کد خبر: ۴۳۳۲۰۷۱

تاریخ: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۰:۰۹

مرور یک هفته اندیشه‌ورزی؛ از عقل و فقه تا مهدویت و منجی‌باوری

سرویس اندیشه و معارف ایکنا در هفته دوم بهمن‌ماه با پوشش مجموعه‌ای از نشست‌ها و گفت‌وگوهای تخصصی، به بررسی موضوعاتی چون عقلانیت دینی، فقه، مهدویت و مطالعات میان‌رشته‌ای پرداخت. در کانون این مباحث گفت‌وگوهایی پیرامون نگاه ادیان به منجی، انتظار، ویژگی‌های یاران امام زمان(عج) در بررسی اهل معرفت انجام و تقدیم مخاطبان اندیشه شد.

سرویس اندیشه و معارف ایکنا در هفته گذشته، مجموعه‌ای از رویدادها و تولیدات فکری را در حوزه مهدویت، دین، عقلانیت و مطالعات میان‌رشته‌ای پوشش داد. اخبار مربوط به برگزاری نهمین جشنواره «طریق جاوید»، اولین کنفرانس بین‌المللی علوم نوین در مهندسی و برگزاری مدرسه مطالعات میان‌رشته‌ای تجربه نزدیک به مرگ از جمله برنامه‌های این هفته بود.

همچنین مناظره فقه و عقل، نشست صد کتاب ماندگار و بررسی آثار علامه محمدرضا حکیمی، بررسی جایگاه تفکر عقلانی در دانش شریعت با حضور آیت‌الله محقق داماد، نقد و بررسی کتاب «معماری علم دینی» از محورهای مهم مباحث اندیشه‌ای ایکنا به شمار می‌رفت.

برگزاری جلسات شرح نهج‌البلاغه، نشست‌های تحلیلی با موضوع «از منجی تا موعود» با حضور اسماعیل شفیعی سروستانی و معرفی چند کتاب در حوزه دین و اندیشه، در کنار گفت‌وگوهای تخصصی پیرامون ادیان، مهدویت و انتظار با اساتید حوزه و دانشگاه، دیگر بخش‌های اخبار اندیشه ایکنا در هفته گذشته بود. در ادامه با مرور مهمترین اخبار این هفته همراه ما باشید:

مروری بر اخبار دانشگاه:

هوش مصنوعی، دستیار عقلانی محققان دینی

آیت‌الله رمضانی گیلانی هوش مصنوعی را یکی از بزرگ‌ترین تحولات عصر حاضر دانست که بر همه حوزه‌ها، از جمله مطالعات دینی، تأثیرگذار است. به تأکید او، هوش مصنوعی جایگزین عقل، وحی، اجتهاد و انسان نمی‌شود، بلکه ابزاری قدرتمند و یک دستیار علمی برای پژوهشگران دینی است. این فناوری می‌تواند با سامان‌دهی حجم عظیم منابع قرآنی و مذهبی، کمک به تحقیقات بین‌رشته‌ای، پاسخ‌گویی به شبهات و توضیح مفاهیم دینی با زبان روز، فهم دین را عمیق‌تر و دفاع از آن را عقلانی‌تر کند. وی تصریح کرد که اگر هوش مصنوعی به‌صورت اخلاق‌محور و تحت هدایت اندیشه دینی به کار گرفته شود، نه تهدید است و نه منجی، بلکه فرصتی مهم برای ارتقای علمی حوزه‌ها و دانشگاه‌ها و گسترش اثرگذاری دین در جامعه جهانی خواهد بود.

مهدویت، از انتظار منفعل تا تمدن‌سازی فعال

حجت‌الاسلام والمسلمین روح‌الله شاکری در همایش «امامت‌پژوهی در دنیای مدرن» که شامگاه ۱۳ بهمن‌ماه برگزار شد تأکید کرد که امامت هویت شیعه و مهدویت محور تمایز آن است. به گفته او، با وقوع انقلاب اسلامی، نگاه حداقلی و فردی به مهدویت به رویکردی حداکثری، اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. وی سه جریان اصلی در مواجهه با مهدویت را شریعت‌گرا، تجددگرا و تمدن‌گرا دانست و جریان تمدن‌گرا را نقطه اتصال مهدویت با انقلاب اسلامی معرفی کرد.

شاکری با نقد تجدد غرب‌گرای تقلیدی و نگاه‌های حداقلی به مهدویت (از جمله دیدگاه‌هایی مانند دکتر سروش)، مهدویت را منظومه‌ای جامع و ریشه‌دار در منابع روایی شیعه و اهل سنت دانست که قابل تقلیل به اعتراض اجتماعی یا امری غیرقابل اثبات نیست. او همچنین قرائت‌های سنتیِ منفعل و بنیادگرای خشن از مهدویت را مورد انتقاد قرار داد.

