کد خبر: ۴۳۲۹۹۹۱

تاریخ: ۰۵ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۸:۱۱

حجت‌الاسلام شهامت‌دهسرخی:

صحیفه سجادیه دارای ابعاد راهبردی و تمدن‌ساز در عرصه زندگی اجتماعی است

صحیفه‌پژوه و استاد حوزه علمیه با بیان اینکه دعاهای صحیفه سجادیه دارای بعدی راهبردی و تمدن‌ساز در عرصه زندگی اجتماعی نیز هستند، گفت: این دعاها صرفاً نجواهای فردی نیستند، بلکه نقشه راه زندگی انسانی، خانوادگی و اجتماعی را در قالب دعا ارائه می‌دهند.

میلاد با سعادت حضرت امام زین‌العابدین، امام سجاد(ع) فرصتی است تا بار دیگر به یاد آوریم که در میان تاریکی و خفقان سیاسی پس از واقعه عاشورا چه شخصیتی توانست جامعه اسلامی را نه با شمشیر، بلکه با کلام، دعا، علم و اخلاق، از گرداب بی‌عدالتی و غفلت نجات دهد. امام سجاد(ع) مظهر فروتنی، اخلاق الهی و کرامت انسانی بودند؛ ایشان با زندگی و رفتار خویش، الگویی بی‌نظیر برای تربیت نسل جوان، احیای ارزش‌های اهل‌ بیت(ع) و حفظ حرمت انسان‌ها ارائه کردند.

این امام بزرگوار با دعاهای عرفانی و عمیق صحیفه سجادیه جامعه را به بندگی، تواضع، رعایت حقوق دیگران و مسئولیت اجتماعی فراخواندند و با آموزش‌های علمی و اخلاقی، جوانان و نخبگان آن زمان را تربیت کردند تا ارزش‌های انسانی و دینی در جامعه استمرار یابد. رفتار ایشان با فقرا، محرومان و حتی بردگان نمونه‌ای جاودان از همدلی، خدمت بدون منت و کرامت انسانی است که امروز نیز می‌تواند چراغ راهی برای زندگی اجتماعی و فردی ما باشد.

میلاد امام سجاد(ع) یادآور نقش سترگ ایشان در بازسازی اندیشه دینی، احیای عدالت و تربیت انسان‌های صالح در دشوارترین شرایط تاریخی و فرصتی است برای تجدید عهد با فضایل اخلاقی و معنوی که ایشان در متن زندگی بشر به نمایش گذاشتند.

ایکنا همزمان با میلاد امام سجاد(ع) و برای بررسی ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی و نحوه تعامل ایشان با آحاد جامعه اسلامی به ویژه زوایای مختلف صحیفه سجادیه به گفت‌وگو با حجت‌الاسلام حسین شهامت‌دهسرخی، صحیفه‌پژوه و استاد حوزه علمیه پرداخته که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم.

ایکنا ـ امام سجاد(ع) در شرایط خفقان سیاسی پس از واقعه کربلا چگونه جامعه مسلمانان را بازسازی کردند؟

حضرت امام سجاد(ع) در تاریخ بشریت، تاریخ اسلام و به‌ویژه در تاریخ تشیع، برجسته‌ترین و اثرگذارترین نقش‌ها را ایفا کرده‌اند؛ نقشی که با وجود عظمت و عمق آن متأسفانه برای عموم مسلمانان و حتی در میان برخی شیعیان آن‌گونه که شایسته است شناخته نشده است. این ناشناختگی گاه تا بدان‌جا پیش رفته که در تعبیرات رایج به‌ویژه هنگام معرفی ائمه اطهار(ع) به نسل کودک و نوجوان از امام سجاد(ع) با عنوان «امام بیمار» یاد می‌شود؛ تعبیری که ناخواسته در ذهن مخاطب تصویری از انسانی ضعیف، ناتوان و کناره‌گیر از صحنه اجتماع ایجاد می‌کند؛ در حالی که این تصویر هیچ سنخیتی با حقیقت شخصیت و سیره آن حضرت ندارد.

