کد خبر: ۴۳۲۶۴۱۸

تاریخ: ۱۲ دی ۱۴۰۴ - ۱۲:۳۶

پژواک اندیشه در هفته‌ای که گذشت

فلسفه؛ عرفان و علوم انسانی اسلامی در یک نگاه

در هفته‌ای که گذشت، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ایران میزبان سلسله نشست‌ها، بزرگداشت‌ها و انتشار آثار علمی بودند؛ از واکاوی عشق حقیقی در عرفان اسلامی و بررسی میراث فلسفی غلامحسین ابراهیمی دینانی، تا نکوداشت علامه مصباح یزدی و استاد محمدعلی مهدوی‌راد، این رویدادها جلوه‌ای از تلاش مستمر برای ترویج دانش، اخلاق و معنویت در جامعه اسلامی را به نمایش گذاشت.

به گزارش ایکنا، هفته دوم دی‌ماه  سرویس اندیشه و معارف با اخبار، رویدادها و مناسبت‌هایی با مخاطبان خود همراه بوده است که در پایان هفته مروری جامع بر مهم‌ترین اخبار، رویدادها و نشست‌های اندیشه‌ای هفته گذشته ارائه می‌شود. این گزارش‌ها از بزرگداشت شخصیت‌های ماندگار علمی و فرهنگی تا بررسی میراث فلسفی و عرفانی، تفسیر قرآن و نشست‌های تخصصی علوم انسانی اسلامی را در برمی‌گیرند و جلوه‌ای از تلاش مستمر برای ترویج اندیشه، علم و اخلاق اسلامی را نشان می‌دهند.

در عرصه دانشگاهی، بزرگداشت شخصیت‌هایی چون آیت‌الله مصباح یزدی و شهید سپهبد قاسم سلیمانی و همچنین نکوداشت استاد برجسته علوم قرآن و حدیث، محمدعلی مهدوی‌راد، نمودی از اهتمام دانشگاه‌ها به پیوند میان پژوهش، اخلاق و تربیت نسل آینده است. این رویدادها نشان می‌دهند که نقش استادان و پژوهشگران در شکل‌دهی به فرهنگ علمی و اخلاقی جامعه، به‌ویژه نسل جوان، بی‌بدیل و ضروری است.

در حوزه دینی و معنوی، اهمیت دعا، کنترل صفات رذیله، اصلاح اخلاق و راهکارهای قرآنی برای زندگی مؤمنانه برجسته شده است. احیای میراث علمی بزرگان، از جمله انتشار موسوعه ۴۱ جلدی آثار آیت‌الله نائینی، اهمیت حفظ و معرفی میراث فکری و فرهنگی را یادآور می‌شود و نشان می‌دهد که پیوند میان دانش، عمل و معنویت، مسیر تعالی اخلاقی و روحی انسان را روشن می‌کند.

در زمینه فلسفه و عرفان، نشست‌های تخصصی به بررسی مفاهیمی چون عشق حقیقی در سنت عرفان اسلامی و تمایز آن از هوس، نظام‌مند کردن میراث فلسفی استاد غلامحسین ابراهیمی دینانی و تحلیل جامع تفسیر المنیر وهبه زحیلی پرداخته‌اند. این رویدادها، مسیر پژوهش، تأمل و تدبر در اندیشه دینی و فلسفی را برجسته می‌کنند و اهمیت بین رشته‌ای بودن پژوهش در علوم انسانی اسلامی را نمایان می‌سازند.

همچنین، بررسی ابعاد زندگی امام جواد(ع)، رویکردهای تربیتی و اخلاقی ایشان و تحلیل رخدادهای تاریخی مهم مانند ۹ دی، ضرورت پیوند میان دانش، اخلاق، تاریخ و سیاست را یادآور می‌شود. مجموعه این رویدادها و نشست‌ها، خواننده را با فضایی از پژوهش علمی، تحلیل اخلاقی و معنوی و تلاش برای تعمیق فهم مسائل اجتماعی و دینی روبه‌رو می‌سازد و اهمیت هم‌افزایی میان دانش، عمل و معنویت را در زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان روشن می‌کند.

آنچه در ادامه می‌آید، مروری است بر مهم‌ترین اخبار و رویدادهایی که طی این هفته در سرویس اندیشه و معارف ایکنا منتشر شد.

مرور رویدادهای دانشگاه:

عَلَم در امتداد قَلَم

مراسم بزرگداشت آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و شهید سپهبد قاسم سلیمانی با عنوان «عَلَم در امتداد قَلَم» دوشنبه ۸ دی‌ماه در مسجد دانشگاه تهران برگزار شد. در این مراسم، شخصیت این دو به‌عنوان الگوهای ماندگار بندگی، مجاهدت و اخلاص معرفی شدند؛ یکی مرزبان جغرافیای اسلام در میدان نظامی و دیگری مرزبان فکری و اعتقادی اسلام در عرصه علم و اندیشه.

سخنرانان(حجت‌الاسلام والمسلمین مصطفی رستمی، رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، حجت‌الاسلام مجتبی مصباح یزدی و سردار محمدرضا حسنی سعدی، معاون و همرزم شهید سلیمانی و مدیرکل سابق بنیاد شهید کرمان) با تأکید بر ویژگی‌های مشترک آنان، از جمله ایمان راسخ، خستگی‌ناپذیری، بی‌اعتنایی به دنیا، تحمل سختی‌ها و تبعیت از ولایت، نقش آیت‌الله مصباح یزدی در تحول علوم انسانی، اسلامی‌سازی دانشگاه‌ها و تربیت فکری جوانان را برجسته کردند. همچنین بر نقش سردار سلیمانی به‌عنوان محصول مکتب امام خمینی(ره)، رهبری و علمای بزرگ، و الگویی از مدیریت، اخلاص، ساده‌زیستی، تواضع و خدمت بی‌وقفه به مردم تأکید شد.

