کد خبر: ۴۳۲۶۵۸۱

تاریخ: ۱۳ دی ۱۴۰۴ - ۰۰:۱۵

پاسخ خواندنی حضرت علی(ع) به عیب‌جویی‌های معاویه

حضرت علی(ع) در نامه 28 نهج‌البلاغه با جملاتی کوتاه اما پر مفهوم سه فضیلت اهل بیت(ع) با استناد به آیات قرآن را در پاسخ به نامه پر از عیب‌جویی معاویه بیان کرده است.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام علیرضا قبادی، جامعه‌شناس و کارشناس دین به مناسبت ولادت با سعادت امام علی(ع) طی یادداشتی به تفسیر نامه ۲۸ نهج‌البلاغه که حاوی پاسخ حضرت علی(ع) به نامه معاویه است، پرداخته است که این یادداشت را در ادامه با هم می‌خوانیم.

در فرهنگ جامعه ما کمتر روزی از منظر ابراز شادی اجتماعی و اعلان محبت نسبت به مولود کعبه به پای سالروز ولادت آن حضرت می‌رسد. این روز نماد ابراز عشق و اردات مردم به امام علی(ع) است. چنین روزی که مقام پدر و مرد نیز گرامی داشته می‌شود؛ افزون بر قدرشناسی از پدران بزرگوار، بسترهای آشنایی و الگوپذیری به مولی الکونین نیز مهیا است. به مانند سال‌های گذشته به مناسبت چنین روزی به قدر وسع درباره شخصیت امیر مومنان(ع) گزیده‌ای تقدیم می‌داریم.

آنچه بدین مناسبت در این گفتار تقدیم می‌شود، تفسیر بخش کوتاهی از نامه ۲۸ نهج‌البلاغه است که در محافل دینی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نامه ۲۸ نهج‌البلاغه در پاسخ به یکى از مکاتبات معاویه نگاشته شد؛ پاسخ امام به گفته «شريف رضى» گردآورنده نهج البلاغه، از بهترین نامه‌های امیر مومنان است. آنگونه که منابع تاریخی نقل کردند معاویه با مشورت عمروعاص به قصد آزار، به خشم آوردن و ... امام علی(ع) به آن حضرت نامه نوشتند که حاوی عیب جویی، طعنه‌های زشت، کنایه‌های ناپسند و ... بود، امام پس از دریافت نامه چنان مستدل، محکم و مستند به نامه معاویه پاسخ دادند که او را در پیشگاه تاریخ سر افکنده کردند.

نامه ۲۸ نهج‌البلاغه هر چند نسبتا کوتاه است، اما پرداختن به همه آن خارج از ظرفیت این گفتار است؛ اما تلاش می‌کنیم در دو گفتار به اختصار به خطبه مزبور بپردازیم. در گفتار نخست به دلیل اهمیت بسیار مهم کلام امام در این خطبه، بدان اشاره می‌کنیم و امیدواریم که آنچه در حد اختصار در این گفتار ارائه می‌شود، در فرصت مناسب به‌تفصیل حقائق و معارف مندرج در آن بیان شود تا این کلام ارزشمند از مهجوریت خارج شود.

حضرت در نامه ۲۸ نهج‌البلاغه در پاسخ به مکاتبه معاویه در تعبیر کوتاهی فرمودند، «فَإِسْلَامُنَا قَدْ سُمِعَ وَ جَاهِلِيَّتُنَا لَا تُدْفَعُ وَ كِتَابُ اللَّهِ يَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا؛ پس همانا اسلام ما شنیده شد‌ و (در دوره جاهلی) فضائل ما انکار نشده، و کتاب خدا برای ما جمع می‌کند آنچه از ما پنهان کردند».

عبارتی که در نامه امام در نهج‌البلاغه آمده است، اندکی مجمل است و لازم است با توجه به کلیت و بافتار خطبه، همچنین قرائن و شواهد بیرونی به رفع اجمال آن پرداخته شود.

همانگونه که اشاره شد این نامه در پاسخ به عیب‌جویی و طعنه‌های معاویه نگاشته شد، از مضمون پاسخ امام و برخی از شواهد دیگر مشخص می‌شود که امام علی(ع) این جمله را در پاسخ به آن بخشی از نامه نوشتند که معاویه فضلیت و برتری امام را انکار کردند و درصدد مقایسه خویش با آن حضرت برآمدند. امام علی(ع) فرمودند: چگونه با ما مقایسه می‌شوید در حالی که تاریخ از شما این همه رسوایی و از ما این همه فضلیت‌ها نقل کرده است.

امام سپس با استناد به عبارت مزبور برتری‌ها سه گانه زیر را بر می‌شمارند. اولین برتری در این تعبیر کوتاه به قرائت و روایت آن حضرت به اسلام مربوط می‌شود. امام فرمودند اسلامی که ما به آن باور داریم و ذیل آموزه‌ها و معارف آن عمل می‌کنیم، مقبول و‌ پسند مردم است و مردم تجربه شیرین دینداری اسلامی ما را تجربه کرده و به تعبیر آن حضرت اسلام ما برای مردم شنیدنی است.

این جمله از منظر گفتمانی به معنای دیگری نیز دلالت دارد: اسلام اموی که در این دوره تو (معاویه) آن را نمایندگی می‌کنی، غیر مسموع و نامشروع است. یعنی اسلامی است که با انواع انحراف، بیداد، فریب مردم و ... آمیخته است؛ به عبارت دیگری اسلامی است که تنها نامی از اسلام به همراه دارد و از ارزش‌ها و باورهای اصیل و ارزشمند اسلامی تهی است، از این رو ارزش شنیدن ندارد.

برتری دومی که مفسران در تفسیر کلام امام به آن اشاره کردند این است که اندیشه، رفتار، عملکرد، فضیلت و حسن سلوک ما بر خلاف شما، در عصر جاهلی نيز مورد احترام مردم بود و برای مردم جذبه داشت. کما اینکه منابع تاریخی نیز به آن گواهی دادند. در منابع آمده است که بنى‌هاشم همواره صاحبان عقيده و فضايل اخلاقى و حسن ظاهر بودند به خلاف بنى‌اميّه که مردانی حيله‌گر با ظواهر ناپسند بودند.

برتری بسیار مهم دیگر در این تعبیر کوتاه این است که با وجود همه دشمنی‌ها و تبلیغات علیه ما، قرآن کریم، ما را ستوده است و فضائلی که دشمنان از ما دریغ کردند در کتاب خدا جمع شده است. حضرت برای اثبات فضلیت و برتری آخر به دو آیه ۷۵ سوره انفال و ۶۸ سوره آل عمران استناد کردند. در دو آیه مزبور به برتری اهل بیت(ع) بر دیگران هم از حیث قرابت و هم از منظر همراهی با پیامبر(ص) اشاره شده است. در گفتار دیگر ان‌شاءالله به بخش‌های دیگر این نامه اشاره می‌کنیم.