کد خبر: ۴۳۲۴۳۸۱

تاریخ: ۳۱ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۸:۴۰

نقش جنبش شرق‌شناسی روسی در توسعه ترجمه قرآن

برخی معتقدند که علاقه روس‌ها به ترجمه قرآن ریشه تاریخی ندارد و صرفاً در نتیجه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی پدید آمده است. با این حال، تاریخ تأکید می‌کند که مسلمانان در تمام دوران‌ها، به نسخه‌برداری و ترجمه قرآن اهتمام داشته‌اند و مستشرقان روسی سهم بسزایی در ترجمه این کتاب مقدس داشته‌اند.

به گزارش ایکنا به نقل از مرکز اسلامی مطالعات استراتژیک وابسته به آستان عباسی، می‌توان گفت ترجمه قرآن کریم، علمی مستقل با قوانین و اصول خاص خود است. این امر مستلزم آن است که مترجم، صادق، قابل اعتماد و دارای دانش گسترده‌ای از حداقل دو زبان (زبان مبدأ و زبان مقصد) باشد. همچنین مترجم باید با زبان‌های دیگر و رشته‌های مرتبط با آنها آشنایی داشته باشد تا بتواند با مقایسه کار خود با ترجمه‌های دیگر از آنها بهره‌مند شود.

مترجم هنگام ترجمه قرآن کریم باید با علوم قرآنی و حدیث آشنا باشد و با علمای دینی مذاهب مختلف ارتباط مستمر داشته و با آنها مشورت کند. همچنین مترجم موظف است از خطاهای موجود در ترجمه‌های گذشته کاملا آگاهی داشته باشد تا از تکرار آنها جلوگیری کند.

امروزه اکثر مطالعات در علوم قرآنی در روسیه به شدت تحت تأثیر سنت‌های شرق‌شناسی است، فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی محققان مسلمان، شرق‌شناسان را وادار می‌کند تا بر حدیث و متون تاریخی تمرکز و گاهی اوقات از تفسیرهای ناقص قرآن خودداری کنند. این ترجمه‌ها در میان جوامع مسلمان روسی‌زبان که مشتاق درک معانی کلمات قرآنی بودند، پذیرش قابل توجهی یافته‌اند.

اولین ترجمه قرآن کریم به زبان روسی توسط دکتر سمیه عفیفی، استاد زبان روسی گروه زبان‌های اسلاوی در دانشکده زبان‌های دانشگاه عین شمس قاهره انجام شد. وی این ترجمه را در سال ۱۹۹۵ آغاز کرد و در سال ۲۰۰۰ تحت نظارت کمیته‌ای از الازهر به پایان رساند. این ترجمه با استقبال خوب مسلمانان روسی‌زبان که مشتاق درک معانی قرآن کریم بودند، مواجه شد.

ظهور جنبش شرق‌شناسی روسی و نقش آن در توسعه ترجمه قرآن

زبان روسی یکی از زبان‌های زنده‌ دنیا است که قرآن کریم به آن ترجمه شده است. توسعه مراحل ترجمه قرآن کریم به زبان روسی با توسعه مراحل شرق‌شناسی روسیه مرتبط بوده است. دین اسلام و مسلمانان نقش بزرگ و مهمی در تاریخ روسیه ایفا کرده‌اند.

آغاز شرق‌شناسی روسی را می‌توان به دوران سلطنت پطر کبیر و کاترین کبیر نسبت داد که شاهد آغاز علاقه واقعی به فرهنگ عرب بودند.

در این دوران، زبان عربی در کنار فرانسوی، انگلیسی و آلمانی به عنوان یکی از زبان‌های اصلی روسیه گنجانده شد. این اتفاق در ربع اول قرن هجدهم، در زمان سلطنت پطر کبیر (1725م) رخ داد که حکومت او شاهد اصلاحات و گام‌های اساسی بود و تأثیر قابل توجهی بر آینده روسیه و بازسازی آن داشت.

منابع تاریخی نشان می‌دهند که یک قرن کامل پس از ظهور امیرنشین‌های روسیه در نیمه دوم قرن دهم میلادی، این دولت جدید شروع به جستجوی دین از میان ادیان آسمانی کرد.

شاهزاده ولادیمیر درخواست کرد که پادشاهان و شاهزادگان چندین کشور، فرستادگانی برای او بفرستند تا او را از ادیان خود مطلع کنند تا او و دیگر شاهزادگان روسی بتوانند با هدف وحدت بیشتر و تقویت مشروعیت حکومت خود، یکی از این ادیان را به عنوان دین رسمی کشور انتخاب کنند.