در پایان، حفظ وحدت ملی با محوریت مقام معظم رهبری و معرفی مکتب انقلاب اسلامی به‌عنوان پرورش‌دهنده شخصیت‌هایی چون حاج قاسم سلیمانی از محورهای اصلی سخنان بود. همچنین نمایشگاهی از آثار مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) در حاشیه مراسم برپا شد.

آئین نکوداشت استاد محمدعلی مهدوی‌راد با عنوان «در ستایش رادی و خرد»

نشست خبری آئین نکوداشت استاد محمدعلی مهدوی‌راد با عنوان «در ستایش رادی و خرد» 8 دی‌ماه در قم برگزار شد. سخنرانان(حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصادق یوسفی مقدم؛ رئیس پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالهادی مسعودی خمینی، رئیس دانشگاه قرآن و حدیث و حجت‌الاسلام والمسلمین فرهاد عباسی؛ معاون پژوهش حوزه) این نشست، مهدوی‌راد را از عالمان برجسته قرآنی و حدیثی معرفی کردند که بیش از چهار دهه در تبیین معارف قرآن و اهل‌بیت(ع) فعالیت علمی و پژوهشی داشته و از پیونددهندگان جدی حوزه و دانشگاه به شمار می‌رود.

حجت‌الاسلام علی راد با استناد به آیات قرآن، تجلیل از این استاد را تکریم علم و دانایی دانست و بر نقش او در دفاع نقادانه از آموزه‌های قرآن، تراث‌شناسی تشیع، تربیت شاگردان برجسته و تولید آثار علمی فاخر تأکید کرد. وی همچنین از برگزاری مراسم نکوداشت در ۱۱ دی‌ماه در دانشگاه فارابی و رونمایی از دو جلد کتاب همایش خبر داد و خواستار استفاده بهتر از ظرفیت استادان برجسته پس از بازنشستگی شد.

دیگر سخنرانان، از جمله رؤسای مراکز پژوهشی و دانشگاهی، ویژگی‌های برجسته مهدوی‌راد را اخلاق پژوهش، سخت‌گیری علمی، تسلط گسترده بر منابع، نوآوری، نقد دقیق پژوهش‌های دینی، نظارت علمی جدی، تواضع، ساده‌زیستی و زیست عملی باورها برشمردند. در مجموع، استاد مهدوی‌راد به‌عنوان شخصیتی کم‌نظیر، الگوی پژوهشگری، استوانه علمی حوزه و نماد وحدت علمی و روشی حوزه و دانشگاه معرفی شد.

نکوداشت استاد مهدوی‌راد؛ تجلیل از یک عمر پژوهش قرآنی و اخلاق علمی

آیین نکوداشت استاد مهدوی‌راد 11 دی‌ماه با حضور وزیر علوم، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، پیام آیت‌الله العظمی سبحانی، پیام تصویری آیت‌الله اعرافی و پیام رئیس دانشگاه تهران همچنین سخنرانی آیت‌الله حسینی بوشهری، حجت‌الاسلام رسول جعفریان و مجید معارف برگزار شد و در بخش پایانی، سخنرانان به تبیین ابعاد علمی، اخلاقی و شخصیتی این استاد برجسته علوم قرآن و حدیث پرداختند.

حجت‌الاسلام رسول جعفریان، استاد مهدوی‌راد را شخصیتی کتاب‌محور، معتدل و اثرگذار در فعالیت‌های کتابخانه‌ای دانست و بر نقش راهبری، حافظه کم‌نظیر، نثر روان و انس عمیق او با کتاب و کتابفروشی‌ها تأکید کرد. وی اعتدال، سازگاری تشکیلاتی و دوری از افراط و تفریط را از عوامل ماندگاری و تأثیرگذاری مهدوی‌راد برشمرد.

مجید معارف، استاد دانشگاه تهران، مهدوی‌راد را پژوهشگری کم‌نظیر در علوم قرآن و حدیث معرفی کرد که تسلطی عمیق بر تفسیر، علوم قرآنی و حدیثی، نگاه تاریخی به تطور این علوم و رویکردی منصفانه نسبت به علمای شیعه و سنی دارد. او همچنین تلاش مهدوی‌راد برای حفظ و صیانت از چهره‌های علمی و پرهیز از حذف شتاب‌زده آنان را از ویژگی‌های برجسته او دانست.

در بخش پایانی، استاد محمدعلی مهدوی‌راد با ابراز تواضع، همه توفیقات خود را لطف الهی دانست و از والدین، همسر، خانواده، دوستان و همکارانش قدردانی کرد.

وی با تأکید بر نقش ایمان، قرآن، دوستی و محبت در زندگی علمی خود، گفت که این نکوداشت را حاصل عنایت خداوند و مهر دوستان می‌داند و امیدوار است بتواند پاسخ‌گوی این لطف و اعتماد باشد.

تلفیق اخلاق و معنویت با علم از ویژگی‌های استاد مهدوی‌راد است

آیت‌الله علیرضا اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه، در آیین نکوداشت استاد محمدعلی مهدوی‌راد، برگزاری این مراسم را اقدامی مبارک دانست و مهدوی‌راد را شخصیتی دانست که مکتب علمی مشهد و قم را به‌صورت توأمان درک کرده است. وی به فضای علمی و پویای حوزه مشهد در دوران جوانی ایشان و نقش آن در شکل‌گیری ارتباط عمیق مهدوی‌راد با قرآن اشاره کرد.