وی جریان اصیل مهدویت را در اندیشه تمدن نوین اسلامی و قرائت امام خمینی(ره) و رهبر انقلاب دانست که بر انتظار فعال، نقش مردم، عدالت‌محوری و زمینه‌سازی پیش از ظهور تأکید دارد. به باور او، دانشگاه‌ها و علوم انسانی باید با رویکرد آینده‌پژوهانه و تحول‌گرا، در مسیر تمدن‌سازی اسلامی و بسترسازی برای ظهور نقش‌آفرین باشند.

مرزهای الهیات تا زیست‌پزشکی

مدرسه زمستانی بین‌المللی «مطالعات میان‌رشته‌ای تجربه‌های نزدیک به مرگ» به همت دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد برگزار می‌شود. این دوره با رویکردی میان‌رشته‌ای، پدیده تجربه‌های نزدیک به مرگ را از منظر علمی، پزشکی، فلسفی و الهیاتی بررسی می‌کند و موضوعاتی مانند روش‌شناسی پژوهش، چالش‌های الهیاتی، نسبت آن با فلسفه علم و اعتبار معرفتی NDE را در بر می‌گیرد. این رویداد به‌صورت حضوری و مجازی، با حضور اساتید داخلی و خارجی برگزار شده و در پایان به شرکت‌کنندگان گواهی معتبر اعطا می‌شود. دوره از ۱۲ بهمن آغاز شده و تا پایان اسفند ادامه دارد.

در بخش اخبار حوزه علمیه:

برای رسیدن به خدا وسیله پیدا کنید

آیت‌الله محمدعلی جاودان در درس اخلاق خود، فلاح و رستگاری را در تقوا و ترک گناه دانست و با استناد به آیه ۳۵ سوره مائده تأکید کرد که راه رستگاری در سه امر است: پرهیز از گناه، توسل به اهل‌بیت(ع) به‌عنوان وسیله تقرب به خدا و جهاد در راه خدا. به گفته وی، قرآن بارها بر مراقبت کامل از گناه در همه حالات تأکید کرده و وعده داده است که اهل تقوا مشمول رحمت الهی می‌شوند.

او با اشاره به «حق تقوا» بیان کرد که تقوا تنها ادعا نیست، بلکه مستلزم اطاعت از دستورات الهی، ترس از خدا، نیت قربت در اعمال و مراقبت دائمی از رفتار است. آیت‌الله جاودان خاطرنشان کرد که انسان باتقوا هرگز به بن‌بست نمی‌رسد و خداوند برای او راه گشایش قرار می‌دهد. وی در پایان از جوانان خواست با تصمیم جدی و توکل بر خدا، از گناه دوری کنند تا مشمول لطف و هدایت الهی شوند.

از سامانه‌محوری تا مدیریت هوشمند؛ تحول پژوهش در حوزه‌های علمیه

حجت‌الاسلام والمسلمین فرهاد عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه، بر ضرورت ایفای رسالت تمدنی پژوهش حوزوی تأکید کرد و گفت معاونت پژوهش باید از بازتولید صرف میراث گذشته عبور کرده و نقش معماری آینده و حکمرانی معرفتی دین را بر عهده بگیرد. به گفته او، این هدف نیازمند بازطراحی نظام دانایی حوزه، تحول راهبردی پژوهش‌ها و اصلاح مدیریت پژوهش است.

وی با اشاره به حجم بالا اما کم‌نمایان بودن پژوهش‌های حوزوی، یکی از مأموریت‌های اصلی دوره جدید را رویت‌پذیر و اثرگذار کردن این ظرفیت عظیم در سطح ملی و تمدنی دانست. عباسی تأکید کرد رویدادهای پژوهشی باید فراتر از نمایش محصول، کل زنجیره پژوهش از مسئله‌شناسی تا حل مسئله را بازنمایی کرده و با نهادهای مصرف‌کننده دانش پیوند مؤثر برقرار کنند.

او همچنین بر تحول فناورانه در مدیریت پژوهش، بهره‌گیری هوشمندانه از هوش مصنوعی و تشکیل شورای راهبری آن تأکید کرد و هشدار داد بی‌توجهی به این حوزه می‌تواند به سطحی‌نگری پژوهش منجر شود. توانمندسازی هدفمند طلاب، حرکت به‌سوی پژوهش‌های راهبردی و بین‌المللی، طراحی نقشه کلان پژوهشی، شبکه‌سازی مراکز پژوهشی، تقویت نقش کتابخانه‌ها و تبدیل پژوهش به بخش جدایی‌ناپذیر فرآیند طلبگی از دیگر محورهای سخنان او بود.

نیمه شعبان را باید «معبد» و «عبادتگاه» بدانیم

آیت‌الله جوادی آملی ۱۴ بهمن‌ماه در درس فقه خود به مناسبت ولادت حضرت ولی‌عصر(عج) تأکید کرد که این مناسبت‌ها باید فراتر از شادی ظاهری و همراه با معرفت عمیق به مقام امام گرامی داشته شود. وی جایگاه «عقل» را محور فرهنگ و تمدن اسلامی دانست و با استناد به سخن کلینی، عقل را پایه فهم، ثواب و عقاب معرفی کرد.