امام سجاد(ع) در واقع امامی بیدار، قهرمان، شجاع و عارف بودند؛ امامی که توانستند در یکی از سخت‌ترین، خفقان‌آمیزترین و طاقت‌فرساترین مقاطع تاریخ اسلام اهل‌ بیت(ع) را از کوران حوادث سهمگین پس از واقعه عاشورا عبور دهند. آن حضرت با درایت، صبر و مدیریت الهی خویش نه‌تنها اهل ‌بیت(ع) را حفظ کردند، بلکه به آنان امید بخشیدند، آینده را برایشان ترسیم کردند و زمینه بازگشت تدریجی آنان به حیات اجتماعی را فراهم ساختند.

پس از واقعه عاشورا به‌ویژه در حوادث تلخ و دردناکی که در مدینه رخ داد و این شهر مقدس دچار ناامنی، غارت و تعرض شد، امام سجاد(ع) با تدبیر خاص خود خاندان اهل ‌بیت(ع) و پیروان واقعی مکتب علوی، محمدی و اهل‌ بیتی را از بسیاری از این آسیب‌ها مصون نگاه داشتند. در شرایطی که دستگاه حاکم فضای رعب و وحشت ایجاد کرده و بسیاری از مخالفان خود را مورد تعقیب و آزار قرار می‌داد، امام سجاد(ع) توانستند پیروان این جریان اصیل اسلامی را در نوعی امنیت نسبی قرار دهند تا کمتر در معرض تعرض مستقیم قرار گیرند و اصل این مکتب ناب، از میان نرود.

صحیفه سجادیه که از آن به‌عنوان «اخت‌القرآن» یاد می‌شود، نه‌تنها در عصر امام سجاد(ع) بلکه در امتداد تاریخ و تا روزگار معاصر کتاب زندگی، نجات، آرامش و درمان اضطراب‌ها و دغدغه‌های بشر بوده است

فراتر از این نقش حفاظتی و مدیریتی، امام سجاد(ع) در عرصه بازسازی اندیشه دینی، توحیدی و معنوی جامعه اسلامی نقشی بی‌بدیل ایفا کردند. در آن دوران بر اثر جنگ‌ها، فتوحات و تماس‌های گسترده با سرزمین‌های غیر اسلامی، عناصر فرهنگی ناسازگار با ارزش‌های دینی وارد جامعه مسلمانان شده بود. ورود زنان آوازه‌خوان، رواج فرهنگ ابتذال، گسترش قمارخانه‌ها، شراب‌خواری، آوازخوانی‌های لهوی و غفلت عمومی از یاد خداوند، جامعه را در وضعیتی از بی‌دینی، لاابالی‌گری و فرو رفتن در محاق غفلت معنوی قرار داده بود. در چنین فضایی، امام سجاد(ع) با بهره‌گیری از زبانی عمیق، اثرگذار و متناسب با شرایط اختناق یعنی زبان دعا، عرفان و مناجات، جامعه را به سوی خداوند متعال بازگرداندند. آن حضرت با سوق دادن مردم به تضرع، عجز، لابه و حضور قلب در پیشگاه پروردگار، روح خداجویی و بندگی را در دل‌ها زنده کردند. مضامین بلند دعاهای ایشان که در مجموعه گران‌سنگ «صحیفه سجادیه» گرد آمده است، نمونه‌ای روشن از این راهبرد الهی و تمدن‌ساز به شمار می‌رود.

صحیفه سجادیه که از آن به‌عنوان «اخت‌القرآن» یاد می‌شود، نه‌تنها در عصر امام سجاد(ع) بلکه در امتداد تاریخ و تا روزگار معاصر کتاب زندگی، نجات، آرامش و درمان اضطراب‌ها و دغدغه‌های بشر بوده است. با این حال این اثر عظیم نیز همچون شخصیت امام سجاد(ع) در بسیاری از جوامع اسلامی دچار نوعی غربت و گمنامی است. نقل تاریخی مشهور آن است که مرحوم آیت‌الله‌العظمی نجفی مرعشی(ره) نسخه‌ای از صحیفه سجادیه را برای شیخ محمود شلتوت، از علمای برجسته اهل‌ سنت در مصر ارسال کردند و وی پس از مطالعه آن، با تأسف اظهار داشت که عمرش سپری شد و دیر با چنین کتاب عظیم و ژرفی آشنا شده است.