اعرافی با تأکید بر آشنایی گسترده مهدوی‌راد با مشارب مختلف فقهی، کلامی و حدیثی در قم، تمرکز هوشمندانه او بر قرآن و حدیث را از امتیازات برجسته علمی‌اش برشمرد. وی همچنین مهدوی‌راد را پژوهشگری مورد اعتماد با توانایی بالا در مدیریت و راهبری پژوهش‌های علمی، دارای حسن خلق، سلوک مردمی و روحیه معنوی دانست و بر تداوم نقش علمی و پژوهشی ایشان تأکید کرد.

مهدوی‌راد نمونه کم‌نظیر تلفیق پژوهش، تدریس و تبلیغ دینی است

سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در آیین نکوداشت استاد محمدعلی مهدوی‌راد، او را از دوستان نزدیک و شخصیتی جامع‌الابعاد معرفی کرد.

وی تأکید کرد مهدوی‌راد در حوزه قرآن و حدیث نگاهی متوازن به «ثقلین» دارد و هم‌زمان به جنبه‌های معرفتی، هدایتی و تمدنی قرآن و حدیث پرداخته و در علوم قرآن و علوم حدیث نیز صاحب‌نظر است.

صالحی جامعیت مهدوی‌راد را در نقش‌های مختلف او دانست؛ به‌گونه‌ای که هم محقق برجسته، هم استاد و مشاور مؤثر، و هم مبلغ و خطیب توانمند است. وی این ویژگی را حاصل استعداد ذاتی، تلاش شخصی و عنایت الهی دانست و افزود که مهدوی‌راد در عین سنت‌گرایی، آزاداندیش و روشنفکر است و بدون از دست دادن هویت خود، هم در میان حوزویان و هم در محافل دانشگاهی و روشنفکری پذیرفته شده است.

وزیر فرهنگ همچنین او را نمونه‌ای موفق از وحدت حوزه و دانشگاه دانست که اصالت حوزوی خود را حفظ کرده و در عین حال حضوری اثرگذار در دانشگاه دارد. علاقه عمیق به کتاب، فعالیت‌های آکادمیک گسترده، ارتباطات علمی قوی، خوش‌قلمی، خوش‌بیانی و تلفیق دانش با اخلاق از دیگر ویژگی‌هایی بود که صالحی برای استاد مهدوی‌راد برشمرد.

ناقد نقدپذیر و نوآور تحول‌خواه

آیت‌الله سیدهاشم حسینی بوشهری، رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 11 دی‌ماه در آئین نکوداشت استاد محمدعلی مهدوی‌راد با عنوان «در ستایش رادی و خرد» در دانشگاه تهران، با تقدیر از شخصیت علمی و اخلاقی این استاد حوزه و دانشگاه، بر اهمیت قدردانی از دانشمندان تأکید کرد. وی گفت که تکریم عالم، مصداق اکرام رسول خدا و خداوند است و نکوداشت استاد مهدوی‌راد نمونه‌ای از این سنت حسنه است.

حسینی بوشهری به سابقه علمی و پژوهشی مهدوی‌راد اشاره کرد و افزود که او از دوره طلبگی با انگیزه و اراده قوی وارد عرصه علم و پژوهش شد و شاگردانش با شوق و علاقه از مکتب او بهره‌مند شدند. ایشان به ویژگی‌های اخلاقی و علمی استاد مهدوی‌راد، از جمله آرامش، وقار، نقادی همراه با نقدپذیری و توجه به قرآن و حدیث با رویکرد معرفتی تأکید کرد.

رئیس جامعه مدرسین خاطرنشان کرد که استاد مهدوی‌راد با آثار پژوهشی خود، از جمله مجله «بینات» و سایر پژوهش‌ها، نوآوری و تحول را در حوزه حفظ سنت‌های حوزوی ترویج کرده و در هدایتگری علمی و عملی قرآن و حدیث نقش برجسته‌ای دارد. در پایان، حسینی بوشهری با نقل کلام نورانی امام سجاد(ع)، هدیه بزرگی از دانش قرآن به استاد مهدوی‌راد تقدیم کرد.

استاد مهدوی‌راد الگویی از تعهد اخلاقی، پژوهش عالمانه و جامعیت علمی است

محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران، در پیام خود به مناسبت آیین نکوداشت استاد محمدعلی مهدوی‌راد، این استاد برجسته دانشگاه و حوزه را محققی کوشا، معلم دلسوز و پژوهشگری آزاداندیش توصیف کرد که عمر خود را صرف پژوهش، آموزش و ترویج میراث دینی و فرهنگی کرده است.

وی به جامعیت علمی مهدوی‌راد در علوم حوزوی و دانشگاهی، راه‌اندازی نهادهای پژوهشی، انتشار مجلات علمی و بازشناساندن نخبگان اشاره کرد و تأکید نمود که تلاش، نظم، اخلاق و فروتنی او الگویی برای دانشجویان و پژوهشگران است.

امید، این نکوداشت را فرصتی برای قدردانی از خدمات ماندگار استاد و الهام‌بخشی به محققان دیگر دانست.

نماز بدون ولایت عامل دوری از خداست

محمدحسین رجبی دوانی، استاد دانشگاه امام حسین(ع)، ششم دی ماه در نشست «نماز مجاهدپرور و انسان‌ساز در پرتو اهل بیت(ع)» بیان کرد که نماز برای کسی که خشوع ندارد، سنگین است، اما انسان خاشع با شوق و ذوق به سوی خدا می‌رود و از خواندن نماز در اول وقت لذت می‌برد.

وی با اشاره به سیره پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) گفت که نماز حتی در سخت‌ترین شرایط مانند جنگ و بیماری بر انسان واجب است و سبک‌هایی مانند نماز «ذات الرقاع» و نماز حضرت علی(ع) در غزوات نمونه‌ای از اهمیت و اولویت نماز در میدان‌های سخت بوده است.

