کد خبر: ۴۳۳۰۶۲۶

تاریخ: ۰۸ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۸:۱۹

مروری بر اندیشه تمدنی امام سجاد(ع)/ 3

رساله حقوق؛ الگویی جهان‌شمول از توسعه مبتنی بر عدالت

عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیای همدان با بیان اینکه رساله حقوق امام سجاد(ع) تنها یک متن تاریخی نیست، بلکه یک پروژه زنده برای ساختن جامعه‌ای عادلانه و اخلاقی است، گفت: اگر امروز مسلمانان بتوانند این رساله را از حوزه نظری به عرصه عمل بیاورند، الگویی جهان‌شمول از توسعه مبتنی بر عدالت و کرامت انسانی ارائه خواهند داد.

رساله حقوق عنوان حدیثی از علی بن حسین(ع) است که از سوی ابوحمزه ثمالی نقل شده‌ است. در شماره اول و دوم این گفت‌وگو، تعریف فرازها و حقوق مختلف در این متن، مهم‌ترین نکات و پیام‎های رساله و شرایط تاریخی و اجتماعی که این رساله بیان شده است، بررسی شد، در این شماره خبرنگار ایکنا از همدان، به‌منظور بررسی مخاطبان این رساله و کارکرد رساله برای جامعه امروزی، با حجت‌الاسلام والمسلمین علی الوندی، عضو هسته علمی مؤسسه کلامی احیای همدان گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

ایکنا _ مخاطبان این رساله حقوقی چه کسانی بوده و هستند؟

این رساله دو دسته مخاطب دارد؛ مخاطبان خاص که مخاطبان اولیه هستند، از جمله شاگردان و یاران امام(ع) مانند ابوحمزه ثمالی، سعید بن جبیر و قاسم بن عوف که این رساله را در حلقه‌های علمی نقل و ترویج کردند. مخاطبان دیگر رساله، خانواده و فرزندان امام به‌ویژه امام باقر(ع) که ادامه‌دهنده این مکتب حقوقی بودند.

مخاطبان عام یا ثانویه رساله، از آنجا که محتوای رساله مبتنی بر اخلاق مشترک اسلامی است نیز تمام مسلمانان اعم از شیعه و سنی هستند. حاکمان و کارگزاران، به‌ویژه در بخش حقوق متقابل مردم و حکومت، نخبگان فکری و فرهنگی جامعه که می‌توانستند این مفاهیم را به زبان زمان خود ترجمه کنند نیز جزء این دسته هستند.

اما مخاطبان امروزی یا جهانی این رساله، فلسفه‌دانان اخلاق و حقوق که به‌دنبال نظام‌های اخلاقی غیرغربی هستند، فعالان اجتماعی و حقوق بشری که به‌دنبال پیوند «حقوق» و «تکالیف» هستند، رهبران دینی و مبلغان که می‌خواهند اسلام را به‌عنوان دینی جامع‌نگر معرفی کنند.

بیشتر بخوانید:

رساله حقوق؛ نقشه راه تمدنی بر پایه کرامت انسان

کتب امام سجاد(ع)؛ احیاگر هویت اسلام

رساله حقوق امام سجاد(ع)، سند هوشمندی امامت در دوران انزوای سیاسی است. ایشان با درک اینکه جامعه پس از عاشورا نه با شمشیر، که با بازسازی اخلاقی نجات می‌یابد، این منشور را ارائه دادند. مخاطب آن نیز همه انسان‌های مسئول در هر زمان و مکان هستند. امروز نیز این رساله می‌تواند الگویی برای گفت‌وگوی تمدن‌ها باشد، چراکه از یک‌سو ریشه در وحی دارد و از سوی دیگر، با فطرت انسانی هماهنگ است.

این رساله در شرایطی بیان شد که حقوق انسان‌ها پایمال می‌شد، اما امام(ع) با تکیه بر کرامت ذاتی انسان که خود مفهومی قرآنی است، نظامی را پیشنهاد داد که در آن هیچ انسانی، حتی حیوانات، از دایره اخلاق بیرون نیستند. این نگاه، میراث همیشه زنده امام سجاد(ع) برای جهان امروز است.

ایکنا _ کارکردهای این رساله برای جامعه امروز ما چیست؟

رساله حقوق امام سجاد(ع) با گذشت بیش از ۱۳ قرن، نه تنها کهنه نشده، بلکه به‌دلیل ژرفای انسان‌شناختی و جامعیت اخلاقی آن، می‌تواند همچنان نقشه راهی برای فرد و جامعه امروز باشد.

کارکردهای آن در عصر حاضر را می‌توان در چند محور کلیدی خلاصه کرد. محور اول کارکردهای اجتماعی و حقوقی، به‌عنوان «الگوی حکمرانی عدالت‌محور»، این رساله با تعریف حقوق متقابل حاکم و مردم، الگویی از حکمرانی دینی ارائه می‌دهد که در آن حاکم مسئول است و حق مردم تنها در اطاعت کورکورانه خلاصه نمی‌شود. این می‌تواند اساس نظریه سیاسی شیعی را در مقابل نظام‌های استبدادی و لیبرال محض تقویت کند.

این رساله همچنین «چارچوبی برای قانون‌گذاری اسلامی» است؛ مفاد رساله می‌تواند به‌عنوان پیش‌نویس قوانین مدنی، خانواده و محیط زیست در کشورهای اسلامی به‌کار رود؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند حقوق کودکان، حقوق همسایگی، و حقوق حیوانات که در قوانین مدرن گاه نادیده گرفته می‌شوند.

