کد خبر: ۴۳۳۰۳۷۲

تاریخ: ۰۶ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۹:۰۳

مروری بر اندیشه تمدنی امام سجاد(ع)/ 2

رساله حقوق؛ نقشه راه تمدنی بر پایه کرامت انسان

عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیای همدان با بیان اینکه رساله حقوق امام سجاد(ع) می‌تواند پایه‌ای برای منشور زندگی اجتماعی در جهان اسلام باشد و در گفتمان حقوق بشر، صدایی متمایز و الهی ارائه دهد، گفت: رساله حقوق تنها فهرستی از بایدها نیست، بلکه نقشه راهی برای ساخت تمدنی است که در آن کرامت انسان، محور همه روابط است.

رساله حقوق عنوان حدیثی از علی بن حسین(ع) است که از سوی ابوحمزه ثمالی نقل شده‌ است. در شماره اول گفت‌وگوی ایکنا از همدان با حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی، عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیای همدان به تعریف فرازها و حقوق مختلف در این دعا با عنوان «کتب امام سجاد(ع)؛ احیاگر هویت اسلام» پرداخته شد که در این شماره از گفت‌وگو حقوق مطرح شده در این رساله، اهداف و شرایط و اقتضائاتی که موجب بیان این دعا شده است از نظر می‌گذرد.

ایکنا _ مهم‌ترین نکات اصلی که امام سجاد(ع) در رساله حقوق می‌فرمایند شامل چه مواردی است؟

رساله حقوق امام زین‌العابدین(ع) با وجود مختصر بودن، چکیده‌ای جامع از نظام حقوقی اسلام را ارائه می‌دهد. امام سجاد(ع) در آغاز رساله، حق «الله» را به‌عنوان اساس و غایت تمام حقوق معرفی می‌کنند. این حق شامل عبادت خالصانه، شکرگزاری، اخلاص و دوری از شرک است. نکته عمیق اینجاست که امام(ع)، حقوق دیگران را در امتداد حق الله می‌دانند؛ یعنی رعایت حقوق مردم، بخشی از ادای حق خداست.

دومین حق، حقوق «جسم و جان» انسان و حقوق نفس است. امام(ع) برای هر عضو بدن حقی قائل شده که در واقع نوعی مسئولیت اخلاقی در قبال خود است. حق زبان که پرهیز از سخن باطل، غیبت و توهین و استفاده از آن در ذکر خدا و گفتار نیک است. حق گوش، جلوگیری از شنیدن حرام مانند غیبت و بهره‌گیری از آن برای شنیدن معارف الهی است. حق چشم، خویشتنداری از نگاه حرام و استفاده از آن در مشاهده آیات الهی در طبیعت و جامعه است. حق دست و پا، به‌کارگیری آن‌ها در انجام کارهای شایسته و دوری از تجاوز و گناه است.

این نگاه، الگوی اسلامی مراقبت از خود است که جسم و روح را با هم پیوند می‌دهد.

سومین حق «حقوق خانواده»؛ بنیاد جامعه سالم است. حق پدر و مادر، احسان و نیکی به آن‌ها حتی اگر کافر باشند، تواضع در برابرشان و رضایت آنان را جلب کردن است. حق همسر، تأمین نیازهای عاطفی و مادی، رعایت احترام و مدارا و همکاری در تربیت فرزند است. حق فرزندان نیز انتخاب نام نیک، آموزش قرآن کریم و ادب و ایجاد شرایط رشد اخلاقی و علمی است.

«حقوق اجتماعی» نیز چهارمین حق در این رساله است که شبکه مسئولیت‌های متقابل را دربرمی‌گیرد. این حقوق شامل حق همسایه، حمایت از او در سختی‌ها، مراعات حال او و مشارکت در شادی و غم‌هایش است. حق استاد و شاگرد نمونه دیگر آن بوده، حق استاد بر شاگرد، تکریم و پیروی خالصانه است و حق شاگرد بر استاد، آموزش دلسوزانه و هدایتگری است.

حق «حکمران و مردم» نیز در این زمره قرار می‌گیرد. حق حاکم بر مردم، اطاعت مشروط در مسیر حق و حق مردم بر حاکم، عدالت‌ورزی و رعایت مصالح عمومی است. حق «دوست» نیز وفاداری، خیرخواهی و پوشش عیوب اوست.

حقوق «گروه‌های ویژه و اقلیت‌ها» پنجمین حق در این بخش است که شامل حق زیردستان مانند خدمتکار تأمین معاش او، گذشت از اشتباهات و رفتار انسانی است.

حق «اهل ذمه» (غیرمسلمانان در جامعه اسلامی) که شامل تأمین امنیت، احترام به عقاید و رعایت عهد و پیمان می‌شود.

حق «نیازمندان» و عزت‌داری آنان و پرهیز از تحقیر هنگام کمک است. ششمین مورد حقوق «زیست‌محیطی» و جانداران است حق حیوانات آزار نرساندن، تأمین نیازهای ضروری و بهره‌گیری منصفانه از آن‌هاست.

ایکنا _ مهم‌ترین پیام رساله حقوق چیست؟

حقوق در این رساله، مانند زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته است؛ رعایت هر حق، زمینه‌ساز ادای حق دیگر می‌شود، بنابراین یک نگاه سیستمی در آن جریان دارد.

تعادل حق و تکلیف در این رساله به خوبی دیده می‌شود به عبارتی هر حقی برای یک طرف، تکلیفی برای طرف مقابل ایجاد می‌کند و این چارچوب تعادل اجتماعی را شکل می‌دهد.