او با اشاره به تاریخ حوزه علمیه نجف، مدیریت عاقلانه، شناسایی و حمایت از استعدادهای برتر را عامل اصلی رشد علمی حوزه‌ها برشمرد و تأکید کرد حوزه علمیه باید پرورش‌دهنده عالمان بزرگ باشد، نه صرفاً محل آموزش عمومی. آیت‌الله جوادی آملی در پایان تصریح کرد که امامت، عصمت و علم امام اموری اکتسابی و آموزشی نیستند، بلکه حقایقی الهی‌اند که از مسیرهای معمول درس و بحث به دست نمی‌آیند.

یاران مخفی ظهور؛ دل‌هایی که هیچ فتنه‌ای آن‌ها را نشکسته است

حجت‌الاسلام سیدمحمد حسینی‌تبار، مدیر مدرسه اهل البیت(ع)، به مناسبت نیمه شعبان ضمن بیان اوصاف برجسته یاران حضرت حجت(عج)، به اصناف و اقسام آنان نیز اشاره کرد؛ از انسان‌ها و ملائکه گرفته تا اجنه و سایر موجودات.

این نوشتار با محوریت یاران حضرت حجت(عج)، تلاش می‌کند تصویری عمیق و روایی از جایگاه، اوصاف و اقسام آنان ارائه دهد. حجت‌الاسلام سیدمحمد حسینی‌تبار با استناد گسترده به روایات معصومان(ع) بیان می‌کند که یاران حضرت، صرفاً اشخاص عادی نیستند، بلکه گنج‌های الهی‌اند که برای تحقق وعده بزرگ ظهور ذخیره شده‌اند.

در بخش نخست، مهم‌ترین اوصاف یاران حضرت تبیین می‌شود؛ از جمله:

ایمان راسخ و تزلزل‌ناپذیر که هیچ فتنه‌ای در آن اثر نمی‌گذارد،

عبودیت، خشوع و عبادت عمیق؛ یارانی که «رهبان باللیل و اسود بالنهار» هستند،

شجاعت، صلابت و اراده‌ای بی‌نظیر که ثمره اتصال حقیقی به قدرت الهی است،

و اطاعت و تسلیم محض در برابر امام، به‌گونه‌ای که هیچ اراده‌ای جز اراده ولیّ خدا ندارند.

در بخش دوم، اصناف و اقسام یاران حضرت معرفی می‌شوند که شامل انسان‌ها، ملائکه و اجنه است. یاران انسانی خود به دو گروه تقسیم می‌شوند: برخی از امم گذشته (مانند اصحاب کهف، یاران موسی(ع)، حضرت خضر، سلمان و مالک اشتر) و برخی از امت پیامبر(ص) در عصر ظهور. علاوه بر آنان، جبرئیل، میکائیل و ده‌ها هزار فرشته و نیز گروهی از اجنه صالح در رکاب حضرت حضور دارند و حتی موجودات عالم طبیعت نیز مطیع فرمان او خواهند بود.

در جمع‌بندی، متن تأکید می‌کند که اگر یاران حضرت چنین عظمت، ایمان و اخلاصی دارند، مقام خود حضرت(عج) فراتر از وصف و درک بشر است و استمرار غیبت، جز با غفلت و کوتاهی انسان‌ها قابل تبیین نیست.

آیا فقه می‌تواند با عقل معاصر همگام شود؟

مناظره «فقه و عقل؛ جایگاه عقل در جغرافیای فقه» با حضور آیت‌الله علیدوست و آیت‌الله رمضانی، به بررسی نقش و حدود عقل در استنباط فقهی و نسبت آن با نصوص دینی پرداخت.

آیت‌الله علیدوست فقه را به‌عنوان دانشی بشری و کاشف شریعت الهی معرفی کرد و میان فقه و شریعت تمایز گذاشت. به باور او، عقل در فقه به معنای قوه درک حسن و قبح و تشخیص مصلحت و مفسده ملزمه است و نقش آن محدود به کشف واجبات و محرمات می‌شود. وی تأکید کرد که فقاهت شیعه نص‌محور است و هرچند احکام تابع مصالح و مفاسدند، اما نمی‌توان از اهداف و مبانی، مستقل از نصوص عبور کرد. اختلاف در مسائلی مانند نماز مسافر، حدود، زکات و موسیقی را ناشی از اختلاف مبانی فقهی دانست و حل کامل آن‌ها را ناممکن ارزیابی کرد.