از دیگر ابعاد مهم نقش‌آفرینی امام سجاد(ع) پس از واقعه عاشورا می‌توان به پرچمداری و علمداری جریان حق به شیوه‌ای متناسب با شرایط آن عصر اشاره کرد. آن حضرت با کادرسازی معنوی، تربیت انسان‌های آگاه و ایجاد زمینه‌های فکری و اخلاقی بستر لازم برای شکوفایی نهضت علمی امام باقر(ع) و امام صادق(ع) را فراهم کردند. این فعالیت‌ها از ساحت دعا و معنویت آغاز شد و تا عرصه‌های اجتماعی، اخلاقی و تربیتی امتداد یافت. مهمتر از همه اینکه امام سجاد(ع) نقش اساسی در زنده نگه‌داشتن یاد و مصیبت عاشورا ایفا کردند. آن حضرت اجازه ندادند که دستگاه حاکم بتواند خاطره قیام سیدالشهدا(ع) را از ذهن‌ها و دل‌ها پاک کند. با زنده نگه‌داشتن این مصیبت عظیم، زمینه تداوم اثرگذاری خون حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در تاریخ فراهم شد، به‌گونه‌ای که پیام عاشورا، نسل به نسل منتقل و به سرچشمه‌ای الهام‌بخش برای مبارزه با ظلم و احیای دین خدا تبدیل شد.

ایکنا ـ دعاهای صحیفه سجادیه چه نقشی در بیداری و اصلاح اجتماعی مردم آن زمان داشت؟

دعاهای صحیفه سجادیه دارای ابعاد متعددی است که همزمان رابطه انسان با خدا و رابطه انسان با انسان را سامان می‌دهد. از یک‌سو، این دعاها واجد بعدی اشراقی، معنوی و عرفانی هستند و عالی‌ترین مراتب تضرع، بندگی و خضوع انسان در پیشگاه پروردگار متعال را به نمایش می‌گذارند. در این بعد، انسان با نهایت فروتنی و خشوع خود را در برابر خدای حکیم حاضر می‌بیند و به عجز، فقر و نیاز مطلق خویش اعتراف می‌کند. در برخی از مضامین صحیفه به‌ویژه در دعاهایی که امروز نیز محل شرح و تفسیر عالمان دین است، چنان اوج عرفان و فنا در پیشگاه الهی ترسیم شده که تأثیر آن لرزه بر جان انسان می‌افکند. امام سجاد(ع) با آنکه معصوم و پاک از هر خطا هستند، در مناجات‌های خود خویشتن را کوچکترین و گناهکارترین بنده در محضر الهی معرفی می‌کنند و با زبانی آکنده از خاکساری، اقرار و اعتراف به درگاه خداوند متعال سخن می‌گویند. این شیوه بیان، جلوه‌ای از اوج بندگی و عبودیت است که در سراسر دعاهای صحیفه از آغاز تا پایان حضوری پررنگ دارد؛ چه در ۵۴ دعای معروف صحیفه کامله و چه در مجموعه گسترده‌تری که بعدها در «صحیفه جامعه سجادیه» گردآوری شده و مشتمل بر بیش از ۲۷۰ دعاست.

در کنار این بعد عمیق معنوی، دعاهای صحیفه سجادیه دارای بعدی راهبردی و تمدن‌ساز در عرصه زندگی اجتماعی نیز هستند. این دعاها صرفاً نجواهای فردی نیستند، بلکه نقشه راه زندگی انسانی، خانوادگی و اجتماعی را در قالب دعا ارائه می‌دهند. در این متون، چگونگی ارتباط انسان با پدر و مادر، فرزندان، همسر، همسایگان، زیردستان و حتی با طبیعت و حیوانات به‌گونه‌ای دقیق و الهام‌بخش تبیین شده است. به بیان دیگر امام سجاد(ع) اصول زیست انسانی را نه در قالب دستورالعمل‌های خشک، بلکه در پوشش دعا، با زبانی نرم و تأثیرگذار، به جامعه منتقل کرده‌اند.

