کد خبر: ۴۳۲۴۰۲۹

تاریخ: ۲۹ آذر ۱۴۰۴ - ۱۹:۵۴

حجت‌الاسلام بهرامی مطرح کرد

حکمرانی داده‌محور علوم اسلامی با تکیه بر هوش مصنوعی

رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) با تأکید بر نقش تعیین‌کننده هوش مصنوعی در حکمرانی علمی و پژوهشی، گفت: مرکز نور با تکیه بر تجربه‌ای نزدیک به دو دهه در کاربرد هوش مصنوعی و با اتکا به پلتفرم‌های هوشمند پژوهشی، به‌دنبال عملیاتی‌سازی سیاست‌گذاری داده‌محور در علوم اسلامی و انسانی است.

به گزارش ایکنا به نقل از روابط عمومی مرکز نور، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین محمدحسین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)، 29 آذرماه در هم‌اندیشی علمی «حکمرانی و مدیریت و هوش مصنوعی» که به همت مرکز تحقیقات اسلامی مجلس به‌صورت حضوری و مجازی در محل این مرکز برگزار شد، با اشاره به پیشینه تأسیس مرکز نور اظهار کرد: این مرکز در سال ۱۳۶۸ و به دستور رهبر معظم انقلاب تأسیس شد. از همان ابتدا بخش قابل توجهی از منابع علوم اسلامی به محتوای دیجیتال تبدیل و در قالب نرم‌افزارها و پایگاه‌های اطلاعاتی در اختیار کاربران قرار گرفت.

بهرامی با بیان اینکه امروز بزرگ‌ترین کتابخانه دیجیتال علوم اسلامی در مرکز نور فعال است، تصریح کرد: «نورلایب» با بیش از ۱۳۷ هزار جلد کتاب و همچنین پایگاه‌های مجلات علمی با بیش از دو میلیون مقاله، خدمات گسترده‌ای به پژوهشگران ارائه می‌دهند. برخی از این پایگاه‌ها با وجود آنکه حدود ۹۰ درصد کاربرانشان خارجی هستند خدماتی کم‌نظیر دارند؛ به‌گونه‌ای که مراکز معتبر دانشگاهی در اروپا و آمریکا مشترک استفاده از این منابع هستند.

وی این دستاوردها را نتیجه دوراندیشی رهبر معظم انقلاب دانست و افزود: این نگاه راهبردی موجب شد اتفاقات بسیار مهمی در حوزه علوم اسلامی دیجیتال در کشور رقم بخورد.

رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با اشاره به سابقه فعالیت این مرکز در حوزه هوش مصنوعی گفت: تجربه ما در این زمینه به حدود ۱۸ سال پیش بازمی‌گردد. نخستین مقاله درباره کاربرد هوش مصنوعی در علوم اسلامی حدود ۱۸ سال پیش در مجله «رهاورد نور» نوشته شد و اولین محصول مبتنی بر این رویکرد، نرم افزار درایه بوده که حدود ۱۶ سال پیش مبتنی بر سیستم خبره تولید شد. پس از آن نیز در محصولات مختلف، ابزارهای هوشمند متنوعی به‌کار گرفته شد؛ از جمله می توان به «گفت‌وگو با حدیث» و «گفت‌وگو با احادیث» اشاره کرد.

بهرامی از ارائه بسته‌ای جدید در آینده نزدیک خبر داد و گفت: ان‌شاءالله پیش از پایان سال جاری، بسته‌ای با محوریت گفت‌وگو با مجموعه علوم اسلامی عرضه خواهد شد. همچنین امروز و با حضور وزیر محترم علوم، تفاهم‌نامه‌ای با شرکت «پارت» منعقد شد تا یک مدل زبانی فارسی و عربی مبتنی بر داده‌های مرکز نور تولید شود. با توجه به شرایط فعلی کشور، شرکت پارت یکی از مجموعه‌های موفق در حوزه مدل‌های زبانی بزرگ به‌شمار می‌رود و این همکاری می‌تواند گام مهمی در این مسیر باشد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع حکمرانی و هوش مصنوعی پرداخت و اظهار کرد: تمرکز اصلی من بر مفهوم حکمرانی مبتنی بر هوش مصنوعی است. معمولاً نگاه‌ها به سمت چت‌بات‌های عمومی و همه‌منظوره می‌رود اما می‌توان مسئله حکمرانی را در قلمروهای تخصصی و خردتر بررسی کرد تا دستیابی به جمع‌بندی و راهکار عملی ساده‌تر شود.

رئیس مرکز نور با برشمردن حوزه‌هایی مانند سلامت، فرهنگ، مسائل اجتماعی، علم، محیط زیست، اقتصاد و سیاست، خاطرنشان کرد: همه این عرصه‌ها نیازمند نوعی حکمرانی نوین هستند و هوش مصنوعی می‌تواند ابزارهای مؤثری برای مدیریت و راهبری بهتر آن‌ها به‌ویژه در جهان شبکه‌ای و فضای مجازی امروز فراهم کند.

رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) در ادامه سخنان خود با اشاره به نقش تعیین‌کننده هوش مصنوعی در عملیاتی‌سازی سیاست‌گذاری‌ها، تأکید کرد: از مسیر پلتفرم‌های هوشمند می‌توان فرآیند سیاست‌گذاری و اعمال سیاست‌ها را به‌صورت کاملاً عملیاتی اجرا کرد و این امر دست‌یافتنی است.

وی افزود: زمانی که هوش مصنوعی به این فضا افزوده می‌شود، ضریب اثرگذاری به‌شدت افزایش می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً دوچندان شدن دانست؛ این جهش، فراتر از تخمین‌های متعارف خواهد بود.