در مقابل، آیت‌الله رمضانی با تأکید بر اینکه عقل به معنای فهم عمیق و نیروی تشخیص باید و نبایدهاست، نقش گسترده‌تری برای عقل عملی در استنباط احکام قائل شد. او عقل را مرتبط با تشخیص مصالح و مفاسد در بستر زمان و مکان دانست و معتقد بود برخی احکام مانند برده‌داری یا شیوه اجرای حدود، ناظر به شرایط عقلایی زمان خود بوده‌اند و امروز می‌توان با حفظ مقاصد شریعت، راه‌حل‌های متناسب‌تری ارائه داد.

در جمع‌بندی، محور اختلاف دو دیدگاه در این بود که آیا عقل و مقاصد می‌توانند مبنای توسعه و بازخوانی فقه باشند یا باید همواره در چارچوب نصوص و سنت رایج فقاهت حرکت کرد. هر دو طرف بر اهمیت عقل و نیز توجه به شرایط زمان و مکان تأکید داشتند، اما در میزان و نحوه اثرگذاری عقل در فقه، اختلاف‌نظر جدی میان آن‌ها باقی ماند.

حضور پررنگ مراجع و علما در انقلاب اسلامی؛ پشتوانه فکری و عملی نهضت

نشست «نقش مراجع تقلید در انقلاب اسلامی و پشتیبانی از آن در دهه‌های گذشته» شامگاه 14 بهمن‌ماه با حضور حجج اسلام مهدی ابوطالبی و حسین ارجینی برگزار شد.

حجت‌الاسلام ابوطالبی تأکید کرد که حضور مراجع و علما در انقلاب پررنگ و تعیین‌کننده بوده است. امام خمینی در ابتدای نهضت با جمع‌آوری مراجع و هماهنگی آن‌ها تلاش کرد تا موضع واحدی در برابر حکومت شاه ایجاد شود. مراجع بزرگ مانند آیت‌الله شبیری، میرزا هاشم آملی، آیت‌الله طباطایی و آیت‌الله داماد با اقدامات جمعی در حمایت از آزادی امام نقش داشتند. پس از پیروزی انقلاب نیز مراجع و علمای حوزه در تدوین قانون اساسی و رفراندوم‌ها مشارکت داشتند، هرچند میزان همراهی در برخی مسائل متفاوت بوده است.

حجت‌الاسلام ارجینی افزود که برخی تحلیل‌ها سعی در کم‌اهمیت جلوه دادن نقش امام و مراجع دارند و علما را محافظه‌کار یا غیرسیاسی نشان می‌دهند، اما تاریخ نشان می‌دهد که حضور فعال آن‌ها در نهضت مشهود بود. امام خمینی با طراحی حرکت جمعی مراجع و گام‌به‌گام، حمایت مردم را جلب کرد و انقلاب را هدایت نمود.

ارجینی تأکید کرد که انقلاب اسلامی نتیجه تفکر فقهی شیعی و اصیل حوزه قم است و دشمنان تلاش دارند این نقش بنیادین را کم‌اهمیت جلوه دهند.

سایر اخبار این حوزه به اختصار:

نیمه شعبان؛ شبی برای شناخت امام و بازگشت به معنا

فرهنگ استغاثه به امام زمان (عج) را در جامعه رواج دهیم

مهدویت و زندگانی امام زمان(عج) در آیینه محصولات مرکز کامپیوتری نور

در بخش اخبار اندیشه:

علامه حکیمی و نگاه تحلیلی به اندیشه‌های دینی؛ بیداری و وحدت امت

چهل‌وششمین نشست «صد کتاب ماندگار قرن» با محوریت کتاب «بیدارگران اقالیم قبله» اثر علامه محمدرضا حکیمی، ۱۲ بهمن در کتابخانه ملی ایران برگزار شد. در این نشست، حجج‌اسلام محمدرضا نوراللهیان، عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، محمد اسفندیاری و سیدسعید حسینی به تحلیل آثار و اندیشه‌های حکیمی پرداختند.

نوراللهیان بر رابطه دیرینه خود با حکیمی و توجه او به شخصیت امام خمینی(ره) و نسل انقلابی تأکید کرد و بیداری جامعه را محور اندیشه‌های حکیمی دانست. اسفندیاری توضیح داد که کتاب «بیدارگران اقالیم قبله» تحلیلی بر زندگی و اندیشه شخصیت‌های برجسته دینی است و حکیمی هدفش از نگارش آن، بیدارسازی جامعه و پرهیز از شرح‌حال‌نویسی صرف بوده است. ویژگی بارز شخصیت‌های مورد مطالعه حکیمی، تأکید بر تشیع، روحیه انقلابی و وحدت اسلامی بود.

بی‌آزار شیرازی، با اشاره به آثار علامه امینی و تلاش‌های حکیمی، بر مفهوم «تقریب مثبت» و اهمیت وحدت مسلمانان تأکید کرد و یادآور شد که حکیمی همواره اخلاق، ادب اختلاف و اجتهاد جامع را سرلوحه کار خود قرار داده است. حسینی نیز مفهوم «بیداری» در آموزه‌های دینی را بررسی کرد و گفت: تحقق دین و توحید بدون عدالت اجتماعی، رعایت حقوق اقتصادی مردم و رفع تبعیض‌ها امکان‌پذیر نیست.

