کد خبر: ۴۳۲۴۴۶۱

تاریخ: ۱۷ دی ۱۴۰۴ - ۱۱:۲۶

یادداشت اختصاصی

کتاب «بوستان به مثابت سیاست‌نامه» از چه‌ها سخن می‌گوید؟

جویا جهانبخش، پژوهشگر، مصحح متون و کتاب‌شناس

شیْخِ أَجَل سَعْدیِ شیرازی، وُجودی اسْت بی‌بَدیل و فَرْهَنْگ‌آفَرینی یگانه. به قولِ زِنْده‌یاد مُحَمَّدْعَلیِ فُروغی ("ذُکاءُالْمُلْکِ" ثانی)، «قومِ ایرانی دَر هَر رِشْته اَز عِلْم و حِکْمَت و أَدَب و هُنَرْهایِ دیگَر، فَرزَنْدانِ نامیِ بسْیار پَرْوَرانْده، ولیکِن اگَر هَم به‌جُز شیْخ سَعْدی کَسی دیگَر نَپَرْوَرْده بود، تَنْها این یکی، بَرایِ جاوید کَرْدَنِ نامِ ایرانیان بَس بود.»

به‌راسْتی شَخْصیَّتِ سَعْدی، جَوانِبِ گوناگون و دَرَخْشِشْ‌هایِ خیره‌کُنَنْده‌ای دارَد که جُز تَداعیگَرِ بُزُرْگْ‌تَرینْ نَوابِغِ جَهانِ فَرْهَنْگ و بُلَنْدآوازه‌تَرینْ سَرآمَدانِ اَنْدیشۀ بَشَری نیسْت. این سَره‌مَرْدِ هُنَری، نَه فَقَطْ شاعِر و نِویسَنْده، که اَز بُزُرْگْ‌تَرین اَنْدیشه‌وَرانِ ایرانْ‌زَمین به شُمار می‌رَوَد.

اَز جَوانِبِ بَرْجَسْتۀ شَخْصیَّتِ فَرْهَنْگیِ سَعْدی، یکی، جانِبِ سیاسَت‌انْدیشانۀ آن اسْت؛ چُنان که گویی ویْ، دَر میانِ گویَنْدگان و نِویسَنْدگانِ طِرازِ أَوَّلِ أَدَبِ فارْسی، سیاسَت‌انْدیشْ‌تَرین أَدیبِ ماسْت.

نَه تَنْها بَخْشِ مُعْتَنابِهی اَز سُخَنان و اَنْدیشه‌هایِ به‌میراثْ‌رَسیده اَز او، دَرْبارۀ آدابِ مُلْکْ‌داری و آیینِ حُکْمْ‌رانی اسْت، دَر عَمَلْ نیز با قُدْرَتْ‌مَدارانِ هَمْ‌روزْگارَش - که نَزْدِ شُماری اَز ایشان پایْگاهی مُعْتَبَر داشْته اَسْت - وارِدِ گُفْت‌وگو گَرْدیده و گاه دَر مَقامِ اَندَرْزْگوی و مُرْشِد و گاه چونان مُشاوِر و رایْ‌زَن، مَفاهیم و نِکاتی را دَر شیوۀ شَهْریاری و کِشْوَرْداری بِدیشان گوشْ‌زَد کَرْده اَسْت.

