کد خبر: ۴۳۳۱۳۰۳

تاریخ: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۰:۱۱

اعتبارات محرومیت‌زدایی در لایحه بودجه سال 1405

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی به «بررسی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ کل کشور (۹): اعتبارات محرومیت‌زدایی» پرداخته است.

به گزارش ایکنا، دفتر مطالعات بخش عمومی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، در گزارش «بررسی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ کل کشور (۹): اعتبارات محرومیت‌زدایی» آورده است که بر اساس اصل ۴۸ قانون اساسی، در توزیع منابع عمومی میان استان‌ها باید دو عامل نیاز و استعداد رشد، مورد دقت قرار گیرد. نرخ محرومیت دسترسی خانوارها به عموم امکانات و خدمات پایه در کلیه مناطق کشور در دهه‌های گذشته به‌شدت کاهش یافته است.

در این گزارش تصریح شد که کاهش محرومیت در بازه سال‌های ۱۳۶۳ الی ۱۴۰۲ در مناطق روستایی کشور اینطور بوده است که نرخ محرومیت از دسترسی به شبکه برق از ۴۲ درصد به صفر، نرخ محرومیت از دسترسی به گاز لوله‌کشی از ۹۹.۷ درصد به ۱۹ درصد، نرخ محرومیت از دسترسی به آب لوله‌کشی از ۵۵ درصد به ۳.۵ درصد و نرخ محرومیت از دسترسی به سرویس حمام از ۹۱.۶ درصد به ۳.۷ درصد رسیده است. مشاهده سطوحی از محرومیت شدید در برخی مناطق کشور در کنار دستاوردهای قابل‌توجه محرومیت‌زدایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حاکی از وجود چالش‌هایی در سیاستگذاری محرومیت‌زدایی است.

در این گزارش بیان شد که در حال حاضر ۲۴۲۴ پروژه محرومیت‌زدایی نیمه‌تمام در کل کشور وجود دارد که از این تعداد، ۱۳۵۲ پروژه مربوط به احداث و تکمیل مدارس روستایی، ۶۳۴ پروژه مربوط به راه روستایی، ۱۳۳ پروژه آبخیزداری و ۳۰۵ پروژه احداث و تکمیل خانه بهداشت روستایی است. در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، در مجموع ۲۱۰ هزار میلیارد تومان برای فعالیت‌های محرومیت‌زدایی در نظر گرفته شده که نسبت به قانون بودجه ۱۴۰۴ رشد حدود ۲۱ درصدی داشته است. بااین‌حال، عملکرد بودجه در سال‌های گذشته نشان‌ می‌دهد که میزان تخصیص این اعتبارات معمولاً کمتر از ۵۰ درصد بوده است. درنظرگرفتن منابع کافی موضوع بند (ت) ماده (۳۲) قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور (دوسوم سه درصد صادرات نفت و گاز سهم مناطق محروم) و قانون استفاده متوازن از امکانات کشور برای ارتقاء سطح مناطق کمتر توسعه یافته در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ نقطه قوت این لایحه در حوزه محرومیت‌زدایی است.

در یافته های این گزارش مرکز پژوهش ها آمده که نرخ محرومیت دسترسی خانوارها به عموم امکانات و خدمات پایه در کلیه مناطق کشور در دهه‌های گذشته به‌شدت کاهش یافته است. به عنوان نمونه کاهش محرومیت در بازه سال‌های ۱۳۶۳ الی ۱۴۰۲ در مناطق روستایی کشور اینطور بوده است که نرخ محرومیت از دسترسی به شبکه برق از ۴۲ درصد به صفر، نرخ محرومیت از دسترسی به گاز لوله‌کشی از ۹۹.۷ درصد به ۱۹ درصد، نرخ محرومیت از دسترسی به آب لوله‌کشی از ۵۵ درصد به ۳.۵ درصد و نرخ محرومیت از دسترسی به سرویس حمام از ۹۱.۶ درصد به ۳.۷ درصد رسیده است.

بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که درحال‌حاضر حدود ۱ درصد از جمعیت کشور همچنان در سطح شدیدی از محرومیت به‌سر می‌برند. مشاهده این وضعیت در کنار دستاوردهای قابل‌توجه محرومیت‌زدایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حاکی از وجود چالش‌هایی در برنامه‌ریزی محرومیت‌زدایی است.

در ادامه یافته‌های این گزارش نهاد پژوهشی آمده که تسری بخشی عنوان مناطق محروم (کمتر توسعه یافته) به بخش عمده‌ای از مناطق کشور در کنار کاهش شدید نرخ محرومیت در بسیاری از شاخص‌ها در گذر زمان به‌وضوح نشان می‌دهد که در دهه‌های گذشته فرایند برنامه‌ریزی برای محرومیت‌زدایی مجزا از واقعیت‌های رقم خورده در عرصه محرومیت‌زدایی انجام پذیرفته است.در حال حاضر ۲۴۲۴ پروژه محرومیت‌زدایی نیمه‌تمام در کل کشور وجود دارد که از این تعداد، ۱۳۵۲ پروژه مربوط به احداث و تکمیل مدارس روستایی، ۶۳۴ پروژه مربوط به راه روستایی، ۱۳۳ پروژه آبخیزداری و ۳۰۵ پروژه احداث و تکمیل خانه بهداشت روستایی است. مجموعه این پروژه‌ها به طور متوسط بیش از ۶۷ درصد پیشرفت فیزیکی داشته‌اند که در این میان بیشترین پیشرفت مربوط به پروژه‌های آبخیزداری با بیش از ۹۴ درصد، پس از آن پروژه‌های مدارس روستایی با بیش از ۸۲ درصد، سپس پروژه‌های خانه بهداشت روستایی با حدود ۴۴ درصد و در نهایت طرح‌های راه روستایی با ۲۵ درصد پیشرفت گزارش شده است.

در ادامه این گزارش آمده که بررسی پراکندگی جغرافیایی پروژه‌های نیمه‌تمام محرومیت‌زدایی حاکی از آن است که خوزستان با ۲۶۵، سیستان و بلوچستان با ۱۹۶ و خراسان رضوی با ۱۵۶ پروژه دارای بیشترین پروژه‌های محرومیت‌زدایی کشور و البرز با ۲۶، همدان با ۱۸ و قم با ۱۴ پروژه دارای کمترین پروژه‌های محرومیت‌زدایی هستند.از مجموع ۱۳۵۲ پروژه نیمه‌تمام مدارس روستایی، استان خوزستان با ۲۲۸ پروژه، فارس با ۸۹ پروژه، خراسان رضوی با ۷۸ پروژه، آذربایجان شرقی با ۶۴ پروژه، سیستان و بلوچستان با ۵۹ و خراسان جنوبی با ۵۸ پروژه بیش از ۴۰ درصد پروژه‌های این بخش را به خود اختصاص داده‌اند.در مجموع ۶۳۴ پروژه نیمه‌تمام در حوزه راه روستایی باقی مانده که انواع پروژه‌های احداث، بهسازی، تعریض، زیرسازی و آسفالت‌سازی را شامل می‌گردد. حجم کلی این طرح‌ها ۶۷۸۵ کیلومتر برنامه‌ریزی شده که تاکنون ۱۷۰۰ کیلومتر از آن اجرا گردیده است.

در این گزارش گفته شده که ۱۳۳ پروژه آبخیزداری در ۱۳ استان کشور توزیع شده و از مجموع ظرفیت ۴ میلیون و ۲۶۸ هزار مترمکعب حدود ۱ میلیون و ۸۳۴ هزار مترمکعب تا پایان سال ۱۴۰۰ به اجرا درآمده است.مساحت فضای بهداشتی برنامه‌ریزی شده در ۳۰۵ پروژه نیمه‌تمام خانه بهداشت روستایی بالغ بر ۲۹ هزار مترمربع است و سه استان سمنان، تهران و کرمانشاه با ۹۷، ۹۰ و ۸۴ درصد بیشترین و استان‌های آذربایجان شرقی، اصفهان و گیلان با ۱۰، ۱۳ و ۱۸ درصد کمترین پیشرفت را داشته‌اند.