رساله حقوق امام سجاد(ع) به «تقویت سرمایه اجتماعی» کمک می‌کند؛ تأکید بر حقوق همسایه، دوستان، زیردستان و حتی دشمنان، باعث افزایش اعتماد و انسجام اجتماعی می‌شود. در جامعه‌ای که فردگرایی افراطی رواج دارد، این رساله «مسئولیت جمعی» را یادآوری می‌کند.

و اگر کارکردهای اخلاقی و تربیتی این رساله را مورد بررسی قرار دهیم، یک بسته تربیتی جامع برای نسل جوان است؛ این رساله می‌تواند به‌عنوان متن درسی در مدارس و دانشگاه‌ها تدوین شود تا نسلی مسئولیت‌پذیر، حقوق‌شناس و متعهد پرورش یابد. آموزش آن از کودکی، وجدان اخلاقی را در افراد تقویت می‌کند.

پاسخ به بحران معنویت در زندگی مدرن؛ در دنیایی که معنویت گاه به امری خصوصی و فردی تقلیل یافته، رساله حقوق معنویت را به زندگی اجتماعی و تعاملات روزمره پیوند می‌زند؛ به‌طور نمونه «حق پا» یعنی راه نرفتن به سمت گناه، تبدیل عبادت به کنش اخلاقی در فضای عمومی است.

از کارکردهای بین‌المللی و تمدنی این رساله می‌توان به‌عنوان سند گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها نام برد؛ این رساله با تأکید بر کرامت انسان، می‌تواند پل ارتباطی با مکاتب حقوق بشری دیگر ادیان و جوامع سکولار باشد. اسلام می‌تواند با ارائه چنین متونی، خود را به‌عنوان دینی حقوق‌بنیان و اخلاق‌محور معرفی کند. این رساله امام(ع) الگوی اسلامی برای توسعه پایدار است، توجه به حقوق حیوانات، طبیعت و نسل‌های آینده (در قالب حقوق فرزندان)، این رساله را به سندی پیشگام در توسعه پایدار تبدیل می‌کند.

ایکنا _ راه‌های بهره‌برداری عملی از رساله حقوق چیست؟

در چهار سطح فردی و خانوادگی، اجتماعی و رسانه‌ای، علمی و پژوهشی و حکمرانی و قانون‌گذاری می‌توان از این رساله بهره برد. در سطح فردی و خانوادگی راه خودمراقبتی اخلاقی مطرح است؛ افراد می‌توانند با مرور حقوق اعضای بدن (زبان، گوش، چشم)، بر رفتار خود نظارت اخلاقی داشته باشند. الگوی روابط خانوادگی؛ تنظیم پیمان خانوادگی براساس حقوق همسر، والدین و فرزندان که در رساله آمده است. تقویت مسئولیت‌پذیری؛ درک اینکه هر نقض حق دیگری، گناهی در برابر خدا نیز محسوب می‌شود. از جمله راه‎های بهره‌برداری از این رساله در بعد فردی و خانوادگی است.

در سطح اجتماعی و رسانه‌ای نیز تولید محتوای مدرن؛ تبدیل مفاهیم رساله به کلیپ، پادکست، اینفوگرافیک و سریال‌های آموزشی برای نسل جوان از جمله این راه‌هاست. ایجاد جایزه‌ای سالانه برای افراد یا سازمان‌هایی که در اجرای این حقوق الگو باشند تحت عنوان «جایزه ملی حقوق متقابل» از جمله راه‌های پیشنهادی است.

همچنین می‌توان منشور اخلاق حرفه‌ای را از این رساله استخراج کرد؛ استخراج «حقوق شغلی» از رساله برای مشاغلی مانند پزشکی، آموزش، تجارت و مدیریت.

در سطح علمی و پژوهشی، تدوین تفسیر موضوعی رساله؛ با توجه به مسائل روز مانند حقوق دیجیتال، حقوق محیط زیست و حقوق زنان، ترجمه‌های زنده و تطبیقی؛ ترجمه رساله به زبان‌های زنده دنیا با مثال‌های معاصر، تأسیس رشته «فقه حقوقی»؛ با محوریت رساله حقوق و ادبیات مشابه در میراث اسلامی.

در سطح حکمرانی و قانون‌گذاری نیز استنباط قوانین مدنی از جمله‎‌های راه‌های عملی بهره بردن از این رساله است؛ مانند قانون «حق همسایه» در شهرنشینی مدرن یا قانون «حق حیوانات» در کشاورزی و صنعت، یا تدوین آیین‌نامه اخلاق مدیران با الزام مدیران دولتی به رعایت حقوق مردم بر اساس فصل‌های رساله. گفتمان‌سازی در مجامع بین‌المللی؛ ارائه رساله به‌عنوان سند اسلامی حقوق بشر در سازمان‌هایی مانند UNESCO نیز می‌تواند راه‌های دیگری برای بهره گرفتن از این متن حقوقی باشد.

رساله حقوق امام سجاد(ع) تنها یک متن تاریخی نیست، بلکه یک «پروژه زنده» برای ساختن جامعه‌ای عادلانه و اخلاقی است. بهره‌برداری از آن نیازمند عزم علمی، تربیتی و رسانه‌ای است. اگر امروز مسلمانان بتوانند این رساله را از حوزه نظری به عرصه عمل بیاورند، الگویی جهان‌شمول از توسعه مبتنی بر عدالت و کرامت انسانی ارائه خواهند داد.

امام سجاد(ع) در شرایطی که جامعه در حال فروپاشی اخلاقی بود، نقطه آغاز اصلاح را «تک‌تک انسان‌ها» قرار دادند. امروز نیز این رساله به ما می‌گوید، تغییر جامعه از تغییر خود و روابط روزمره‌مان آغاز می‌شود. این، پیام امید و مسئولیت همزمان امام سجاد(ع) به جهان امروز است.