رجبی دوانی افزود که نماز بدون اعتقاد به ولایت بی‌ارزش است و در تاریخ، نمازهای اهل بیت(ع) آنان را به مقاماتی چون مقاومت و ولایت و انسان‌سازی رسانده است، از جمله نماز حضرت زهرا(س) که ایشان را در عرصه دفاع از ولایت و مقابله با خائنین به خط ولایت فعال کرد. وی تأکید کرد که امیرالمؤمنین(ع) نماز را ستون دین دانسته و شفاعت اهل بیت(ع) شامل کسانی نمی‌شود که نماز را سبک بشمارند.

استاد دانشگاه امام حسین(ع) همچنین توضیح داد که نماز مجاهدپرور است و حتی در شرایط دشوار مانند تظاهرات قبل از انقلاب، جنگ یا جانبازی شدید، رزمندگان و بزرگان همچنان اول وقت نماز را به جای آوردند.

او تأکید کرد که نماز بدون ولایت و اعتقاد به خدا، مانند نماز عمر سعد و نماز تحت سلطه طواغیت، انسان را از خدا دور می‌کند و فاقد ارزش است. به بیان پیامبر(ص)، نمازی که انسان را از فحشا و منکر باز ندارد، تنها باعث دوری از خدا می‌شود و هیچ بهره‌ای ندارد.

سایر اخبار این بخش به اختصار:

فراخوان بیست‌ودومین جشنواره ملی پایان‌نامه سال منتشر شد

«اجتمعنا من أجل الانسان»؛ نشست فرزند ادیان با محوریت امام موسی صدر

پیش نشست علمی «بررسی نظریه دین فارابی» برگزار می‌شود

مرور رویدادهای حوزه علمیه:

علامه مصباح یزدی؛ مدافع بی‌ادعای انقلاب

آیت‌الله مصباح یزدی، چهره برجسته علمی، فرهنگی و انقلابی، نمادی از بصیرت، اخلاص و مدیریت هوشمندانه بود. سال‌ها حضور فعال ایشان در حوزه‌های علمی، تربیتی و مدیریتی، همراه با دفاع قاطع از انقلاب و ارزش‌های اسلامی، او را به شخصیتی کم‌نظیر در تاریخ معاصر ایران تبدیل کرد. ایشان با ایجاد نهادهای علمی، طرح‌هایی مانند طرح ولایت و تربیت نیروهای وفادار و متعهد، نقش مؤثری در هدایت ملت و مقابله با توطئه‌های دشمن داشتند.

آیت‌الله محمود رجبی، عضو شورای عالی حوزه علمیه، در این خصوص بیان کرد که بعد علمی، مدیریتی و تربیتی آیت‌الله مصباح بسیار برجسته بود؛ او هم در علوم حوزوی و هم در علوم روز مسلط بود، نهادهایی مؤثر در همکاری حوزه و دانشگاه تأسیس کرد و نیروهای انقلابی و بصیر تربیت نمود. این استاد حوزه با اخلاص کامل و بدون توجه به منافع شخصی، همواره وظایف الهی خود را انجام می‌داد و سلوک عارفانه و زهد زندگی او زبانزد بود.

وی همچنین به بصیرت و نقش ایشان در حوادث حساس مانند روز ۹ دی اشاره کرد و تأکید نمود که ملت ایران با هدایت رهبری و هوشیاری خود، با وحدت و شجاعت، نقشه دشمنان را ناکام گذاشتند. آیت‌الله مصباح یزدی با تربیت نیروهای وفادار و ارائه طرح‌های راهبردی، همواره در صحنه‌های علمی، فرهنگی و انقلابی اثرگذار بود و یاد و راه او الهام‌بخش نسل‌های بعدی است.

دعا؛ مغز عبادت و راه نجات از بلاها

آیت‌الله سبحانی در جلسه اخلاق شامگاه پنجم دی‌ماه درباره دعا بیان کرد که با وجود پیشرفت‌های بشر و تسخیر طبیعت، انسان همواره نیازمند دعاست، زیرا همچنان در معرض بلاها و مشکلات است. قرآن در دو آیه انسان‌ها را به دعا دعوت کرده و وعده استجابت داده است.

ایشان تأکید کردند که دعا مغز عبادت است، اما تنها وقتی عبادت محسوب می‌شود که مخاطب آن خداوند باشد، نه دیگران. برای استجابت دعا، انسان باید از زندگی حلال استفاده کند، حقوق دیگران را رعایت کند و مال حرام نداشته باشد. زمان‌های مناسب دعا شامل بعد از تلاوت قرآن، هنگام اذان، نزول باران و در میدان جهاد است.

ایشان توضیح دادند که دعاهایی که با مقدرات قطعی خداوند در تضاد باشند مستجاب نمی‌شوند و آداب دعا اهمیت دارد؛ یعنی باید با تمجید و توصیف خداوند شروع شود و به مکرر دعا کردن اهمیت داده شود. همچنین دعا نباید جای تلاش و کوشش را بگیرد، بلکه باید همراه با عمل باشد، زیرا خداوند فرموده است که انسان تنها به آنچه تلاش کرده می‌رسد. در نهایت، بشر با تمام پیشرفت‌هایش همچنان نیازمند دعاست و استجابت آن به رعایت شرایط، آداب و استمرار در دعا بستگی دارد.

میراث علمی نائینی احیا شد

موسوعه ۴۱ جلدی آثار مرحوم آیت‌الله العظمی میرزا محمدحسین نائینی(ره)، صبح دوشنبه 8 دی‌ماه به همت مؤسسه نشر حوزه‌های علمیه به چاپ دوم رسید. جلد اول با عنوان «استوانه فقاهت» به زندگی، شرح حال، سیره علمی و افکار ایشان اختصاص دارد و ۴۰ جلد دیگر شامل آثار قلمی و تقریرات دروس ایشان است که عمدتاً توسط شاگردان برجسته نگارش یافته است. این مجموعه جامع، شامل آثار فقهی، اصولی، استفتائات، تقریرات دروس و اندیشه سیاسی آیت‌الله نائینی است و با هدف احیا و تجمیع میراث علمی و فکری ایشان منتشر شده است.