روس‌ها و ساوی‌های شرقی از اصول اصلی این ادیان اطلاع داشته و ارتباط مداومی با خزرهای یهودی داشتند و همچنین با اصول مسیحیت ارتدکس در بیزانس و کاتولیک در میان همسایگان غربی خود آشنا بودند.

روس‌ها همچنین با برخی از آموزه‌های دین اسلام آشنا شده بودند و از طریق بلغارهای مسلمان ساکن در سرزمین‌های کنار رودخانه ولگا (تاتارستان کنونی) درباره کتابی به نام قرآن چیزهایی شنیده بودند.

علاقه به مطالعات شرق‌شناسی در روسیه از ابتدای قرن نوزدهم میلادی افزایش یافت. در آن زمان چندین دانشگاه روسی از جمله دانشگاه کازان، دانشگاه دولتی مسکو، دانشگاه سن پترزبورگ و کالج لازارف دوره‌های زبان عربی را تأسیس کردند. دولت‌های مختلف روسیه نیز به تشویق مطالعه میراث عربی – اسلامی، به ویژه میراث مربوط به مناطق مسلمان‌نشین تحت کنترل روسیه، به منظور گسترش دانش مردم مسلمان پرداختند.

مطالعه رسمی شرق‌شناسی عربی ـ اسلامی در دوران سلطنت پطر کبیر آغاز شد و اولین ترجمه قرآن کریم به زبان روسی در سال 1716م به پایان رسید. این ترجمه توسط دکتر پتر پوستنکوف، از ترجمه فرانسوی قرآن که به وسیله دورِی، مستشرق فرانسوی در سال 1643 انجام شده بود، صورت گرفت.

اما نخستین ترجمه مستقیم قرآن از عربی به روسی در سال 1878م توسط سابلوکوف (1854-1880م) که به زبان عربی مسلط بود انجام شد. این ترجمه از سال 1879 تا 1898م چندین بار تجدید چاپ شد.

موخلینسکی (1808-1877م) که عرب‌شناس بود نیز قرآن را به زبان‌های بلاروسی و لهستانی برای تاتارهای مسلمان ساکن مناطق بلاروس، لهستان و لیتوانی ترجمه کرد.

در سال 1778م خط عربی به طور گسترده در چاپخانه‌های روسیه معرفی شد. در همان سال، قرآن کریم در سن پترزبورگ، پایتخت روسیه به خط زیبای عربی چاپ شد.

قرآن کریم در بین سال‌های 1789 تا 1798 میلادی چندین بار به خط عربی تجدید چاپ شد و شایان ذکر است که بعدها نقش مهمی در انتشاران اسلامی قازان که در سال 1802 میلادی تأسیس شد ایفا کرد. در طول قرن نوزدهم میلادی نیز دهها هزار نسخه قرآن و تعداد زیادی از آثار اسلامی توسط این انتشارات چاپ شد.

در آن زمان دو ترجمه از قرآن کریم به زبان روسی که از زبان‌های فرانسوی و انگلیسی گرفته شده بود، چاپ و منتشر شد. اولین ترجمه توسط وریووکین در سال 1790م از ترجمه قدیمی فرانسوی «دو رویر» و دومی در سال 1792م از ترجمه انگلیسی «کولماکوف» انجام شده بود. این دو ترجمه در مقایسه با ترجمه‌های گذشته از سطح خوبی برخوردار بود.

یکی از این دو ترجمه بعدها الهام‌بخش پوشکین، شاعر مشهور روسی شد که از آن برای سرودن اشعار معروف خود اقتباس و از 33 سوره قرآن در این اشعار استفاده کرد. این شاعر روس اعتراف کرده است که «قرآن نخستین کتاب دینی است که ذهن مرا شگفت زده کرد.»

پوشکین در ارائه تصویری دقیق از مفاهیم فلسفی و دینی در اشعار خود بسیار موفق بود. این اشعار برای نخستین بار در ادبیات روسی کلید فهم صحیح قرآن کریم شد و تا حد بسیار زیادی به تداوم اهتمام به قرآن کریم در میان جامعه روس کمک کرد.

علاقه پوشکین، شاعر بزرگ روس به دین اسلام و قرآن کریم ناشی از خلأ یا خیال پردازی نبود؛ بلکه ثمره مطالعه عمیق او درباره تاریخ، تمدن و آثار ادبی و قرآنی عرب‌ها و ریشه‌های دین اسلام بود.

ترجمه یکی از مهمترین پل‌های ارتباطی در شرق‌شناسی روسی بود و ترجمه مفاهیم قرآن کریم جایگاه برجسته‌ای در میان ترجمه‌های روسی داشت. ترجمه‌های اولیه قرآن از طریق زبان‌های واسطه اروپایی انجام می‌شد. پس از مدتی، به دنبال آموزش عربی به مترجمان روس، ترجمه مفاهیم قرآن از عربی به روسی نیز امکان پذیر شد. لذا قرآن کریم تبدیل به یک عامل حیاتی در درک روابط بین روسیه و جهان اسلام شد.