دعای «مکارم‌الاخلاق» تنها یک متن عبادی نیست، بلکه منشوری جامع برای اخلاق فردی و اجتماعی به‌شمار می‌رود. این دعا هم به اصلاح رابطه انسان با خدا می‌پردازد و هم شیوه صحیح تعامل با دیگران از دوستان و همسایگان گرفته تا زیردستان و بالادستان را تبیین می‌کند

برای نمونه، دعای بیست ‌و چهارم صحیفه سجادیه درباره حقوق و جایگاه پدر و مادر از عمیق‌ترین و بی‌نظیرترین متون دینی در این زمینه به‌شمار می‌آید. احترام به والدین موضوعی مشترک میان همه ادیان، فرهنگ‌ها و ملت‌هاست و اندیشمندان، شاعران و هنرمندان بسیاری در طول تاریخ احساسات و عواطف خود را درباره پدر و مادر بیان کرده‌اند؛ اما اگر همه این سخنان گردآوری شود، در برابر عمق، جامعیت و ظرافت معارفی که در این دعا آمده، ناچیز می‌نماید. در این دعا امام سجاد(ع) جایگاه پدر و مادر را به‌عنوان ستون‌های اصلی زندگی انسان معرفی می‌کنند؛ از یک‌سو آنان را در مقام فرماندهانی می‌نمایانند که فرزند باید با اطاعت و احترام در برابرشان بایستد و از سوی دیگر رابطه‌ای آکنده از عاطفه، محبت و لطافت را ترسیم می‌کنند که یادآور مهر مادری است. این تلفیق شگفت از نظم، اطاعت و عاطفه الگویی کامل برای تنظیم روابط خانوادگی ارائه می‌دهد.

همین رویکرد در دیگر دعاهای صحیفه نیز دیده می‌شود. برای مثال، دعای «مکارم‌الاخلاق» تنها یک متن عبادی نیست، بلکه منشوری جامع برای اخلاق فردی و اجتماعی به‌شمار می‌رود. این دعا هم به اصلاح رابطه انسان با خدا می‌پردازد و هم شیوه صحیح تعامل با دیگران از دوستان و همسایگان گرفته تا زیردستان و بالادستان را تبیین می‌کند. در این چارچوب صحیفه سجادیه را می‌توان آیین‌نامه‌ای جامع برای زندگی دانست؛ آیین‌نامه‌ای که اخلاق، معنویت و مسئولیت اجتماعی را در هم می‌آمیزد. از منظر معرفتی نیز صحیفه سجادیه در حقیقت تفسیر زنده قرآن کریم است؛ تفسیری که از «قرآن ناطق» صادر شده است. امام سجاد(ع) با زبان دعا، مفاهیم قرآنی را شرح، تبیین و به عرصه عمل نزدیک می‌کنند. برای نمونه، قرآن کریم می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و وسیله‌ای برای تقرب به سوی او بجویید» یا در آیه‌ای دیگر آمده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، آن‌گونه که حق تقوای اوست، از خدا پروا کنید».

امام سجاد(ع) در دعاهای صحیفه معنای عملی این آیات را روشن می‌سازند؛ اینکه «وسیله» تقرب به خدا چیست، تقوای الهی چگونه در عبادت، روابط اجتماعی، زندگی خانوادگی و مسئولیت‌های انسانی جلوه می‌کند و انسان مؤمن چگونه باید این مفاهیم را در متن زندگی خود محقق سازد. از این رو، صحیفه سجادیه نه‌تنها کتاب دعا، بلکه ابزار بیداری، اصلاح اجتماعی و بازسازی معنوی جامعه آن روزگار بود؛ نقشی که آثار و برکات آن تا امروز نیز در حیات دینی مسلمانان امتداد یافته است.

ایکنا ـ ایشان با وجود محدودیت‌های شدید حکومت اموی، چه روش‌های مؤثری برای گسترش عدالت و احیای ارزش‌های اهل‌بیت به کار بردند؟

امام سجاد(ع) با وجود فضای شدید اختناق و سلطه حکومت اموی، از ورود به درگیری مستقیم نظامی پرهیز کردند؛ زیرا شرایط اجتماعی، فکری و فرهنگی جامعه اسلامی برای چنین قیامی فراهم نبود. همان‌گونه که امام حسین(ع) نیز در آغاز بنای قیام نداشتند، اما در شرایطی قرار گرفتند که برای دفاع از دین، جان و خانواده خویش ناگزیر به ایستادگی شدند. در مقابل، امام سجاد(ع) همچون امیرالمؤمنین علی(ع) در دوران ۲۵ ‌ساله پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و نیز همانند فرزندانشان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به‌روشنی دریافتند که مردم آن روزگار آمادگی معرفتی، بصیرت دینی و انسجام لازم برای قیام مسلحانه در برابر حکومت ظلم را ندارند.