برخی عناوین مجلدات این موسوعه عبارتند از: «الصلاة فی المشکوک»، «المحقق النائینی»، «وسیلة النجاة»، «رساله لا ضرر»، «الفتاوی»، «الاستفتائات»، «کتاب الحج»، «احکام العبادات و المعاملات»، «حاشیة العروة الوثقی»، «تنبیه‌الامه و تنزیه‌الملة»، «أجود التقریرات»، «فوائد الاصول» و «کتاب الصلاة» که بخشی از آن‌ها تقریر شاگردان برجسته‌ای همچون آیات عظام سید ابوالقاسم خوئی، محمدعلی کاظمی و شیخ موسی خوانساری است.

همچنین کنگره بین‌المللی بزرگداشت آیت‌الله نائینی با حضور علمای ایران و عراق، با پیام مقام معظم رهبری و سخنرانی مراجع و مسئولان حوزه، در شهرهای قم، مشهد، نجف و کربلا برگزار شد و ابعاد شخصیتی و فکری ایشان را تبیین نمود. علاقه‌مندان می‌توانند این مجموعه را از فروشگاه اینترنتی «نشر حوزه» و نمایشگاه کتاب حوزه در قم تهیه کنند و برای اطلاعات بیشتر با شماره 09387924229 تماس بگیرند.

راهکار قرآنی مهار طمع و هلوع بودن انسان

حجت‌الاسلام و المسلمین عبدالکریم بهجت‌پور، صاحب تفسیر «همگام با وحی»، هشتم دی‌ماه در جلسه تفسیر سوره «معارج» در حرم مطهر حضرت معصومه(س) با بیان آموزه‌های این سوره، به موضوع صبر جمیل و اصلاح اخلاق انسان پرداخت.

وی توضیح داد که سوره‌های «حاقه» و «معارج» به عذاب کافران اشاره دارند و صبر پیامبر، نمونه‌ای از صبر امیدوارانه است که مؤمنان نیز باید در شرایط دشوار از آن پیروی کنند.

بهجت‌پور افزود که انسان ذاتاً هلوع و طماع است و برای اصلاح این صفت، قرآن نماز را معرفی کرده است. تنها نماز کافی نیست، بلکه باید سبک زندگی فرد تحت تأثیر نماز قرار گیرد و با انفاق به نیازمندان، اعتقاد به روز قیامت و رعایت اخلاق، صفات رذیله مانند حرص و طمع کنترل شود.

وی تأکید کرد که برخی افراد تصور می‌کنند نماز بدون تغییر رفتار کافی است، اما اثر واقعی نماز تنها زمانی ظاهر می‌شود که زیست مؤمنانه فرد تحت تأثیر آن قرار گیرد.

قله ماه رجب ایام‌البیض است

«ایام‌البیض» به روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه قمری گفته می‌شود که شب‌های آن مهتابی و نورانی هستند و اهمیت ویژه‌ای برای مسلمانان، به‌ویژه شیعیان دارند.

حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ عباس صراف، کارشناس مذهبی، در حسینیه حضرت رباب(س) با اشاره به ظرفیت معنوی ماه رجب، این روزها را فرصت مناسبی برای خلوت با خدا، ترک مظاهر دنیا و تمرین صبر و تهذیب نفس دانست. وی افزود: «ایام‌البیض یعنی خروج از ظلمت و تاریکی؛ زمانی برای راز و نیاز با پروردگار و تمرین بندگی.»

صراف همچنین توصیه کرد در این ایام دعاهای «یا مقیل‌العثرات» و «یا مبدل‌السیئات بالحسنات» بسیار خوانده شود و روز و شب سیزدهم رجب برای توسل به حضرت فاطمه بنت‌اسد(س)، مادر امام علی(ع)، استفاده گردد، زیرا این توسل گره‌گشا است.

سایر اخبار این بخش به اختصار:

فهم کاریکاتوری از حقوق زن عامل بی‌عدالتی است

نرم‌افزار جامع آثار امام موسی صدر رونمایی شد

بهره‌ از ظرفیت اعتکاف برای ترویج فرهنگ عاشورا و بازسازی عتبات عالیات

همایش تجلیل از مبلغان بین‌المللی اربعین برگزار می‌شود

تقدیر آیت‌الله سیدان از نقد دیدگاه‌های «باطل» درباره فنای حقیقی عبد در ذات الهی

ضرورت هوشیاری جوانان در پرهیز از جریان‌های انحرافی صوفی‌گرانه

مسئولان مراقب تفکر خداانگاری باشند

مرور رویدادهای اندیشه:

تمایز عشق و هوس در سنت عرفان اسلامی

گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق(ع) با همکاری انجمن علمی الهیات، سلسله دوره‌های علمی ـ معنوی را با رویکرد چندرشته‌ای (فلسفه، عرفان، اخلاق، روان‌شناسی و هنر اسلامی) برگزار می‌کند. در یکی از این سلسله جلسات، حجت‌الاسلام قاسم کاکایی، شامگاه جمعه ۵ دی‌ماه، به واکاوی مفهوم «عشق» در افق دیوان حافظ پرداخت و عشق حقیقی را اکسیر معنوی دانست که انسان را از خودپرستی و هوس به «دیگرخواهی» و فنا در معشوق می‌رساند. او حافظ را «لسان‌الغیب» و «شاعر ملی» خواند، زیرا عشق الهی را در زبان مردم بیان کرده است. عشق ماهیتی دیگرخواهانه دارد و موجب آزادی انسان از تعلقات دنیوی و نفسانی می‌شود، در حالی که هوس ریشه در خودخواهی دارد. نخستین عاشق و معشوق، خداست و محبت خداوند به ذات و آثارش، مسیر تعالی انسان را هموار می‌کند. ورود به این میدان نیازمند تهی‌سازی از خودپرستی، داشتن راهنما و پیروی از قرآن و مناجات شبانه است، زیرا عشق هنر شریفی است که بر عقل مقدم بوده و میدان عمل و جانفشانی است.

