کد خبر: ۴۳۳۰۹۲۰

تاریخ: ۰۸ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۸:۲۰

حجت‌الاسلام قائمی‌نیا پاسخ داد

آیا «سایبرنتیک» برای دین‌داری در عصر مدرن تهدید به حساب می‌آید

امروزه تکنولوژی دیگر صرفاً یک ابزار نیست، بلکه به پدیده‌ای فراگیر بدل شده که ابعاد مختلف زیست انسان را دربر گرفته است. در همین چارچوب، برخی این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا دین‌داری در عصر ماشین و فضای سایبری با تهدید مواجه شده است. حجت‌الاسلام قائمی‌نیا در نشست علمی «دین و سایبرنتیک» به این موضوع پاسخ داد.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام و المسلمین علیرضا قائمی‌نیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، هشتم بهمن‌ماه در نشست علمی «دین و سایبرنتیک» که از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، گفت: نوربرت وینر (ریاضیدان، فیلسوف و بنیان‌گذار سایبرنتیک _علم ارتباطات در موجودات زنده و ماشین‌ها_)، سایبرنتیک را دانش کنترل و بازخورد، تنظیم ماشین‌ها و سیستم‌های پیچیده تعریف کرده است. این تعریف ناظر به یک مسئله مرکزی در تمدن غرب است.

سخنان این استاد حوزه و دانشگاه در این نشست به شرح زیر است تقدیم می‌شود:

در دوره یونان باستان، مسئله وجود، مسئله کلیدی غرب بود اما از دوره دکارت به بعد، معرفت سپس زبان و فلسفه تحلیلی محور قرار گرفت ولی دو مسئله کاملاً متفاوت سر برآوردند که یکی مسئله شناخت و دیگری ماشین است که مسئله ماشین در نیمه دوم قرن بیستم مطرح شد.

مسئله شناخت دنبال شناخت ذهن و مدل‌سازی آن در رایانه بود و به تبع آن، ذهن‌شناسی جدید شروع شد که دانشمندان زبان‌شناسی و روان‌شناسی و حتی فلاسفه کنار هم جمع شدند و علم ذهن‌شناسی جدید ایجاد شد که چندرشته‌ای است و حتی با میان‌رشته‌ای فرق دارد.

یک فیلسوف ذهن، وقتی قصد دارد مسئله ذهن را حل کند، باید به مباحث روان‌شناسی و هوش مصنوعی و ... توجه کند؛ یکی از مسائل کلیدی تمدن غرب، مسئله شناخت است که خیلی توسعه‌ یافته است و مسئله ماشین(طراحی سیستم‌های هوشمند) هم به موازات آن طرح شد. مسئله ماشین در یونان باستان به نحوی وجود داشته ولی ماشین به معنای دقیق کلمه، در قرن بیستم محقق شده است، آن هم با علوم شناختی و پیشرفت‌های دیجیتال و صنعتی.

مسئله شناخت و ماشین دوشادوش هم پیش می‌روند و در هوش مصنوعی این دو به یکجا رسیدند، و یا رباتیک عرصه‌ای است که هوش مصنوعی، خود را به صورت ملموس و عینی نشان می‌دهد که نمونه آن چت جی پی تی و ... است، یعنی نیاز نیست حتماً ربات‌ها انسان‌نما باشند. ربات‌ها در آینده مانند انسان سیستم تکاملی خواهند داشت و یک ربات می‌تواند ربات دیگری تولید کند که کارهای بزرگ‌تری از خودش انجام دهد یا فرایندهای شناختی انسان را داشته باشد.

تکنولوژی به سمت طرح مسئله ماشین می‌رود و تکامل دارد؛ سایبرنتیک درست است که یک دانش است ولی در حقیقت، فلسفه‌ای است که برای پاسخ دادن به مسئله ماشین طراحی می‌شود و در اینجا مسئله انسان و ماشین هم مطرح خواهد شد.