در مجموع، سخنرانان کتاب «بیدارگران اقالیم قبله» را اثری برانگیزاننده و مصلحانه دانستند که با نگاهی تحلیلی، زندگی و اندیشه عالمان برجسته دینی را با هدف ایجاد بیداری و وحدت امت معرفی می‌کند، هرچند از نظر پژوهشی به سطح آثار آکادمیک نمی‌رسد. آثار حکیمی نمونه‌ای الهام‌بخش از تلفیق پژوهش دینی، عدالت‌خواهی و اصلاح اجتماعی محسوب می‌شوند و اهمیت آن‌ها با گذر زمان بیشتر آشکار خواهد شد.

الگوی مدیریت بحران ها در سیره نبوی

نشست علمی «مدیریت سیره نبوی در نبرد احد و کاربرد آن در عصر حاضر» ۱۲ بهمن‌ماه با حضور حجج اسلام و‌المسلمین حسین مرادی‌نسب، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ محسن شریفی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم و ابوطالب خدمتی، دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، از سوی این پژوهشگاه برگزار شد. حجت‌الاسلام والمسلمین مرادی‌نسب به‌عنوان ارائه‌دهنده نشست، با بیان اینکه حوادثی که در تاریخ اسلام رخ داده است سرشار از الهام و راهگشایی برای جهان اسلام به ویژه در شرایط امروز است، گفت: امروز آشکارا شاهدیم که جبهه حق در برابر جبهه باطل قرار گرفته است؛ این جنگ، جنگ تمدنی است و تمدن وحشی غرب تنها خود را انسان می‌داند و از موضع انسانی به دیگران نگاه نمی‌کند. وی با اشاره به نبرد احد افزود: در این نبرد، پیامبر(ص) مدیریت قبل از بحران، مدیریت حین بحران و مدیریت پس از بحران داشتند و با رهبری هوشمندانه توانستند در حین جنگ نیروها را بازسازی کرده و پیروزی اولیه را به دست آورند، گرچه بعدها به دلیل حوادثی، صحنه نبرد تغییر یافت.

عقل در دانش شریعت رقیب وحی نیست

آیا می‌توان از شریعت و فقه سخن گفت، بی‌آنکه جایگاه عقل را در فهم آن روشن کرد؟ این پرسش دغدغه‌ اندیشمندان مسلمان از نخستین قرون تا امروز است؛ چرا که نسبت میان «نقل» و «عقل» نه‌تنها سرنوشت فقه، که مسیر تمدن اسلامی را رقم زده است. نشست علمی «جایگاه تفکر عقلانی در دانش شریعت» با حضور و سخنرانی آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد، استاد حوزه و دانشگاه و عضو پیوسته فرهنگستان علوم، 12 بهمن ماه در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. این نشست با هدف بازخوانی نسبت عقل و شریعت و همچنین بررسی کارکرد عقلانیت در فهم، تبیین و روزآمدسازی معارف دینی بود و کوشید با عبور از دوگانه‌سازی‌های رایج میان عقل و نقل، نشان دهد که دانش شریعت نه‌تنها بی‌نیاز از تفکر عقلانی نیست، بلکه قوام و پویایی خود را در پرتو عقلانیتی روشمند و هدایت‌شده بازمی‌یابد. در این چارچوب، آیت‌الله محقق داماد با تأکید بر سنت فکری اسلامی و میراث اندیشمندانی که عقل را ابزار فهم عمیق‌تر دین می‌دانستند، به این پرسش محوری پرداختند که عقل چگونه می‌تواند درون‌دینی، مسئولانه و در تعامل با نص، به فهم شریعت یاری رساند و از جمود، تحجر یا قرائت‌های سطحی جلوگیری کند و بار دیگر این پرسش را از دیدگاه تاریخی، فلسفی و روش‌شناختی بازخوانی کند و نشان دهد که عقل در دانش شریعت، نه رقیب وحی، بلکه مفسر و راهبر آن است.