گزارش کنفرانس بین‌المللی «ماجرای فکر فلسفی در اندیشه‌های غلامحسین ابراهیمی دینانی»

کنفرانس بین‌المللی «ماجرای فکر فلسفی در اندیشه‌های غلامحسین ابراهیمی دینانی» 6 و 7 دی‌ماه با حضور استادان و پژوهشگران فلسفه و جامعه‌شناسی به همت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد. هدف این کنفرانس بررسی نظام‌مند میراث فلسفی و فکری استاد دینانی و جایگاه او در تداوم و تحول تفکر فلسفی معاصر ایران و جهان اسلام بود.

سیدجواد میری، دبیر نشست، در نخستین روز این مراسم بر ضرورت گفت‌وگوی علمی در سه سطح ملی، جهان اسلام و جهانی تأکید کرد و نبود این گفت‌وگو را مانع شکل‌گیری سنت زنده فکری و تولید مفاهیم بومی دانست. وی همچنین تأکید کرد که ترجمه آثار غربی بدون بازخوانی و مفهوم‌پردازی آثار فکری ایرانی، نمی‌تواند حضور مؤثر ایران در عرصه جهانی اندیشه را تضمین کند و کنفرانس‌های متفکرمحور را یکی از راهکارهای عملی این مسیر معرفی کرد.

حسین کلباسی اشتری در سخنرانی خود، دکتر دینانی را فیلسوفی توأمان با آموزش‌های حوزوی و دانشگاهی معرفی کرد و آثار او از جمله سه‌جلدی «ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام» را در زمره آثار ماندگار فلسفی خواند. وی فقدان منابع مرجع درباره تاریخ فلسفه اسلامی را یادآوری کرد و میراث فکری ایرانی-اسلامی را سرمایه‌ای ارزشمند اما کمتر خوانده‌شده دانست.

شهین اعوانی بر جایگاه اثر «قواعد کلی فلسفی» به عنوان مرجع مهم فلسفه اسلامی و توانایی دینانی در انتقال پیام فلسفی به مخاطبان عام و خاص تأکید کرد و عقلانیت و ایمان را در اندیشه او هم‌راستا دانست.

یوسف نوظهور، پژوهشگر فلسفه اسلامی، پروژه فکری دینانی را بازخوانی همه حوزه‌ها از دین و فرهنگ تا علوم انسانی تحت یک عقلانیت فلسفی معرفی کرد و کتاب «خواجه نصیرالدین طوسی؛ فیلسوف گفت‌وگو» را نمونه‌ای از فلسفه گفت‌وگومحور او دانست. نوظهور با وجود تأکید بر اهمیت کتاب برای مخاطبان عام، کاستی‌های پژوهشی آن مانند فقدان روش‌شناسی دقیق، تحلیل نظام‌مند آثار و بررسی تأثیر تاریخی را یادآوری کرد و از پژوهشگران خواست این خلاها را با تحقیقات دانشگاهی جبران کنند.

گزارش تصویری روز اول را اینجا ببینید.

مسعود پزشکیان در پیامی به کنفرانس بین‌المللی «اندیشه‌های استاد غلامحسین ابراهیمی دینانی»، فلسفه، حکمت و گفت‌وگو را راه برون‌رفت بشر امروز از بحران معنا و هویت دانست. او بر ارزش تلاش‌های نیم‌قرن استاد دینانی در اعتلای اندیشه ایرانی-اسلامی تأکید کرد و گفت بشر امروز به دلیل غفلت از معنای حقیقی زندگی، نیازمند گسترش حکمت، دانایی و گفت‌وگوست.

پزشکیان همچنین بر نقش فلسفه و معنویت در بازخوانی وضعیت جامعه و رفع مرزهای کاذب میان عقلانیت و دین تأکید کرد و قدردانی خود را از استاد دینانی و برگزارکنندگان همایش ابراز نمود.

بحران اندیشه معاصر؛ غفلت از عقل و باطن عالم

غلامحسین ابراهیمی دینانی در مصاحبه‌ای به مناسبت کنفرانس بین‌المللی «ماجرای فکر فلسفی در اندیشه‌های دکتر دینانی» بر اهمیت قرآن و نقش برجسته ایرانیان در تفسیر آن و احادیث اسلامی تأکید کرد. او هشدار داد که بشر امروز به دلیل غلبه کمیت بر کیفیت و هجوم اطلاعات، گرفتار سطحی‌نگری شده و تفکر عمیق کاهش یافته است. دینانی تأکید کرد فلسفه باید فهمیده شود، نه فقط تدریس، و عقل کلید درک دین و هستی است. همچنین بزرگ‌ترین جنگ انسان را نبرد درونی میان عقل و نفس دانست و اهمیت خلوت، سکوت و تعمق برای رشد باطن انسان را برجسته کرد.

در دومین روز کنفرانس مالک شجاعی جوشقانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی، با اشاره به کارنامه فکری دکتر دینانی، آثار او را در سه تریلوژی اصلی معرفی کرد: «قواعد کلی فلسفه اسلامی»، سه‌گانه سهروردی، غزالی و ابن‌ رشد، و سه‌گانه «ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام». وی تأکید کرد که دکتر دینانی با مواجهه انتقادی و گفت‌وگو با متفکران گذشته و دیگر سنت‌ها، نگاه فلسفی خود را توسعه داده و در آثار متأخر خود به جای «چرخش زبانی» غربی، از «تأویل زبانی» سخن گفته است.