نقش‌آفرینی امام سجاد(ع) تنها محدود به محیط پیرامونی شیعیان و دوستداران اهل‌ بیت(ع) نبود، بلکه در سطح کلان امت اسلامی نیز اثرگذار بود. برای نمونه، دعای آن حضرت برای مرزداران اسلام نشان‌دهنده نگاه جامع ایشان به عدالت و دفاع از کیان امت اسلامی است

با این حال، امامت تعطیل‌بردار نبود. هرچند شرایط سخت‌تر شده بود، اما مسئولیت امام(ع) در هدایت جامعه عمیق‌تر و بنیادین‌تر می‌شد. از این‌رو، امام سجاد(ع) مسیر تحول فرهنگی، اعتقادی و درونی انسان‌ها را برگزیدند؛ مسیری که همواره رسالت اصلی انبیا و اولیای الهی بوده است. قرآن کریم نیز این راهبرد را چنین ترسیم می‌کند: «ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ؛ با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به شیوه‌ای که نیکوتر است گفت‌وگو نما». امام سجاد(ع) دقیقا در همین چارچوب مردم را با حکمت به حق دعوت کردند. یکی از جلوه‌های روشن این رویکرد، «رساله حقوق» آن حضرت است؛ متنی عمیق و تمدن‌ساز که در آن، حقوق متقابل انسان‌ها تبیین شده است؛ حق خداوند، حق عبادت، حق پدر و مادر، حق فرزند، حق همسایه، حق معلم، حق حاکم، حق رعیت و حتی حق حیوان. این رساله جامعه را با زبانی عقلانی و اخلاقی به عدالت، مسئولیت‌پذیری و کرامت انسانی فرا می‌خواند و پایه‌های یک جامعه سالم را از درون مستحکم می‌سازد.

افزون بر این، همان معارف حقوقی و اخلاقی در دعاهای صحیفه سجادیه نیز جلوه‌گر است؛ با این تفاوت که در قالب دعا و مناجات، تأثیری عمیق‌تر و نفوذی گسترده‌تر در جان انسان‌ها می‌گذارد. امام سجاد(ع) با این شیوه فطرت‌های خفته را بیدار کردند و توجه انسان‌ها را به مبدأ و مرکز عالم یعنی خداوند متعال معطوف ساختند. هدف اصلی ایشان ساختن انسان بود، زیرا جامعه سالم از انسان‌های ساخته‌شده پدید می‌آید. نقش‌آفرینی امام سجاد(ع) فقط محدود به محیط پیرامونی شیعیان و دوستداران اهل‌ بیت(ع) نبود، بلکه در سطح کلان امت اسلامی نیز اثرگذار بود. برای نمونه، دعای آن حضرت برای مرزداران اسلام نشان‌دهنده نگاه جامع ایشان به عدالت و دفاع از کیان امت اسلامی است. در این دعا امام(ع) برای سربازانی که در برابر دشمنان خارجی اسلام ایستاده‌اند دعا می‌کنند، هرچند همان مرزداران زیر سلطه حکومت‌های اموی و مروانی باشند. آن حضرت از خداوند می‌خواهند که مسلمانان را یاری دهد و در برابر کافران، مشرکان و معاندان دین، عزت و قدرت اسلام را حفظ کند و در برابر دشمنان حق، موضعی صریح اتخاذ می‌کنند.

بدین‌ترتیب، امام سجاد(ع) متناسب با شرایط زمانه از همه ظرفیت‌های ممکن بهره بردند. گاه با حضور فعال، گاه با سکوتی معنادار، گاه با دعا، گاه با نگارش رساله و بیان معارف و گاه با موضع‌گیری‌های غیر مستقیم اما عمیق. مجموعه این روش‌ها نشان می‌دهد که آن حضرت با وجود محدودیت‌های شدید حکومت اموی، رسالت امامت را در بالاترین سطح خود ایفا کردند و زمینه احیای عدالت و ارزش‌های اهل ‌بیت(ع) را به‌گونه‌ای پایدار و ماندگار در جامعه اسلامی بنیان نهادند.