دنیا، فریب و فنا؛ پیام خطبه‌های نهج‌البلاغه برای امروز ما

حجت‌الاسلام والمسلمین حمیدرضا مهدوی ارفع، استاد حوزه و دانشگاه و نهج‌البلاغه‌پژوه، ۱۳ بهمن‌ماه و در ادامه سلسله جلسات شرح نهج‌البلاغه، به خطبه‌های ۱۹۰ و ۱۹۱ نهج‌البلاغه شریف پرداختند و گفتند: حضرت علی(ع) باطن دنیا را در چند کلمه کوتاه این‌گونه معرفی کردند: «الدنیا تضر و تغر و تمر»؛ یعنی دنیا فریب می‌دهد، ضرر می‌رساند و می‌گذرد. ما نمی‌دانیم نسل چندم فرزندان آدم هستیم، اما بسیاری از انسان‌ها قبل از ما آمده و رفته‌اند، و دنیا همواره در حرکت است و مردم را بازی داده است. گروه زیادی آمدند، فریب دنیا را خوردند و رفتند؛ گروهی دیگر جایگزین شدند و این روند تکرار شد تا به ما رسید. حداقل کاری که انسان می‌تواند برای نجات خود از اسارت دنیا انجام دهد این است که بداند اولین کسانی که گرفتار دنیا شده‌اند نیستیم. انبیاء، اوصیاء، عقل و وجدان به ما گفته‌اند: از دنیا استفاده کن، اما خودت را در اختیار دنیا قرار نده. تنها عده کمی این نصیحت را گوش کردند و در پایان، بسیاری از انسان‌ها از ضربات دنیا زخم خوردند، محزون و نالان و ترسان از دنیا رفتند، بدون آنکه کسی برایشان گریه کند؛ نه آسمان و نه زمین بر آنان نگریست. این پایان دنیاست اگر کسی با چشم عقل ببیند. انسانی که آرزوهای دنیوی بلند دارد، اما ابدیت خود را فراموش کرده و به دنیای فانی تعلق یافته، حسرت‌خورده، پریشان، پشیمان و بهم ریخته است. این پایان کسی است که با دنیا عکس یادگاری می‌گیرد و دست بر گریبان خود می‌اندازد.

روح امید در جامعه بدمیم

حجت‌الاسلام والمسلمین مهراب صادق‌نیا؛ استاد دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳ بهمن ماه در نشست «زیستن در ناسازگاری تحلیل اجتماعی کنش‌های اعتراضی»،گفت: اگر طوری فکر کنیم که یک جامعه قدسی هستیم و کسی نباید منتقد باشد، در این صورت منتقدین و معترضین را هم منکر خواهیم شد اما اگر بگوییم ما هم جامعه بشری مانند بقیه هستیم، وضع متفاوت خواهد شد. وی افزود: البته ما دوست داریم ارزش‌های الهی را در جامعه پیاده کنیم و به ارزش‌های دینی معتقد و پایبند هستیم ولی این به معنای نفی بشری بودن عملکرد ما نیست لذا در این صورت انتقادات و اعتراضات، بیشتر هم پذیرفته می‌شود و با قوانین الهیاتی آن را سنجش نمی‌کنیم. صادق‌نیا افزود: ممکن است ۱۰ تا ۱۵ درصد شهروندان ما معترض باشند و این طبیعی است و نباید بگوییم ماهیت قدسی داریم و نباید معترض باشیم. وی تأکید کرد: اگر قبول کنیم تلویزیون و رسانه‌ها، بخشی داشته باشند تا معترضین و منتقدین احساس کنند صدای آنان شنیده می‌شود، طبیعتاً به خشم تبدیل نخواهد شد و معترض در خیابان سنگ نخواهد زد تا آمریکا و اسرائیل از آن سوء استفاده کند.

راز منتظر واقعی؛ دو بال علم و عمل در راه ظهور

حجت‌الاسلام سیدعلی علوی، کارشناس مذهبی با تأمل در آموزه‌های پیامبر اکرم(ص) و معصومین(علیهم السلام)، به بررسی ابعاد علمی و عملی انتظار، اهمیت معرفت نسبت به حضرت ولی‌عصر(عج) و نقش آن در زندگی فردی و اجتماعی پرداخته است که در ادامه گزیده‌ای از سخنان ایشان را با هم می‌خوانیم: کلام و سخن را با روایتی از وجود مقدس و بزرگوارِ ختم‌المرسلین(ص) آغاز می‌کنم؛ روایتی که فریقین آن را از وجود مبارک حضرت نقل کرده‌اند و اختلافی در سند آن وجود ندارد. حضرت ختمی‌مرتبت(ص) فرمودند: «أفضلُ أعمالِ أُمّتی انتظارُ الفَرَج» که از نگاه ما چند نکته قابل تأمل در این روایت وجود دارد. نکته اول آنکه فرمودند: برترین عمل در نزد من، انتظار فرج است. ایشان انتظار را یک «عمل» معرفی کردند که این مسئله خود بسیار جای تأمل و دقت دارد. نکته دوم آنکه انتظار، یک عمل عادی و معمولی نیست، بلکه افضل‌الاعمال است و قهراً چیزی که افضل اعمال باشد، باید برترین پاداش‌های الهی را نیز دربرداشته باشد. به همین جهت لازم است نسبت به حقیقت انتظار ـ که در نگاه پیامبر، افضل‌الاعمال است ـ توجه ویژه‌ای داشته باشیم.