عبدالمجید مبلغی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه، با تمرکز بر جایگاه عقل در اندیشه دینانی، بیان کرد که او میراث فلسفه اسلامی را با ارجاع به سنت ایرانی بازخوانی کرده است. مبلغی تأکید کرد که عقل در این سنت برخلاف لوگوس یونانی، شنونده و موقعیت‌مند است و خرد ایرانی از دل واقعیت زمینی برمی‌خیزد، نه از تحمیل مفاهیم پیشینی. همچنین تقدم عمل بر نظر، و اهمیت نسبت انسان با امر متعالی بر اساس کردار این‌جهانی، از ویژگی‌های شاخص حکمت ایرانی است که در آثار دینانی نیز بازتاب دارد.

در مجموع، این نشست نشان داد که کار استاد دینانی هم‌راستا با بازخوانی عقل ایرانی، گفت‌وگو و تأویل فلسفی است و میراث او می‌تواند زمینه‌ساز توسعه و نقد نظام‌مند فلسفه اسلامی و ایرانی در سطح ملی و جهانی باشد.

سایر اخبار این رویداد

مواجهه ما با فلسفه غرب در افق خرد ایرانی نیست

سلوک عرفانی یا تعلیم فلسفی؟

سالکِ فکور در روزگار عقل‌گریزی

دینانی در آینه اندیشه معاصر؛ عقلانیت، گفت‌وگو و زندگی

فیلسوف گفت‌وگو

عقلانیت؛ محور اندیشه فلسفی دینانی

گزارش تصویری روز دوم کنفرانس را اینجا ببینید.

تفسیر المنیر زحیلی؛ قرآن در خدمت اجتماع و حکومت

نشست علمی «نقد و بررسی تفسیر المنیر» اثر وهبه زحیلی شامگاه ششم دی‌ماه به مناسبت میلاد پیامبر اکرم(ص) برگزار شد. در این نشست، فروغ پارسا با تأکید بر اعجاز جاودان قرآن، مهم‌ترین وجه اعجاز آن را فصاحت و بلاغت دانست و به معرفی شخصیت علمی وهبه زحیلی، تحصیلات، فعالیت‌های فقهی، حقوقی و اجرایی و عضویت‌های بین‌المللی او پرداخت.

زحیلی، فقیهی معتدل و آزاداندیش معرفی شد که ضمن پایبندی به مذاهب اسلامی، حق انتخاب فقهی را برای مسلمانان قائل بود و دیدگاه‌های روشنی درباره حقوق بشر، حکومت اسلامی، جهاد، صلح، توسل، شفاعت و نقد وهابیت و سلفی‌گری داشت. مهم‌ترین اثر تفسیری او «التفسیر المنیر» در ۱۶ جلد است که با رویکردی فقهی ـ اجتهادی، اجتماعی و ناظر به مسائل روز نگاشته شده است.

در ادامه، ساختار تفسیر «المنیر» توضیح داده شد: تقسیم‌بندی موضوعی آیات، توجه به بلاغت، لغت، شأن نزول، احکام فقهی و تلاش برای ارائه تفسیری روان و قابل فهم برای عموم. این تفسیر به مسائل اجتماعی، سیاسی و حکومتی اسلام، نقش مردم، شورا، عدالت حاکم و حق انتخاب توجه ویژه دارد.

علی شریفی و امیر احمدنژاد نیز بر گرایش اجتماعی، میان‌رشته‌ای و بیان روان تفسیر المنیر تأکید کردند. با وجود ارزش علمی بالا، اشاره شد که زحیلی در تاریخ‌گذاری آیات و نوآوری فقهی چندان دقیق یا خلاق نبوده و بیشتر دیدگاه‌های مشهور را گزارش کرده است. با این حال، «المنیر» تفسیری مهم، منظم و کاربردی برای دانشگاه و عموم مخاطبان دانسته شد.

علوم انسانی اسلامی، از دانشگاه تا حکمرانی

نشست تخصصی «علوم انسانی اسلامی با رویکرد کاربردی» هشتم دی‌ماه با همکاری نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری، مراکز علمی و پژوهشی و به میزبانی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. هدف اصلی این نشست، پیوند میان مباحث نظری علوم انسانی اسلامی با عرصه عمل، سیاست‌گذاری و حل مسائل اجتماعی بود.

در این نشست، مسئولان دانشگاهی و پژوهشگران بر ضرورت کاربردی‌سازی علوم اجتماعی اسلامی، تقویت رویکرد مسئله‌محوری و ایجاد ارتباط مؤثر میان دانشگاه، جامعه و حاکمیت تأکید کردند. سخنرانان با اشاره به خلأ نظری و عملی در علوم اجتماعی، حل مسئله را کارویژه اصلی این علوم دانستند و خواستار خروج علوم انسانی اسلامی از فضای صرفاً نظری شدند.

برگزاری کنگره بین‌المللی «استاد فکر»

در کنگره بین‌المللی «استاد فکر» بزرگداشت مرحوم علامه محمدتقی مصباح یزدی که ۹ دی‌ماه در مرکز همایش‌های بین‌المللی صداوسیما برگزار شد، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعیدرضا عاملی با تأکید بر جایگاه اندیشه و نوآوری در احیای علوم انسانی، علامه مصباح را نماد استواری فکری، عقلانیت دینی و ارائه‌دهنده مکتب منسجم علوم انسانی اسلامی دانست.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ویژگی‌های فکری علامه مصباح، از جمله توحیدگرایی، عدالت‌محوری، فایده‌مندی و کارآمدی علوم انسانی، تصریح کرد که علوم انسانی اسلامی باید ناظر به زندگی مردم، حل مسائل اجتماعی و تحقق تمدن نوین اسلامی باشد. وی جدایی علم از دین را خطرناک دانست و تأکید کرد که علم بدون غایت الهی، به سلطه، فساد و بحران‌های جهانی منجر می‌شود.