در ادامه این گزارش نهاد پژوهشی عنوان شده که اعتبارات محرومیت‌زدایی در لایحه بودجه ۱۴۰۵ بالغ بر ۲۱۰ هزار میلیارد تومان است که نسبت به رقم مصوب در قانون بودجه ۱۴۰۴ با ۲۱ درصد افزایش همراه بوده است. حجم این اعتبارات در مقایسه با عملکرد مالی پروژه‌های نیمه‌تمام محرومیت‌زدایی اختلاف قابل توجهی دارد. بررسی‌ها نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۰ حدود ۴.۷ هزار میلیارد تومان از محل منابع هدفمندسازی یارانه‌ها به پروژه‌های محرومیت‌زدایی اختصاص یافت که از این میان بیش از ۵۵ درصد این اعتبارات صرف احداث و تکمیل مدارس روستایی گردید و ۳۵ درصد آن نیز جهت تکمیل راه‌های روستایی هزینه شد. پرداخت‌های صورت گرفته در سال ۱۴۰۱ حدود ۲.۳ هزار میلیارد تومان بوده است. وضعیت پرداخت‌ها به این پروژه‌ها در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نیز تا زمان نگارش این گزارش در دسترس قرار نگرفته است.

در این گزارش پیشنهاد شد که تمرکز بر «شناسایی مناطق محروم» به‌جای «مکان‌یابی کمبودهای زیرساختی کشور» با توجه به تغییرات پدیده محرومیت در چند دهه گذشته و پیچیده‌تر شدن آن، به‌کارگیری مجموعه ابزارهای سیاستی برای خروج مناطق خاص از تله محرومیت حائز اهمیت است. تجربه هدایت منابع انبوه به برخی مناطق محروم و عدم توفیق آن اقدامات در محرومیت‌زدایی، لزوم سیاستگذاری همه‌جانبه را متناسب با کلیه ظرفیت‌ها و شرایط هر‌یک از این مناطق محدود و خاص گوشزد می‌کند. این یعنی به‌جای پراکنده کردن منابع و سایر ظرفیت‌های موجود در حوزه محرومیت‌زدایی در کل مناطق کشور و تجویز نسخه‌ای واحد برای آنها، این امکانات در راستای محرومیت‌زدایی از مناطقی خاص به‌کار گرفته شود. شناسایی مناطق گرفتار در تله محرومیت نیازمند مطالعات کارشناسی است.

در ادامه پیشنهادات این گزارش آمده که محرومیت‌زدایی عرصه توجه به اولویت‌هاست؛ لذا تجربه ناموفق گذشته مبنی‌بر ارائه یک فهرست واحد که کلیه مناطق محروم، توسعه نیافته و کمتر توسعه یافته را شامل شود، برای اهداف محرومیت‌زدایی کاربرد نداشته و مناطق دارای اولویت را به حاشیه می‌راند؛ لذا توصیه می‌شود به‌عنوان ‌مثال دو شاخص‌ تجمیعی برای اندازه‌گیری دو سطح محرومیت شدید و محرومیت میانه طراحی شود و متعاقباً دو فهرست مناطق دارای محرومیت شدید و مناطق دارای محرومیت میانه تهیه شود. و در آخر تعیین فهرست مناطق محروم می‌تواند برای اهداف اولیه‌ای همچون توزیع اعتبارات بودجه‌ای یا اهداف ثانویه‌ای همچون اعطای مشوق‌های مالیاتی و سرمایه‌گذاری به‌کار رود. ضمن تأکید مجدد بر تحدید مأموریت‌های حوزه محرومیت‌زدایی و عدم تعمیم آن به رفع کلیه عقب‌ماندگی‌ها و مشکلات مناطق کشور، باید توجه داشت که یک فهرست واحد پاسخ‌گوی همه این اهداف نخواهد بود.

متن کامل این گزارش را  اینجا بخوانید.