلانیت و علم هرگز از گستره دین جدا نشده‌اند

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه فردوسی با بیان اینکه در قرائت شیعی و نگاه اهل‌بیت(ع) عقلانیت و علم هرگز از گستره دین جدا نشده‌اند، گفت: در تعالیم اسلامی، مقدس‌ترین عبادت‌ها، کار علمی و تفکر است. تفکر جهت‌دهنده عبادت ظاهری بوده و اگر عبادت جسمِ بندگی باشد، روحِ بندگی تفکر خواهد‌ بود. از این منظر، علم و دین در اسلام شیعی دو مقوله جداگانه نیستند، بلکه حقیقتی واحد را تشکیل می‌دهند.

وی با اشاره به اینکه بعثت پیامبر اکرم(ص) نیز با دعوت به علم آغاز شده‌است، افزود: در آیاتی از سوره علق خداوند به حضرت محمد(ص) فرمود: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ(۱) خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ(۲) اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ(۳) الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ(۴)». این یعنی قرآن از همان ابتدا با علم و آموزش پیوند خورده‌ است و در آموزه‌های اسلامی، تعلیم و تعلّم امری عبادی تلقی می‌شود.

ایمانی‌مقدم بیان کرد: برخی بر این باورند که شکل‌گیری نهاد دانشگاه در جهان مدرن، با نگاهی استعماری و با هدف تضعیف قدرت دین، مذهب و مرجعیت دینی صورت گرفته‌ است. فارغ از صحت این دیدگاه، آنچه اهمیت دارد این است که باید به‌دنبال ایجاد دانشگاه‌هایی باشیم که دانشجو هنگام ورود به عرصه علم، احساس ورود به فضایی دینی داشته باشد. در چنین فضایی است که پوشش، گفتار، رفتار و سبک زندگی دانشجو به‌صورت طبیعی تنظیم خواهد‌ شد.

وی ادامه داد: در مقابل، حوزه‌های علمیه نیز برای فهم عمیق‌تر دین و تبلیغ مؤثرتر آن ناگزیرند به علم روز مجهز شوند. وحدت حوزه و دانشگاه نه یک تاکتیک مقطعی، بلکه یک راهبرد عمیق برخاسته از فهم دینی است. هرچند در سال‌های پس از انقلاب بر این موضوع تأکید فراوان شده، اما تحقق کامل آن با موانع و چالش‌هایی همراه بوده‌ است.

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه فردوسی با پرداختن به اینکه در حال حاضر ده‌ها مرکز تخصصی در حوزه‌های علمیه در زمینه علوم انسانی فعالیت می‌کنند، گفت: مراکزی مانند پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، دانشگاه باقرالعلوم، مؤسسه امام خمینی(ره)، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی در حوزه‌هایی چون سیاست اسلامی، اقتصاد اسلامی و روان‌شناسی اسلامی آثار ارزشمندی تولید کرده‌اند.

وی بیان کرد: در دانشگاه‌ها نیز دروس معارف اسلامی بخش مهمی از آموزش عمومی را تشکیل می‌دهند و غالباً توسط اساتید دین‌شناس حوزوی و دانشگاهی تدریس می‌شوند، همچنین رونق مراسم‌ دینی مانند اعتکاف، هیئت‌ها و فعالیت‌های فرهنگی-مذهبی در دانشگاه‌ها از نشانه‌های مثبت این مسیر است.

دینی شدن علم مقدمه شکل‌گیری جامعه‌ای اسلامی است

ایمانی‌مقدم، دینی شدن علم به معنای واقعی را از گام‌های اساسی دانست و اظهار کرد: علم دینی، دانشی است که در علوم پایه و فنی دارای مبدأ و معاد باشد و در علوم انسانی، انسان را به‌عنوان «خلیفةالله» معرفی و تقویت کند. تحقق چنین نگاهی، ما را به غایت نهاییِ تشریع اسلام که شکل‌گیری جامعه مطلوب و تمدن نوین اسلامی است نزدیک می‌کند.

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه فردوسی، علوم انسانی را علومی عمدتاً وارداتی‌ دانست و ادامه داد: برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی، ابتدا باید نگاهی انتقادی به علوم انسانی داشت. در این راستا گام نخست، بومی‌سازی علوم انسانی، گام دوم تحول در این علوم و گام سوم توحیدی‌کردن آن‌ها بوده و این نیازمند مجاهدت‌های علمی است.

وی تصریح کرد: در طول تاریخ همواره افراط و تفریط، چه در قالب تحجر و نفی عقلانیت و چه در قالب بی‌توجهی به مظاهر دین، وجود داشته‌ است. در مقابل همواره خط اصیلی وجود داشته که از زمان ائمه اطهار(ع) تاکنون، بر پیوند عقلانیت و دین تأکید کرده‌ است. آثار متفکرانی چون امام خمینی(ره)، شهید مطهری و علامه طباطبایی در همین راستا قابل تحلیل هستند.

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه فردوسی  با بیان اینکه فقیه واقعی کسی است که علاوه بر تسلط بر میراث گذشته، توان تطبیق آموزه‌های دینی با مسائل روز را داشته باشد، بیان کرد: در حال حاضر که جهان وارد عصر هوش مصنوعی، فناوری‌های نوین و حکمرانی دیجیتال شده‌ است، فقه و اندیشه دینی نیز باید پاسخی مناسب برای ارائه در این حوزه‌ها داشته‌ باشد.

ایمانی‌مقدم راه سعادت بشر را پیوند دو بالِ علم و دین دانست و گفت: علم بدون اخلاق و معنویت می‌تواند بسیار خطرناک باشد و معنویت بدون عقلانیت نیز به انحراف منجر خواهد‌ شد. تحول در نظام آموزشی، چه در حوزه و چه در دانشگاه، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است، ضمن اینکه وحدت عمیق‌تر حوزه و دانشگاه پیامد‌های گسترده مطلوبی به همراه خواهد‌ داشت.