عاملی همچنین بر ضرورت تحول مستمر در علوم انسانی، بازنگری در نظام طبقه‌بندی علوم، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و پیوند حوزه و دانشگاه تأکید کرد و علوم انسانی اسلامی را یکی از گذرگاه‌های اصلی پیشرفت جمهوری اسلامی در گام دوم انقلاب دانست.

در ادامه، منوچهر محمدی با اشاره به نقش برجسته علامه مصباح در انقلاب اسلامی، وی را متفکری چندبعدی، دیده‌بان انحرافات فکری و سیاسی و پیشگام وحدت حوزه و دانشگاه معرفی کرد. او با بیان خاطراتی از همراهی بیش از چهار دهه با علامه مصباح، تأکید کرد که ایشان با شناخت عمیق اندیشه‌های غربی و نقد جریان‌های انحرافی، نقش مهمی در صیانت فکری انقلاب اسلامی ایفا کرد.

محمدی همچنین تأسیس و توسعه مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) را از مهم‌ترین میراث‌های علمی علامه مصباح دانست و علوم انسانی اسلامی را الگویی جامع معرفی کرد که در کنار توجه به ابعاد مادی، معنویت و نقش خداوند را در تحلیل مسائل انسانی و اجتماعی احیا کرده است.

در ادامه این کنگره پیام‌هایی از چهره‌های شاخص جهان اسلام و جبهه مقاومت قرائت شد که از جمله آن‌ها پیام تصویری شیخ نعیم قاسم بود.

شیخ نعیم قاسم در پیام خود، آیت‌الله مصباح یزدی را صاحب اندیشه‌ای اصیل، انقلابی و برخاسته از مکتب امام خمینی(ره) معرفی کرد و تأکید داشت که ایشان نقش مهمی در تثبیت اسلام ناب محمدی، مقابله فکری با فرهنگ غرب و تقویت مبانی فکری جمهوری اسلامی ایفا کرده است. وی با اشاره به فعالیت‌های علمی و نهادی علامه مصباح، از جمله تأسیس مؤسسات علمی و پژوهشی و ابتکار «طرح ولایت»، این اقدامات را از دستاوردهای ماندگار ایشان در جهان اسلام دانست.

در بخش دیگری از پیام، آیت‌الله مصباح به‌عنوان سیاست‌مداری انقلابی معرفی شد که از آغاز نهضت اسلامی در کنار امام خمینی(ره) حضور فعال داشت و پس از پیروزی انقلاب نیز با جریان‌های انحرافی و ضدانقلابی مقابله فکری و سیاسی کرد. ولایت‌مداری، اطاعت کامل از رهبری و ذوب‌شدن در ولایت فقیه از دیگر ویژگی‌های برجسته این متفکر عنوان شد.

اندیشه و تدبیر در زندگی امام جواد(ع)

نعمت‌الله صفری فروشانی، تاریخ‌پژوه و عضو هیئت علمی جامعه‌المصطفی(ص)، در گفت‌وگویی با ایکنا به مناسبت میلاد جوادالائمه(ع) با تأکید بر ضرورت تاریخ‌نگاری تحلیلی درباره ائمه اطهار(ع)، به بررسی ابعاد کمتر واکاوی‌شده زندگی امام جواد(ع) پرداخت و تصریح کرد که بسیاری از لایه‌های سیاسی، اجتماعی و خانوادگی زندگانی آن حضرت همچنان نیازمند پژوهش‌های عمیق‌تر است.

وی با اشاره به فعالیت‌های علمی انجام‌شده درباره امام جواد(ع)، از برگزاری همایش‌ها و دوره‌های تخصصی در قم، عراق و کاظمین خبر داد و گفت مسئله مواجهه امام با خلافت عباسی، احیای سازمان وکالت و به‌ویژه موضوع ازدواج امام با ام‌الفضل، از مهم‌ترین محورهای پژوهشی و محل بروز شبهات تاریخی است.

صفری فروشانی با رد برخی گزارش‌های تاریخی درباره سفر امام جواد(ع) به مرو و وقوع عقد در کودکی، تأکید کرد که اخبار مربوط به طی‌الارض امام از منظر تاریخ‌نگاری قابل اعتماد نیست و به احتمال قوی، ازدواج امام با دختر مأمون در سال ۲۱۵ قمری و در عراق رخ داده است. وی دو تحلیل درباره انگیزه مأمون از این ازدواج مطرح کرد و نظریه سیاسی ـ امنیتی را معتبرتر دانست؛ نظریه‌ای که هدف آن کنترل امام و ایجاد پیوند خاندانی برای مهار خطر علویان بود.

این تاریخ‌پژوه با اشاره به اینکه ام‌الفضل تنها همسر رسمی امام جواد(ع) بود اما هیچ‌یک از فرزندان امام از او متولد نشدند، تصریح کرد که همه فرزندان امام از سمانه مغربیه بودند. به گفته وی، خلافت عباسی با این ازدواج به‌دنبال ایجاد «جاسوس خانگی» بود و حساسیت حکومت نسبت به سازمان وکالتِ احیاشده توسط امام، مهم‌ترین عامل فشار سیاسی بر آن حضرت محسوب می‌شد.

صفری فروشانی علت اصلی شهادت امام جواد(ع) را سیاسی دانست و تأکید کرد که عواملی چون حسادت‌های شخصی یا مناظرات علمی، در درجه دوم قرار دارند. وی با اشاره به قرائن تاریخی، مرگ طبیعی امام را بعید دانست و بر لزوم پالایش منابع تاریخی از گزارش‌های سخیف و غیرمعتبر، به‌ویژه در موضوع شهادت امام، تأکید کرد.