آیا تاریخ ادیان امری سپری‌شده است؟

نشست «از منجی تا موعود» از سلسله نشست‌های ماهانه «فرهنگ مهدوی» که، ۱۴ بهمن‌ماه، در مسجد امیرالمؤمنین(ع) برگزار شد، به بررسی تحولات تاریخی و فرهنگی از بعثت حضرت عیسی بن مریم(ع) تا ظهور منجی موعود با سخنرانی اسماعیل شفیعی سروستانی گذشت. این پژوهشگر کوشید تا با بحثی تاریخی و عالمانه این گسست ظاهری را به هم پیوند بزند و نشان دهد تاریخ ادیان، صحنه یک نبرد زنده و مستمر میان «تاریخ مقدس» و «تاریخ تحریف» است؛ نبردی که از مسیح آغاز شده و در انتظار موعود به نقطه اوج خود می‌رسد. او فهم این سیر را، نه یک بحث صرفاً تاریخی یا کلامی، بلکه ضرورتی برای درک نسبت دین، قدرت و نجات در جهان امروز دانست؛ جهانی که زیر سایه همان تحریف‌های کهن، نظم خود را بازتولید می‌کند.

امامت حضرت مهدی(عج)؛ محور نجات اعتقادی در روزگار سخت

خبرگزاری ایکنا، سلسله درس‌گفتار انتظار فرج را با محوریت تبیین نشانه‌های آخرالزمان و نقش بنیادین باور به امامت، به‌ویژه اعتقاد به حضرت مهدی(عج)، با بیان حجت‌الاسلام محمد شیبانی‌فر، استاد حوزه علمیه در 9 جلسه تهیه کرده است. این مباحث، با نگاهی هشداردهنده و تحلیلی، مخاطب را نسبت به خطرات پنهان و آشکار این دوران آگاه ساخته و بر ضرورت پایداری در دین و ولایت تأکید می‌کند.

گزیده ای از بخش اول را در ادامه می‌خوانیم: در روایات، فصلی به بیان خصوصیات آخرالزمان اختصاص داده شده است که احتمالاً برخی از آن‌ها را شنیده یا مطالعه کرده‌اید. برای نمونه، وجود مقدس امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: در آخرالزمان، متدینان با نام‌ها بازی می‌کنند و از این طریق مشکلات خود را حل می‌نمایند؛ رشوه می‌دهند و رشوه می‌گیرند، اما آن را «هدیه» یا به اصطلاح امروزی «پول چای» می‌نامند و با تغییر عنوان‌ها، مسائل خود را برطرف می‌کنند. ایشان همچنین می‌فرمایند که در آخرالزمان، علما در اعلام عید فطر دچار اختلاف می‌شوند، در پیمانه‌ها دست برده می‌شود و وزن اعلام‌شده با وزن واقعی تفاوت دارد. طلاق افزایش می‌یابد و از حوادث شایع این دوران آن است که بسیاری از افراد، متدین از خانه خارج می‌شوند اما هنگام بازگشت، سرمایه دینی خود را از دست داده‌اند. در این زمان با دین و نام دین بازی می‌شود و مرگ‌های فجعه (ناگهانی) و جوان‌مرگی نیز فراوان خواهد شد. در روایت شگفت‌انگیزی دیگری از امام علی(ع) نقل شده است که فرمودند: از هر سه نفری که شهادت «اشهد ان علی ولی‌الله» را بر زبان می‌آورند، در آخرالزمان دو نفر مرتد می‌شوند و سرمایه ولایت خود را از دست می‌دهند. تعبیر امام حسن عسکری(ع) در این زمینه منحصر به‌فرد است؛ آنجا که فرمودند همه دچار هلاکت دینی و معنوی می‌شوند. از آنجا که اغراق با عصمت در تضاد است و امام معصوم هرگز اغراق نمی‌کند، تأکید ایشان بر این معناست که همه سرمایه دینی خود را از دست می‌دهند، مگر دو گروه: نخست کسانی که به امامت حضرت مهدی(عج) معتقد باشند و دوم کسانی که اهل دعا برای فرج آن حضرت هستند.

سایر اخبار ابن حوزه به اختصار :

سخن از ذکر حقیقی و احیای امر امام زمان(عج)

نقد کتاب «معماری علم دینی»؛ برای داشتن علم دینی، تکلیف خود را با فلسفه علم روشن کنیم

در بخش اخبار کتاب و مجلات:

تبارشناسی فکری مسئله «جنگ داخلی»

کتاب «جنگ داخلی؛ تاریخ در قلمرو ایده‌ها» نوشته دیوید آرمیتاژ و ترجمه امیر میرحاج، با بررسی مفهوم «جنگ داخلی» در طول تاریخ، نشان می‌دهد که این اصطلاح نه تنها بار سیاسی و حقوقی سنگینی دارد، بلکه تعریف و تعبیر آن در زمان‌ها و مکان‌های مختلف تغییر کرده است. آرمیتاژ تاریخچه این مفهوم را از روم باستان تا دوران جنگ‌های مذهبی اروپا و انقلاب‌های عصر روشنگری بررسی می‌کند و تأکید دارد که مرز میان «جنگ داخلی» و «انقلاب» اغلب توسط طرف پیروز تعیین می‌شود.