کِتابِ بوسْتان به مَثابَتِ سیاسَتْ‌نامه، بَر مَباحِثی چَنْد دَرْبارۀ میراث و اَنْدیشۀ سیاسیِ سَعْدی اِشْتِمال دارَد و بِه‌خُصوصْ گامی اسْت دَر راهِ بَرْرَسیِ کِتابْ‌شِناخْتیِ بوسْتانِ سَعْدی به مَثابَتِ أَثَری مَدْرَسی (/ کلاسیک) دَر قَلَمْ‌روِ سیاسَتْ‌نامه‌نِویسی، بَلْ: نَصیحَةُالْمُلوکْ‌نِگاریِ ایرانی. دَر این کِتاب، با رویْ‌کَرْدی توصیفی و اِنْتِقادی به جَوانِبی اَز میراثِ مَکْتوبِ سَعْدی، بیشْتَرَکْ: بوسْتانِ او، و کَمْتَرَکْ: دیگَرْ آثارَش، پَرْداخْته‌ایم و سَعْی کَرْده‌ایم تا حُدودی روشَن داریم که این مَرْدِ بُزُرْگ، أَوَّلًا، چه مایه دَر عالَمِ خویش دِلْ‌مَشْغولیِ سیاسی داشْته اَسْت؛ ثانیًا، چه ایسْتارهایِ سیاسَت‌انْدیشانه‌ای اِخْتیار کَرْده بوده و دَر این باب چه‌ها دَر دِماغْ می‌پَرْوَرانْده اَسْت که او را اَز بسْیاری اَز هَمْ‌روزْگاران و أَسْلاف و أَخْلافَش مُتَمایِز می‌گَرْدانَد؛ ثالِثًا، چه مایه اَز نِگَرِشْ‌هایِ او هَنوز هَم زِنْده و باطَراوَت اسْت و به کارِ سیاسَت‌انْدیشان و سیاسَتْ‌وَرْزانِ اِمْروزین می‌آیَد.

مَوادِّ اَنْدیشۀ سیاسی، دَر جایْ‌جایِ کُلّیّاتِ سَعْدی پَراگَنْده اَسْت: دَر گُلِسْتان، دَر بوسْتان، دَر قَصائِدِ وی و مَدایِحی که دَر آنْ‌ها به نَحْوی بَدیع سُخَنِ ناصِحانه را با ثَنایِ مادِحانه جَمْع کَرْده اَسْت ... و حَتّیٰ دَر ضِمْنِ غَزَلْ‌هایِ عاشِقانه! ... تا بِرَسیم به آثاری که کَمْتَر خوانْده می‌شَوَد مانَنْدِ رِسالۀ نَصیحَةُ‌الْمُلوک ... دَر تَمامیِ این بَخْشْ‌ها، یا دَر مَطاویِ گُفْتار اَز آیینِ حُکْمْ‌رانی سُخَن رَفْته، یا اَز بُنْ سَرْتاپایِ مَتْن دَر قالَبِ اَنْدَرْزْنامه‌ای سیاسی پَرْداخْته آمَده اَسْت.

آبِشْخورهایِ این مَضامین دَر آثارِ شیْخِ شیراز، گونه‌گون اسْت و اَلْبَتّه یکی اَز مُهِمْ‌تَرینْ آبِشْخورهایِ اَنْدیشگیِ سَعْدی را بایَد دَر تَجارِبِ رَنْگارَنگِ زِنْدگانیِ خودِ او جُسْت. چه، این مَرْدِ جَهانْ‌دیدۀ سَرْدوگَرمْ‌چَشیده، به قولی سَخْته، کِتابِ جامِعه را بیش از کِتابِ مَدْرِسه دَر مُطالَعَۀ خویش داشْته اَسْت.

هَرْچَنْد دَر نِگاهِ نَخُسْتْ سیاسیٖ‌تَرین نِوِشْتارِ بَرْجایْ‌مانْده اَز سَعْدی، هَمان رِسالۀ نَصیحَةُ‌الْمُلوکِ اوسْت، راسْت آن اسْت که مُهِمْ‌تَرین نِوِشْتارِ ویْ دَر این زَمینه، بوسْتان اسْت که هَم اَز حیْثِ کَیْفیَّت و تَنَوُّعِ مَوادِّ راجِع بِدین قَلَمْ‌رو و هَم اَز جهَتِ کَمّیَّتِ فِقْره‌هائی که نَتائِجِ خَواطِرِ سیاسَت‌انْدیشانۀ شیْخِ شیراز به قَلَمْ می‌رَوَنْد، بَر دیگَر مَکْتوباتِ سَعْدی پیشی دارَد، و اَز بُنْ خودْ "سیاسَتْ‌نامه"، بَلْ "نَصیحَةالْمُلوک" اسْت.