ایکنا ـ رفتار امام با فقرا، بردگان و محرومان جامعه چگونه الگویی برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی به ما می‌دهد؟

زندگی و رفتار امام سجاد(ع) جلوه‌ای بارز از اوج مسئولیت‌پذیری اجتماعی رهبران الهی و به‌ویژه ائمه معصومین(ع) است. همان‌گونه که پیامبر اعظم(ص) و دیگر انبیای الهی همواره بر حمایت از نیازمندان و مستضعفان تأکید داشته‌اند، امام سجاد(ع) نیز با اهتمام ویژه‌ای نسبت به فقرا، بردگان و محرومان جامعه عمل می‌کردند. در روایتی از حضرت حق آمده است: «الخَلْقُ عِیالی وَ عِیالُهُمْ نُفُوسٌ مَنْ نَفَعَهُمْ أَفْضَلُ عِبَادِی؛ مخلوقات و بستگان آنان از آن من هستند و بهترین بنده من کسی است که به نیازمندان من بیشترین نفع را برساند».

امام سجاد(ع) با الهام از این روح حاکم بر اهل‌ بیت(ع) و در پیروی از راه پیامبر(ص) نه‌تنها فقرا و محرومان جامعه را مورد توجه قرار می‌دادند، بلکه در تعامل با آنان نهایت احترام، عزت و کرامت انسانی را رعایت می‌کردند. ایشان بر این باور بودند که همه انسان‌ها از نظر اصل وجودی و منشأ آفرینش، برابرند و هیچ کسی بر دیگری برتری ندارد، مگر در میزان تقوا و خداشناسی. از این رو، هیچ یک از محرومان جامعه تحقیر نمی‌شدند، گوشه‌گیر باقی نمی‌ماندند و احساس ارزشمندی و تعلق اجتماعی در آنان زنده می‌ماند.

امام سجاد(ع) نه‌تنها با اقدامات مستقیم خود، زندگی محرومان را بهبود می‌بخشیدند، بلکه با الگوسازی اخلاقی و رفتاری، به جامعه نشان می‌دادند که مسئولیت اجتماعی، احترام به کرامت انسانی و توجه به نیازهای مستضعفان، جزو اصول بنیادین دین و زندگی اجتماعی است

امام سجاد(ع) در حمایت از نیازمندان از منابع شخصی خود بهره می‌بردند و حتی دست به آزادی بردگان می‌زدند؛ چه کسانی که به‌طور مستقیم در اختیار ایشان بودند و چه کسانی که از پیروان و یا حتی غیرپیروان ایشان محسوب می‌شدند. ایشان با فراهم کردن غذا، پوشاک و دیگر نیازهای اولیه، شرایطی ایجاد می‌کردند که فقرا و محرومان بتوانند با عزت و کرامت زندگی کنند. این سیره، یادآور روش پدر بزرگوارشان، امیرالمؤمنین علی(ع) است که در قرآن کریم درباره ایشان آمده است: «وَفُیْسِنَ السِّیرَةُ فِی الْمُسْتَضْعَفِینَ وَ الْأَسْرَى؛ و در رسیدگی به مستضعفان و اسیران، الگو باشید».

بدین ترتیب، امام سجاد(ع) نه‌تنها با اقدامات مستقیم خود، زندگی محرومان را بهبود می‌بخشیدند، بلکه با الگوسازی اخلاقی و رفتاری، به جامعه نشان می‌دادند که مسئولیت اجتماعی، احترام به کرامت انسانی و توجه به نیازهای مستضعفان، جزو اصول بنیادین دین و زندگی اجتماعی است. این الگو، از نظر اخلاقی، تربیتی و اجتماعی، نمونه‌ای جاودان برای مسلمانان و تمامی انسان‌ها در همه عصرها محسوب می‌شود.

ایکنا ـ تأثیر آموزش‌های علمی و اخلاقی امام سجاد(ع) بر جوانان و نخبگان جامعه در آن دوره چگونه بود؟

امام سجاد(ع) در مسائل اخلاقی همچون سایر ائمه معصومین(ع) به‌مثابه تندیس اخلاق و کرامت انسانی بودند. فضایل اخلاقی و مکارم اخلاق نه تنها در دعاهای ایشان مانند مجموعه مکارم‌الاخلاق مطرح می‌شد، بلکه خود امام(ع) در وجود و رفتار خویش مظهر و تجسم این فضایل بودند. این بدان معناست که وقتی ایشان در دعاها از خداوند می‌خواستند که فضایل اخلاقی و کرامت انسانی در جامعه پایدار بماند، در واقع نمونه عینی و عملی این اخلاق‌ها را خود ارائه می‌کردند. امام سجاد(ع) خود را فروتن می‌دانستند و همواره در برابر خداوند متعال خود را کوچکترین و گنهکارترین بنده قلمداد می‌کردند؛ در حالی که این تواضع و فروتنی ناشی از آگاهی عمیق ایشان نسبت به جایگاه الهی و مسئولیت سنگین امامت بود. به همین دلیل، می‌توان گفت که ایشان خلیفه اخلاق الهی در زمین و نماینده کامل اخلاق و کرامت انسانی بودند.