کتاب همچنین به ابعاد حقوقی و بین‌المللی این اصطلاح در دوران معاصر می‌پردازد و نشان می‌دهد که اعلام یک درگیری به عنوان «جنگ داخلی» می‌تواند موجب اعمال کنوانسیون‌های ژنو یا مداخله‌های بشردوستانه شود. آرمیتاژ با استناد به متفکرانی مانند سیسرون، هابز و لاک، خواننده را به نگاه انتقادی نسبت به اصطلاحاتی که خشونت سیاسی را توصیف می‌کنند، فرا می‌خواند و می‌آموزد که نام‌گذاری یک درگیری خود بخشی از آن درگیری است.

آیا آینده بشریت به علم گره خوره است؟

کتاب «درباره آینده؛ چشم‌اندازهای بشریت» نوشته مارتین ریس و ترجمه علیرضا حسنی، به چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌روی بشر در قرن ۲۱ می‌پردازد. ریس با رویکرد علمی و فلسفی، نقش فناوری‌های نوین مانند زیست‌فناوری، هوش مصنوعی و رباتیک را در شکل‌دهی آینده بررسی می‌کند و تأکید دارد که سرنوشت بشر وابسته به تصمیم‌گیری‌های بلندمدت، همکاری جهانی و بلوغ اخلاقی است. این اثر، ضمن تحلیل تهدیدهایی مثل تغییرات اقلیمی، همه‌گیری‌ها و خطرات پیشرفت بی‌رویه علم، خواننده را به تفکر انتقادی و مسئولیت‌پذیری در قبال آینده دعوت می‌کند و تصویری متعادل بین امید و هشدار ارائه می‌دهد.

بازخوانی مفهوم خوشبختی در دو سنت فلسفی

کتاب «خوشبختی به‌منزله غایت انسانی در اندیشه توماس آکوئیناس و فلسفه نوصدرایی» نوشته سیدمحمدجواد بنی سعید لنگرودی از انتشارات نقد فرهنگ روانه بازار کتاب شد. این کتاب با رویکردی تطبیقی و تحلیلی، به بررسی مفهوم سعادت نهایی به‌عنوان غایت قصوای حیات انسان در دو سنت بزرگ فلسفی، الهیات مسیحی و حکمت اسلامی می‌پردازد. نویسنده، مفهوم «خوشبختی» یا «سعادت» را نه صرفاً به‌عنوان حالتی روان‌شناختی، بلکه به‌مثابه غایت وجودی انسان بررسی می‌کند. او در این کتاب کوشیده، ابتدا مبانی انسان‌شناختی، معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی هر یک از دو سنت فکری را تبیین کرده و سپس جایگاه سعادت در منظومه فکری آن‌ها را تحلیل کند. در بخش مربوط به اندیشه توماس آکوئیناس، بر نقش عقل طبیعی، فضیلت‌های اخلاقی و عقلانی، نسبت میان عقل و ایمان تأکید شده و سعادت نهایی در قالب رؤیت شهودی خداوند به‌عنوان کمال غایی انسان تبیین می‌گردد. این بخش، تصویری منسجم از حکمت مدرسی و الهیات توماسی درباره غایت حیات انسانی ارائه می‌دهد.

«نظام اداری اسلام»؛ رویکردی تازه در مدیریت از نگاه علی‌آقا پیروز

کتاب «مبانی، اصول و اهداف نظام اداری اسلام» جدیدترین تألیف حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌آقا پیروز، مدیر گروه مدیریت اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به بررسی نظام اداری اسلام می‌پردازد. این کتاب در ۳۷۶ صفحه و از انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی روانه بازار کتاب شده است. در معرفی کتاب آمده است: از مهم‌ترین مبانی پیشرفت هر جامعه‌ای‌، نظام‌اداری‌ آن کشور است، نظام‌اداری‌ مطلوب، تسهیل‌کننده و زمینه‌ساز تحقق برنامه‌های پیشرفت است. معمولاً نظام اداری کشورها متاثر از نظریه‌های «اداره امور عمومی و نظریه بوروکراسی»، «مدیریت دولتی نوین» و «حکمرانی» است.نظام اداری ایران دارای عناصری از این سه نظریه است، یعنی در آن، هم بوروکراسی جریان دارد و هم جهت‌گیری برخی سیاست‌ها به سمت «مدیریت دولتی نوین» و تقویت بخش خصوصی است و در عین‌حال حکمرانی و اصول آن نیز ترویج می‌شود. این اثر با هدف طراحی ساختار نظام اداری اسلام در قالب مبانی، اصول و اهداف، حاوی این نتیجه است که نظام اداری اسلام یک نظام معرفتی هنجاری متفاوت با نظریه‌های فوق است که شیوه خاصی از مدیریت را طلب می‌کند.