بَرْرَسیِ مُتَأَمِّلانۀ ساخْتار و أَبْیاتِ بوسْتان، نِشان می‌دِهَد که نَه‌تَنْها موضوعِ عُمْده دَر بوسْتان، سیاسَت اسْت، مُخاطَبِ عُمْدۀ بوسْتان نیز (و نَه فَقَطْ مُهْدیٰ‌إِلَیْهِ آن)، رَجُلِ سیاسی و حُکْمْ‌ران اسْت؛ بَلْ کَسی نیسْت جُزْ فَرْمانْ‌رَوایِ إِقْلیمِ پارْس. بوسْتان، نَه کِتابی عام دَر أَخْلاق و تَرْبیَت، که مَنْظومه‌ای اسْت خاص دَر بابِ سیاسَت و "تَرْبیَتِ" رَجُلِ سیاسی؛ مَنْظومه‌ای که رَجُلِ سیاسی را، هَم أَدَبِ سیاسَت می‌آموزَد و هَم دیگَرْ فَضیلَتْ‌هائی که شایِسْته اَسْت دَر او به نَحْوِ أَتَمّ و أَکْمَل وُجود داشْته باشَد و این، هَمان شیوۀ مَعْهود اسْت دَر سُنَّتِ سیاسَتْ‌نامه‌نِویسی و نَصیحَةُالْمُلوکْ‌نِگاری... گویا گُلِسْتانِ سَعْدی نیز کَمابیش چُنین اسْت؛ لیک خَصْلَتِ سیاسَتْ‌نامگیِ گُلِسْتان به پُرْرَنْگیِ آنِ بوسْتان نیسْت.

طُرْفه آن اسْت که این بوسْتان و آن رِسالۀ نَصیحَةُ‌الْمُلوکِ سَعْدی، دو رویِ یک سِکّه اَنْد؛ بِدین مَعْنی که نَصیحَةُ‌الْمُلوک، به نوعی بازْنِوِشْتِ مَنْثورِ بَخْشی اَز سیاسیّاتِ بوسْتان اسْت؛ و هَمین، خَصیصۀ سیاسَتْ‌نامگیِ بوسْتان را مُؤَکَّدْتَر می‌دارَد.

مُحْتَمَل اسْت اینْ‌هَمه خوضِ سَعْدی دَر آیینِ مُلْکْ‌داری (که أَحْیانًا مایۀ اِسْتِغْراب تَوانَد بود ـ چه، این اَنْدازه وُرود دَر جُزْئیّاتِ فُنونِ کِشْوَرْداری و حَتّیٰ لَشْکَرْکَشی و ریزه‌کاری‌هایِ مَسائِلِ جَنْگی و أَمْنیَّتی اَز چُنوئی مُتَوَقَّع نیسْت ـ)، ریشه دَر پیشینۀ خانوادگیِ وی داشْته بوده باشَد؛ به‌ویژه که عَلَی‌الظّاهِر پِدَرِ شیْخ سَعْدی اَز کارْگُزاران یا پیرامونیانِ دَسْتْگاهِ حُکومَت بوده اَسْت. اَلْبَتّه خودِ سَعْدی هَم اَز کانونِ مُلْکْ‌داری دور نَبوده اَسْت، لیک گویا شاهِدی بَر مُشارَکَتِ مُسْتَقیمِ او دَر شُؤونِ رَسْمیِ کِشْوَری و لَشْکَری نَداریم.

شایَد بِتَوان اَز مَنْظَری کُلّی، مَجْموعِ سُخَنانِ سیاسَت‌اَنْدیشانۀ سَعْدی را بَر دو قِسْم دانِسْت:

قِسْمِ أَوَّل، مَضامینی که با زَمینه و زَمانۀ حَیاتِ سَعْدی پَیْوَنْدِ خاص یا نِمایانی نَدارَد؛ اَز قَبیلِ سِفارِش به کُلّیّاتی چون دادْگَری و مَرْدُمْ‌داری و حَتّیٰ جُزْئیّاتی دَرْبارۀ رَفْتار با أَصْنافِ گوناگونِ مَرْدُمان؛ چیزْهائی که بَیانِشان دَر هَر گوشۀ دیگَرِ جَهانِ إِسْلام، یا پیش از آن و پَس از آن زَمان هَم، اِنْتِظار می‌تَوانِسْته اسْت ‌رَفْت.

قِسْمِ دیگَر، آراءِ سیاسَت‌اَنْدیشانه‌ای اسْت که آشْکاره صِبْغۀ تَجارِبِ زیسْتۀ سَعْدی را دَر هَمْ‌روزْگاری با اَتابَکانِ پارْس و تازِشِ مُغولان و ... و ... با خود دارَد.