یکی از جلوه‌های بارز تأثیر اخلاقی امام سجاد(ع) حساسیت ایشان نسبت به حرمت و کرامت دیگران بود. روایت شده است که شخصی که در طول ۲۰ سال همراه حضرت بود، از رفتار غلام خود گلایه کرد و با لحن ناشایست و اهانت‌آمیز سخن گفت. امام سجاد(ع) در پاسخ با تأکید بر حرمت انسانی و رعایت شأن افراد، یادآور شدند که هر انسان دارای جایگاه و حقوقی است و هیچ‌کس حق ندارد با رفتار یا گفتار خود آبروی دیگران را خدشه‌دار کند. ایشان این نکته را به‌صورت عملی و درس‌آموز به همراهان خود منتقل می‌کردند؛ اینکه رعایت حرمت دیگران یکی از اصول بنیادین اخلاق و مسئولیت اجتماعی است. این رویکرد تأثیر مستقیم و بلندمدتی بر تربیت اخلاقی جوانان و نخبگان جامعه داشت و آنان را به رعایت کرامت انسانی و احترام به حقوق دیگران فرا می‌خواند.

آموزش‌های علمی و اخلاقی امام سجاد(ع) با همراهی رفتار عملی و الگوی عینی ایشان تأثیری عمیق بر تربیت نسل جوان و نخبگان جامعه داشت. این آموزش‌ها شامل اصول اخلاق فردی، رعایت کرامت و حرمت انسان‌ها، فروتنی، خدمت بی‌منت و حساسیت نسبت به حقوق دیگران بود

همچنین، رفتار عملی امام سجاد(ع) در عرصه اجتماعی و سفرها الگویی روشن از تواضع و خدمت بدون خودنمایی ارائه می‌داد. ایشان در سفرهای حج و عمره ترجیح می‌دادند ناشناخته باقی بمانند تا بتوانند بدون حاشیه و با آزادی کامل به خدمت زائران خانه خدا بپردازند و امور مردم را بدون دخالت دیگران و بدون جلوه‌گری شخصی مدیریت کنند. این منش عملی، درس فروتنی، خدمت خالصانه و توجه به نیازهای دیگران را به همراهان جوانان و نخبگان جامعه منتقل می‌کرد و زمینه‌ساز الگویی عمیق برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی شد.

علاوه بر این، امام سجاد(ع) در آموزش‌های علمی و اخلاقی حساسیت ویژه‌ای نسبت به رفتار، گفتار و برخورد افراد داشتند. ایشان به کوچکترین لغزش‌ها و تخطی‌ها در گفتار و کردار افراد توجه داشتند و این موارد را به‌صورت آموزنده به آنان تذکر می‌دادند. به عنوان نمونه، هرگاه می‌دیدند که کسی حرمت دیگری را رعایت نمی‌کند، با ادب او را راهنمایی می‌کردند تا هم خود اصلاح شود و هم دیگران از رفتار او درس اخلاقی گیرند. این رویکرد آموزشی و تربیتی باعث شد جوانان و نخبگان جامعه نه تنها از دانش و فضایل اخلاقی امام بهره‌مند شوند، بلکه آن‌ها را در رفتار عملی خویش نیز بازتاب دهند.

به‌طور کلی، آموزش‌های علمی و اخلاقی امام سجاد(ع) با همراهی رفتار عملی و الگوی عینی ایشان تأثیری عمیق بر تربیت نسل جوان و نخبگان جامعه داشت. این آموزش‌ها شامل اصول اخلاق فردی، رعایت کرامت و حرمت انسان‌ها، فروتنی، خدمت بی‌منت و حساسیت نسبت به حقوق دیگران بود و در شکل‌دهی نگرش‌های اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی جامعه آن زمان نقش بسیار مؤثری ایفا کرد. این تأثیرات الگویی جاودان برای نسل‌های بعد و تمامی انسان‌ها در همه عصرها به شمار می‌رود.