طراحی پلتفرم جدید

رئیس مرکز نور با اشاره به طراحی یک پلتفرم پژوهشی جدید در این مرکز، گفت: ما در مرکز نور بستری پژوهشی طراحی کرده‌ایم که به‌زودی عرضه خواهد شد. در این پلتفرم پژوهشگر برای تولید مقاله بهترین و کامل‌ترین گزینه را در اختیار دارد؛ از دسترسی یکپارچه به کتاب‌ها، مجلات، آیات قرآن، روایات، منابع تاریخی و داده‌های سایر رشته‌ها گرفته تا امکان ارجاع و استناد دقیق و سریع.

بهرامی ادامه داد: هوش مصنوعی در این فضا نقش دستیار پژوهشگر را ایفا می‌کند؛ به او کمک می‌کند محتوای مورد نیاز خود را بیابد، ساختار متن را سامان دهد، استنادهای دقیق ارائه دهد و نگارش علمی را با جهت‌گیری مدنظر خود پیش ببرد. در نهایت پژوهشگر می‌تواند محصول علمی خود را تولید و عرضه کند.

رئیس مرکز نور در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به محدودیت زمانی موجود در این عرصه گفت: فرصت ما بسیار محدود است. به‌عنوان یک نمونه عینی، برخی محصول موبایلی با کیفیت بسیار بالا در زمینه خاص تولید شده‌اند که نظرات کاربران آن در پلتفرم بازار تقریباً همگی مبتنی بر رضایت و قدردانی است.

وی توضیح داد: این محصول در حالی به‌صورت رایگان عرضه شده که پیش از آن محصول مشابهی از سوی مجموعه‌ای دیگر و با دریافت هزینه در بازار وجود داشت؛ محصولی که امکانات آن به‌مراتب کمتر بود و کاربران آن به کیفیت پایین و قیمت بالا اعتراض داشتند. با این حال با وجود گذشت حدود دو سال از عرضه محصول جدید آن محصول قدیمی‌تر به دلیل پیشگامی در کسب سهم قابل توجهی از بازار مخاطبان، همچنان تعداد نصب بیشتری دارد.

بهرامی علت این موضوع را چنین بیان کرد: آن محصول زودتر وارد بازار شده، جایگاه خود را تثبیت کرده و به برند تبدیل شده است. در حوزه هوش مصنوعی نیز اگر دیر اقدام کنیم حتی تولید محصولی در سطح جهانی هم الزاماً منجر به اقبال کاربران نخواهد شد. متقاعد کردن کاربران برای مهاجرت به محصولات داخلی با تأخیر بسیار دشوارتر می‌شود.

وی در ادامه تأکید کرد: این تجربه به‌روشنی نشان می‌دهد که زمان عامل تعیین‌کننده در موفقیت یا شکست ما در حوزه هوش مصنوعی است و هرگونه تعلل، هزینه‌هایی خواهد داشت که به‌سادگی قابل جبران نیست.

وی با اشاره به تجربه موفق سامانه «نورمگز» اظهار کرد: در حوزه مجلات علمی با وجود آنکه بسیاری از نشریات به‌صورت رایگان در اینترنت در دسترس هستند، کاربران برای استفاده از نورمگز هزینه پرداخت می‌کنند؛ با این حال این سامانه همچنان یکی از پربازدیدترین پایگاه‌های علمی کشور است. دلیل این موفقیت آن است که نورمگز توانسته یک فرهنگ مشخص ایجاد کند و ارزش افزوده‌ای متمرکز، منسجم و معنادار به کاربران ارائه دهد.

هشدار درباره تأخیر در ورود به هوش مصنوعی

بهرامی با تعمیم این تجربه به حوزه هوش مصنوعی، تصریح کرد: در این حوزه نیز هرچه شروع فعالیت با تأخیر بیشتری همراه باشد، شانس موفقیت کاهش می‌یابد؛ به‌ویژه در قلمروهای تخصصی و محدود. با این حال به نظر می‌رسد هنوز در این حوزه‌های خاص ظرفیت مناسبی برای اثرگذاری و توفیق وجود دارد.

وی در ادامه سخنان خود پرداخت و گفت: نکته دیگر ضرورت حمایت هدفمند است؛ موضوعی که خود نیازمند بحثی مستقل با عنوان «علوم انسانی دیجیتال» به‌عنوان یک رشته نوپدید است. این حوزه در کشورهای غربی مورد توجه جدی قرار گرفته، اما متأسفانه در ایران و به‌ویژه در دانشگاه‌های علوم انسانی تا حد زیادی مغفول مانده است.

رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی با اشاره به مطالعات انجام‌شده در این زمینه بیان کرد: بررسی تجربه دانشگاه‌ها و مراکز علمی جهان نشان می‌دهد که در اغلب موارد، حمایت نهادها و بنیادهای تخصصی پشتیبان، نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشبرد علوم انسانی دیجیتال داشته‌اند؛ از جمله بنیاد ملی علوم انسانی آمریکا، بنیاد ملون و شورای پژوهش اتحادیه اروپا که حمایت‌های گسترده و مؤثری از این حوزه انجام می‌دهند.

بهرامی تأکید کرد: واقعیت این است که علوم انسانی حوزه‌ای نیست که بتوان از همان ابتدا با منطق صرفاً تجاری به آن وارد شد و پرسش‌هایی مانند «مدل کسب‌وکار چیست؟» یا «چه میزان درآمد ایجاد خواهد کرد؟» را محور قرار داد. حتی در نظام‌های مبتنی بر بازار نیز این حوزه صرفاً بر اساس محاسبات سودمحور اداره نمی‌شود.