دَر روزْگاری که اَز شَرْق، مُغولان به سَرْزَمین‌هایِ إِسْلامی تاخْته بودَنْد و اَز غَرْب، صَلیبیان و چه خِلافَتِ رو به زَوالِ عَبّاسیان، و چه بیشینۀ حُکومَتْ‌هایِ مَحَلّی، روبارویِ تَجاوُزْگُرانْ یارایِ ایسْتادگی نَداشْتَنْد، به‌ویژه دَر شَرْق، تَنْها چاره، نوعی مُماشات و مُصالَحَه با مُتَجاوِزان بود؛ هَمان سیاسَتی که اَتابَکانِ پارْس، یَعْنی «سِلْسِلۀ سُلْغُریان» که مَمْدوحان و مَخْدومانِ سَعْدی انْد، پیش گِرِفْتَنْد و سَعْی ‌کَرْدَنْد با إِظْهارِ فَرْمانْ‌بُرْداری و خَراجْ‌گُزاری دَر بَرابَرِ مُغولان، پیشِ دَرازْدَسْتی‌هایِ آن بی‌پَرْوایان سَدّی بِکَشَنْد و اَز این راهْ، تا حُدودی، آبادی و بَرْخورْداریِ إِقْلیمِ پارْس را پاس دارَنْد. دولَتِ سُلْغُری تَوانِسْت این مَشْیِ سیاسی را تا حُدودِ سالِ 662 هـ.ق. پَیْ بِگیرَد. پَس از آن هَم، صورَتِ مُصالَحَۀ آغازینْ، تا مُدَّتْ‌ها حِفْظ شُد. بدینْ‌سان، پارْس دَر دَرازْنایِ چَنْد دَهْ سال و اَلْبَتّه بِتَدْریج به دَسْتِ مُغولان افْتاد و هَمین اِسْتیلایِ تَدْریجی سَبَب گَرْدید تا مُغولان، دَر آنْ‌جا، بَرْخِلافِ بیشینۀ دیگَر بِلاد، خونْ‌ریزی و غارَتِ فَراگیری صورَت نَدِهَنْد.

سَعْدی، دَر آثارِ گوناگونَش، پنْهان و پَیْدا به تَدْبیرِ سیاسیِ ناگُزیرِ اَتابَکانِ سُلْغُری دَر چُنان هَنْگامۀ سَهْمگینی إِشارَت می‌دارَد و تو گویی مَرامْ‌‌نامۀ سیاسَتِ خارِجیِ ایشان را تَقْریر می‌کُنَد. وی که به‌ویژه دَر بوسْتان اَز حامیان و مُشَوِّقانِ اینْ‌گونه ایسْتارهایِ سیاسیِ مُداراتی اسْت و بارْها اَز لُزومِ «سازِشْ با خَصْمِ زَبَرْدَسْت» سُخَن می‌گویَد، این شیوۀ مُماشاتیِ اَتابَکان را عیْنِ مَصْلَحَتِ زَمان می‌شُمارَد.

دَر رویْ‌کَرْدی که سَعْدی هَوادارَش بود، تَکیه بَر تَدابيرِ عُرْفی و تَمایُل به مُعامله‌گَریِ سياسى و مُذاکره و مُصالَحَه و حَتّیٰ دَر صورَتِ ضَرورَتْ باجْ‌دادَنْ‌ها و کوتاه‌آمَدَن و عَقِبْ‌نِشينى‌هاىِ ناگُزير اَز بَرایِ حِفْظِ کیانِ اِجْتِماع و مَصالِح و مَنافِعِ کَلانِ سَرْزَمین، بَرْجَسْتگیِ چَشْمْ‌گیر دارَد. این رویْ‌کَرْد، میراثْ‌بَرِ سُنَّتِ فَرْهَنْگیِ عَریقی بود که ریشه دَر تَجارِبِ مُتَمادیِ تاریخی دَر فَلاتِ ایران داشْت و سیاسَتْ‌وَرْزانِ کارْدانِ ایرانی بارْها و بارْها آن را آزْموده بودَنْد؛ تَجارِبی که دَر آن، مُصالَحَه و سازْگارْسازیِ تَدْریجیِ مُهاجِمان، پَیْمودَنی‌تَرینْ طَریقی بود که پایَنْدگیِ شَهْرآیینی را ضَمانَت می‌کَرْد.