کراچکوفسکی (1883-1951م) شرق‌شناس مشهور روسی که در نیمه اول قرن بیستم میلادی نام او در روسیه بسیار درخشید، تلاش‌های بسیاری در زمینه آموزش و تحقیقات علمی در حوزه شرق شناسی انجام داد و تألیفات او به دلیل بی‌طرفی و منصف بودن در به تصویر کشیدن حضرت رسول اکرم(ص) و دین اسلام و قرآن کریم از دیگر کتاب‌ها متمایز است.

کراچکوفسکی تصویر شرق معاصر را با علاقه رسمی، مذهبی و شخصی به ادبیات و فرهنگ شرق منعکس کرده است.

در سال 1859م کتاب او با عنوان «فهرست کامل قرآن یا مقدمه‌ای بر کلمات و عبارات آن» منتشر شد. این کتاب راهنمایی برای مطالعه اصول دینی، شرعی، تاریخی و ادبی قرآن کریم است. اما یکی از عیوب این کتاب آن است که به متن قرآن کریم تکیه نکرده بلکه بر مصحف مستشرق آلمانی «گوستاو فلوگل» تکیه کرده است.

در سال 1864م «نیکولایوف» مترجم روس، نظارت بر ترجمه مفاهیم قرآن برگرفته از ترجمه فرانسوی بیبرشتاین کازمیرسکی، را بر عهده داشت. ترجمه نیکولایوف پنج بار در مسکو تجدید چاپ شد و در سال 2001 نیز توسط انتشارات «البورکلاسیکس» مجددا به چاپ رسید.

برخی منتقدان از اوضاع ترجمه نامناسب انتقاد کرده‌اند به خصوص وقتی می‌بینیم هیچ فصل مشترک کلی بین معیارهای ترجمه وجود ندارد.

بسیاری از متخصصان و مستشرقان روس از روس ترجمه مفاهیم قرآن توسط سابلوکوف انتقاد کرده‌اند. کریمسکی در کتاب خود «تاریخ اسلام» اشاره کرده که ترجمه سابلوکوف یک ترجمه تحت‌اللفظی و مرده است و در بسیاری از موارد، جز با رجوع به اصل عربی آن، نمی‌توان آن را فهمید. علاوه بر آن، این ترجمه حاوی اشتباهات غیرقابل انکاری است.

با وجود این نقص‌ها، ترجمه سابلوکوف بیش از یک قرن نیازهای بسیاری از مسلمانان روسیه را برآورده کرده و یکی از مهمترین منابع در مورد اسلام محسوب می‌شود.

سابلوکوف در سال 1879م آثار دیگری از ترجمه خود منتشر کرد و پس از آن دو مقاله با عنوان «اطلاعاتی درباره قرآن کریم» در سال 1884م منتشر کرد. وی همچنین مقاله‌ای با عنوان «مقایسه نام‌های زیبای خدا در اسلام و مسیحیت» در سال 1873م منتشر کرد.

آخرین ترجمه‌ای که از یک زبان واسطه انجام شد ترجمه نیکولایوف بود. سپس عرب‌شناسان روسی شروع به ترجمه مستقیم از قرآن کردند. در این راستا دو ترجمه تقریباً همزمان انجام شد: اولین ترجمه توسط ژنرال دی. ان. یوگوسلاوسکی در سال 1871م بود که تحصیلات او در زمینه مطالعات عربی در دانشگاه سن پترزبورگ بود و سال‌ها به عنوان مترجم سفارت روسیه در استانبول کار کرده بود.

در ابتدای قرن بیستم، کریمسکی، محقق اوکراینی، ترجمه‌ای از چند سوره قرآن به همراه تفسیر آنها منتشر کرد. اما وی پروژه خود را تکمیل نکرد.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اهتمام به ترجمه قرآن به ویژه در میان جمهوری‌های شوروی سابق به طور قابل توجهی افزایش یافت.

در پایان باید گفت، قرآن کریم به دلیل تحول عمیقی که در جوامع عربی و اسلامی ایجاد کرده و سرزندگی و پویایی که به تمدن‌های بشری بخشیده است، همچنان مایه شگفتی غربی‌ها، چه عرب‌شناسان و چه مستشرقین، بوده است. آنها با پشتکار این کتاب آسمانی را مطالعه کرده و متون آن را با دقت بررسی کرده‌اند. در نتیجه مطالعات مستشرقانه قرآن در محافل دانشگاهی رواج یافته است.