خطر سایبر از بمب اتم بیشتر است

ایده‌های وینر امروزه در خیلی از حوزه‌ها دنبال می‌شود؛ او این تعبیر را دارد که اگر روزی ماشین‌ها بتوانند یادگیری داشته باشند، خطرشان از بمب اتم بدتر خواهد بود و می‌توانند علیه انسان به کار روند، یعنی انسان ماشینی بسازد که علیه خود او اقدام کند. بنابراین نسبت اخلاق و ماشین مهم است و این سؤال وجود دارد که آیا انسان حق دارد ماشین بدون اخلاق تعریف کند؟

وینر وقتی مسئله ماشین و انسان را مطرح کرد، شور و شوق زیادی در آمریکا و کشورهای دیگر ایجاد کرد و ساخت ربات‌ها و پیشرفت در این عرصه آ‌ن‌ها را مغرور هم کرد، ولی وقتی جلوتر رفتند، خطرات آن را هم دیدند لذا رویکرد ایجابی صرف گذشته، الان وجود ندارد.

سایبرنتیک به سرعت رو به پیش است و البته سایبرنتیک با سایبر یکسان هم نیست؛ گوشی و لپ تاپ و هر دستگاه هوشمندی سایبرنتیک را به دنبال دارد.

رابطه الهیات و سایبرنتیک

در مورد رابطه الهیات و سایبرنتیک هم لازم است بگوییم که درست است دین با فطرت مرتبط است ولی الزاماً آن را برآمده از فطرت نمی‌دانم و به صورت عام در نظر می‌گیرم.

گاهی ما دنبال مسائل الهیاتی هستیم که سایبرنتیک پیش می‌کشد؛ مثلاً آیا با آمدن ماشین نگاه ما به خدا فرق می‌کند یا خیر، زیرا ماشیبن مقولات فکری جدیدی در اختیار ما قرار می‌دهد و حتی هستی‌شناسی و جهان‌بینی ما هم تحت تأثیر آن است. آیا انسان را هم می‌توانیم ماشین در نظر بگیریم؟ یعنی مفاهیم الهیاتی بازتعریف می‌شوند.

صورت دیگر اینکه آیا سایبرنتیک می‌تواند چارچوب جدیدی به الهیات بدهد؟ البته معتقدم سایبرنتیک می‌تواند به الهیات مدل بدهد و شاخه جدیدی از الهیات را شکل دهد که زمزمه‌های آن هم در آثار اندیشمندان وجود دارد.

زمانی در کلاس‌های علوم قرآنی ما از وحی تدریجی و دفعی بحث می‌کردیم، ولی الان تحکیم این مسئله در ذهن مخاطب با وجود فضای سایبر آسان شده است، حتی مفاهیمی چون دانلود و دیلیت به ما شناخت می‌دهد تا جایی که ممکن است مطرح شود آیا خدا جهان را دیلیت می‌کند یا چیزی را دانلود می‌کند؟

معنای زندگی در الهیات جدید

صورت دیگر مسائل الهیاتی ناظر به سایبرنتیک است. مهم‌ترین مسئله در الهیات جدید مسئله معنای زندگی است، یعنی می‌توان دین‌داری وجودی داشته باشیم؛ گاهی انسان با خدا رابطه زنده دارد و گاهی رابطه فلسفی دارد؛ دین‌داری زنده، وجودی است، ولی دین‌داری مفهومی و غایبانه متافیزکی است. آیا ماشین دینداری وجودی را تخریب نمی‌کند؟

در عالم قدیم انسان‌ها با خدایان رابطه شدن داشتند ولی در عصر جدید با تکنولوژی رابطه شدن دارند؛ الان تکنولوژی ابزار نیست و وجود انسان با آن گسترش می‌یابد؛ لذا یکی از مسائل مهم عصر ماشین همین است که آیا دینداری در عصر جدید مورد تهدید قرار می‌گیرد که پاسخ مثبت است.

نسبت مفهومی هم تغییر پیدا می‌کند و ما به راحتی نمی‌توانیم از مفهوم خدای سنتی دفاع کنیم. سایبرنتیک علوم و همه چیز ما را هم تغییر می‌دهد و روان‌شناسی و علوم اجتماعی محاسباتی محصول همین سایبر است.