تَکْرارِ این تَجارِب، دَر فَرْهَنْگ و اِجْتِماعِ ایرانی، جایْگاهِ اُسْتُواری بدینْ گونه اَز تَدْبیرِ سیاسی بَخْشیده بود؛ چُنان که دَر حَمْلۀ مُغولان، بی هیچ هَم‌انْدیشیِ پیشین، شُماری اَز نُخْبگانِ زَمان، هَرْیک دَر موقِعیّ و مَقامی، هَمین ایسْتار را پیش گِرِفْتَنْد و اَز این راهْ، توانِسْتَنْد اَز حِدَّت و شِدَّتِ آن ضَرْبَتِ مُهْلِکِ ناگَهانی بِکاهَنْد.

اَنْدیشۀ مُنْطَویٖ دَر مَکْتوباتِ سیاسیِ سَعْدی، نِمونه‌ای گویاسْت اَز هَمینْ طَرْزِ فِکْر و تَدْبیرِ حاکِم بَر دَسْتْگاهِ دیوانْ‌سالاریِ کُهَنِ ایرانی و نُخْبگانِ آن.

بی‌گُمان جَهانْ‌نِگَریِ خاصِّ سَعْدی و خَصائِصِ روحی و مُخْتَصّاتِ فَرْهَنْگیِ وی هَم، دَر گَرایِشِ او بِدین رویْ‌کَرْد، سَهْمی کَلان داشْته اَسْت. نِمونۀ آن، واقِعْ‌بینیِ فوقَ‌الْعادَۀ سَعْدی اسْت که بیش از بیشینۀ سُخَنْ‌گویانِ فَرْهَنْگِ ما، «إِنْسان» را با هَمۀ مَحْدودیَّتْ‌هایَش به رَسْمیَّت شِناخْته اَسْت و واقِعیَّتِ آدَمی را به سودِ چِهْرۀ آرْمانیِ إِنْسانیَّت - که او نیزْ نیکْ می‌شِناسَدَش و هَمْواره بِدان فَرامی‌خوانَد - نادیده نَگِرِفْته.

سَعْدی، دَر سازِش‌افْگَنْدَن میانِ «آرْمانْ‌گَرایی» و «واقِعْ‌گَرایی»، توفیقی شِگَرْف داشْته اَسْت و بیشینۀ مُخاطَبانِ خود را، دَر عیْنِ سوقْ‌دادَن به سویِ آرْمانْ‌ها، اَز هَرْگونه تَکْلیفِ فوقِ طاقَت سَبُکْ‌دوش گَرْدانیده. بیهوده نیسْت که غالِبِ پیشْ‌نِهادْهایِ این آموزْگارِ فَرْهَنْگ و زِنْدگی، اَز جُمْله دَر میْدانِ سیاسَت‌انْدیشی، دَر قیاسْ با آنْچه دَر آثار و أَقوالِ دیگَر نُخْبگانِ آن روزْگاران دیده می‌شَوَد، زَمینی‌تَر و شُدَنی‌تَر و پَذیرُفْتَنی‌تَر اسْت.

اَز دیگَر مَزایایِ سَعْدی، تَفْکیکِ قَلَمْ‌روِ أَخْلاقِ فَرْدی و عَرْصۀ عَمَلِ اِجْتِماعی اسْت و نیز تَوازُنْ‌بَخْشیدَن به «لاهوت‌انْدیشی» و «ناسوت‌انْدیشی» و هَمْچُنین عَمَلْ‌گَرایی. اَز هَمین دَرْ، هَرْچَنْد سیاسَت‌انْدیشیِ سَعْدی با دینْ‌باوَری و حَتّیٰ عِرْفانْ‌گَرایی آمیخْته اَسْت، این نَظَرْدوخْتَنَش به آسْمانْ، او را اَز پَیْوَنْد با زَمینی که بِناگُزیر بایَد بَر آن پایْ نِهَد، دَرْنَمی‌گُسَلانَد. گَرْچه تَأْییدِ آسْمانی را اَز بَرایِ حُکْمْ‌رانیِ زَمینی «لازِم» می‌بینَد، «کافی» نَمی‌اِنْگارَد. اَز بَرایِ بَهْره‌وَری اَز تَأْییدِ آسْمانی، تَدْبیرِ زَمینی هَم لازِم اسْت و شیْخِ شیراز، بَخْشْ‌هایِ مُعْتَدٌّبِهی اَز آثارِ قَلَمیِ خود را به شَرْحِ هَمین تَدابیرِ زَمینی و چاره‌گَری‌هایِ ناسوتی ویژه می‌دارَد.