تقدم حقوق معنوی بر مادی نیز ویژگی دیگر این رساله است گرچه به حقوق مادی توجه شده، اما حقوق اخلاقی و انسانی محور اصلی است. علاوه بر آنچه که گفته شد این حقوق، محدود به زمان و مکان خاصی نیست و می‌تواند در هر جامعه‌ای اجرا شود.

امام سجاد(ع) می‌خواهند با یادآوری حقوق دیگران، وجدان اخلاقی فرد را بیدار کنند و از این طریق آموزش را به شیوه مسئولیت‌پذیری ارائه می‌دهند. همچنین در شرایطی که حکومت اموی با شعار «جبر» مسئولیت‌ها را نفی می‌کرد، امام با تأکید بر حقوق، مسئولیت انسان را اثبات کردند.

مهم‌ترین پیام رساله حقوق این است که جامعه اسلامی، جامعه‌ای است که هر عضو آن، هم‌زمان «حقوق‌دار» و «مسئول» است. این نگاه، پاسخی الهی به نیاز همیشگی بشر برای تعادل میان فرد و جمع، مادیات و معنویات، و آزادی و مسئولیت است. امروز این رساله می‌تواند پایه‌ای برای منشور زندگی اجتماعی در جهان اسلام باشد و در گفتمان حقوق بشر، صدایی متمایز و الهی ارائه دهد.

رساله حقوق امام سجاد(ع) تنها فهرستی از بایدها نیست، بلکه نقشه راهی برای ساخت تمدنی است که در آن کرامت انسان، محور همه روابط است.

‌ایکنا _ این رساله در چه شرایط اجتماعی و بنا به چه اقتضائاتی از طرف امام سجاد(ع) بیان شد؟

‌شرایط تاریخی و اجتماعی آن زمان به‌گونه‌ای بود که امام سجاد(ع) رساله حقوق را در یکی از دشوارترین و پیچیده‌ترین دوران تاریخ اسلام بیان فرمودند، چراکه فضای خفقان پس از عاشورا (۶۱ هجری) به‌وجود آمده بود.

حکومت اموی به رهبری یزید و سپس عبدالملک بن مروان، با سرکوب قیام‌ها (مانند قیام مدینه و حره) و ایجاد رعب، هرگونه فعالیت سیاسی علنی را غیرممکن کرده بود. در چنین فضایی، امام سجاد(ع) راهبرد «احیای فرهنگی و تمدنی» را به جای رویارویی نظامی در پیش گرفتند.

همچنین امویان با ترویج مفاهیم جبرگرایانه، نفی مسئولیت انسان در مقابل ستم حاکمان و اخلاق اشرافی‌گری، در حال تغییر بنیادین ارزش‌های قرآنی بودند. رساله حقوق، پاسخی علمی و اخلاقی به این تحریف‌ها بود.

علاوه بر این فروپاشی اخلاقی جامعه پس از جنگ‌های داخلی رخ داده بود. این جنگ‌های داخلی فتنه‌های دوره عثمان، جمل، صفین و سپس کشتار کربلا، موجب کاهش اعتماد اجتماعی، تضعیف همبستگی و رواج ظلم شده بود. امام سجاد(ع) با طرح نظام حقوق متقابل، قصد داشتند اعتماد و اخلاق اجتماعی را بازسازی کنند.

گسترش سرزمین‌های اسلامی و مواجهه با فرهنگ‌های مختلف نیز علت دیگر بود. در این دوره، اسلام به سرزمین‌هایی از هند تا آفریقا گسترش یافته بود و نیاز به یک چارچوب اخلاقی _ حقوقی جهان‌شمول احساس می‌شد. رساله حقوق، اصول کلان تعامل انسانی را فراتر از مرزهای قومی و جغرافیایی ارائه می‌داد.

امام سجاد(ع) با درک این شرایط، رساله حقوق را با اهداف عمیقی بیان کردند که از جمله آن‌ها احیای گفتمان امامت در قالب «حقوق» بود در زمانی که نام امامت با قیام مسلحانه مترادف شده بود، امام(ع) با تغییر گفتمان به «حقوق و مسئولیت»، راهکاری غیرمستقیم و مؤثر برای رهبری جامعه ارائه دادند.

بازتعریف رابطه «حاکم و مردم» براساس مسئولیت متقابل نیز هدف دیگر از ارائه این رساله است. در مقابل الگوی استبدادی اموی که مردم را «بردگان حکومت» می‌دانست، امام تأکید کردند که حاکم نیز در قبال مردم مسئولیت‌های سنگینی دارد.

تربیت نخبگان و تشکیل شبکه شیعیان را نیز هدف دیگر این رساله می‌توان برشمرد. این رساله در ابتدا برای شاگردان خاص و یاران نزدیک امام بیان شد تا آن‌ها را به‌عنوان مبلغان حقوق‌محور در جامعه پراکنده کنند. این کار، هسته‌های مقاومت فرهنگی در شهرهای مختلف ایجاد کرد.

چهارمین هدف را نیز می‌توان ایجاد آلترناتیو فکری در برابر گفتمان اموی دانست. در حالی که امویان بر اطاعت محض تأکید می‌کردند، امام بر مسئولیت اخلاقی تک‌تک افراد پای می‌فشردند تا جامعه را از درون متحول کنند.

پاسخ به نیازهای نوپدید اجتماعی نیز هدف دیگر این رساله است. گسترش شهرنشینی، تنوع مشاغل و پیچیدگی روابط، نیاز به قانون اخلاقی منسجم داشت. رساله حقوق این خلأ را پر کرد.

یادآور می‌شود؛ در شماره بعدی این مصاحبه مخاطبان این رساله و کارکرد رساله برای جامعه امروزی مورد بررسی قرار می‌گیرد.