وانْگَهی، «لُبِّ اَنْدیشۀ سیاسیِ سَعْدی»، دیدْگاهِ صَریح و تَعْیینْ‌کُنَنْدۀ او دَر بابِ رَمْزِ مَشْروعیَّت دَر حُکْمْ‌رانی اسْت؛ آنْ‌سان که پِنْداری جَمیعِ دیگَر مُساهَماتِ شیْخ دَر عالَمِ سیاسَت‌انْدیشی، شاخ و بَرْگی بِسَزاسْت که به هَمین سُخَنِ سَخْتۀ پُخْته داده اَسْت.

جانِ کَلامِ سَعْدی دَر عالَمِ مَشْروعیَّتِ سیاسی، این اسْت:

شَهی که پاسِ رَعیَّت نِگاهْ می‌دارَد

حَلال باد خَراجَش که مُزْدِ چوپانیٖ‌سْت

وَگَرْ نَه راعیِ خَلْقَسْت، زَهْرِمارَش باد!

که هَرْچه می‌خورَد او جِزْیَتِ مُسَلْمانیٖ‌سْت!

این مَضْمون را، سَعْدیِ واقِعْ‌بینِ عَمَلْ‌گَرا، دَر آثارِ گوناگونَش به نَظْم و نَثْر مُکَرَّر کَرْده اَسْت؛ و راسْتی زِمامْ‌دارانی که چُنین حَدِّأَقَلْ‌هائی را تَأْمین نَکُنَنْد، به چه کار می‌آیَنْد؟!

٭ اَنْدیشۀ سیاسی و آیینِ کِشْوَرداریِ بازْتافْته دَر میراثِ سَعْدیِ شیرازی، دَسْت‌آمَدِ تَجارِبِ قَرْنْ‌ها و نَسْلْ‌هاسْت. می‌تَوان دَفْتَرِ تاریخِ ایران را وَرَق زَد و با سَنْجه‌هائی که سَعْدی به دَسْت می‌دِهَد، سِرِّ کَثیری اَز فَراز و فُرودْهایِ تاریخی را دَرْیافْت. دَر کِتابِ بوسْتان به مَثابَتِ سیاسَتْ‌نامه، اینْ‌جا و آنْ‌جا، کوشِش رَفْته اَسْت تا نِمونه‌هائی عیْنی اَز این چِگونگی‌هایِ تاریخی واکاوی گَرْدَد و با رویْ‌کَرْدِ پیشْ‌نِهادیِ سَعْدی بَرْسَنْجیده شَوَد. دَر این وارَسی‌ها می‌بینیم که سَعْدی چِه مایه دَر تَوَجُّهْ‌دادَن به أَولَویَّتْ‌هایِ کِشْوَرْداری کامْ‌یاب بوده و چِه قَدْرْ خوب «مَسائِلِ ایران»‌ را می‌شِناخْته اَسْت.

مَعْنایِ اینْ‌هَمه، آن اسْت که سیاسَت‌انْدیشیِ سَعْدی، هَنوز هَم حَرْفْ‌هائی بَرایِ گُفْتَن دارَد و هَمْچُنان به کارِ کَسانی که دَرْدِ «مَصائِبِ ایران» را به دِل دارَنْد و به «مَسائِلِ ایران» می‌اَنْدیشَنْد، می‌آیَد.

سَعْدیا! خوشْتَر از حَدیثِ تو نیسْت

تُحْفۀ روزْگارِ أَهْلِ شِناخْت

آفَرین بَر زَبانِ شیرینَت

کاینْ‌هَمه شور دَر جَهان انْداخت