کد خبر: ۴۳۳۳۰۲۹

تاریخ: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۱:۳۹

یادداشت

بازگشت آگاهانه به قهرمان‌پروری در فیلم «جانشین»

استقبال مثبت مخاطبان و اهالی رسانه از «جانشین» در جشنواره فیلم فجر، گواه آن است که بازگشت آگاهانه به مفهوم قهرمان، همچنان یکی از مؤثرترین راه‌های ارتباط با تماشاگر است.

به گزارش ایکنا،‌ فیلم سینمایی «جانشین» که ۱۸ بهمن‌ماه در چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر و در پردیس ملت به نمایش درآمد توانست بازخوردهای مثبتی از سوی اهالی رسانه و مخاطبان دریافت کند. این فیلم با تکیه بر الگوی قهرمان‌محور، مسیری را انتخاب کرده که سال‌هاست در سینمای ایران کم‌رنگ شده است. «جانشین» بدون تعارف، قهرمان خود را از دل دفاع مقدس بیرون می‌کشد و با افتخار بر این انتخاب می‌ایستد. همین رویکرد صریح و بی‌واسطه، یکی از دلایل اصلی ارتباط مخاطب با فیلم است. تماشاگر از همان ابتدا می‌داند با چه جهانی روبه‌رو است و قرار است چه روایتی را دنبال کند. این شفافیت، نقطه قوت مهمی در ساختار کلی فیلم به شمار می‌آید.

سال‌هاست که مفهوم قهرمان در سینمای ایران به بهانه واقع‌گرایی و پرهیز از اغراق، به حاشیه رانده شده است. این رویکرد، هرچند در مقاطعی قابل دفاع بوده، اما در درازمدت به تضعیف سینمای بدنه و دور شدن مخاطب انجامیده است. «جانشین» با بازگشت آگاهانه به مفهوم قهرمان، یادآور می‌شود که قهرمان‌پردازی لزوماً به معنای شعارزدگی یا اغراق نیست. فیلم نشان می‌دهد می‌توان قهرمان را انسانی، باورپذیر و در عین حال الهام‌بخش تصویر کرد. همین بازتعریف، جان تازه‌ای به روایت می‌دهد و آن را از کلیشه‌های رایج دور می‌کند. مخاطب در مواجهه با چنین قهرمانی، احساس فاصله نمی‌کند. بلکه او را بخشی از تاریخ و هویت جمعی خود می‌بیند.

«جانشین» برشی از زندگی شهید حسین املاکی، فرمانده اطلاعات و شناسایی جنگ را به تصویر می‌کشد و تمرکز خود را بر مقطعی حساس از فعالیت‌های او قرار می‌دهد. انتخاب این برش زمانی، تصمیمی هوشمندانه است، چرا که فیلم از افتادن در دام روایت خطی و زندگینامه‌ای صرف پرهیز می‌کند. به‌جای مرور شتاب‌زده زندگی یک شهید، فیلم بر کنش، تصمیم و مسئولیت تمرکز دارد. این تمرکز باعث می‌شود روایت منسجم‌تر و دراماتیک‌تر پیش برود. تماشاگر با شخصیتی مواجه است که در دل موقعیت‌های دشوار تعریف می‌شود، نه در قاب‌های توضیحی و خطابه‌گونه. این شیوه روایت، به باورپذیری شخصیت اصلی کمک شایانی کرده است.

رشادت‌های شهید املاکی

در فیلم، رشادت‌های شهید املاکی به‌عنوان جانشین لشکر قدس گیلان در طراحی و اجرای عملیات نصر ۴ به تصویر کشیده می‌شود. سکانس‌های مربوط به این عملیات، از حیث فضاسازی و طراحی صحنه، جزو بخش‌های شاخص فیلم هستند. فیلم‌ساز تلاش کرده تا پیچیدگی عملیات اطلاعاتی و حساسیت تصمیم‌ها را به‌درستی منتقل کند. این تلاش باعث شده عملیات صرفاً به مجموعه‌ای از انفجارها و درگیری‌ها تقلیل پیدا نکند. بلکه مخاطب درک می‌کند که پشت هر حرکت نظامی، تفکر، تحلیل و خطرپذیری وجود دارد. همین نگاه تحلیلی، ارزش تاریخی و سینمایی اثر را افزایش داده است.

آرمان درویش در نقش شهید حسین املاکی یکی از نقاط اتکای اصلی فیلم است. او توانسته با بازی کنترل‌شده و درونی، شخصیتی آرام، مصمم و در عین حال انسانی ارائه دهد. بازی او متکی بر اغراق نیست و بیشتر بر جزئیات رفتاری و نگاه‌ها استوار است. این انتخاب بازیگری، به باورپذیری شخصیت شهید کمک کرده و مانع از تبدیل او به یک تیپ کلیشه‌ای شده است. تماشاگر با قهرمانی مواجه است که می‌اندیشد، تردید می‌کند و تصمیم می‌گیرد. چنین پرداختی، ارزش بازی آرمان درویش را دوچندان می‌کند.

امیر آقایی نیز همانند بسیاری از نقش‌آفرینی‌های موفق پیشین خود، حضوری مؤثر و قابل‌اعتنا در فیلم دارد. او با تسلط بر نقش، توانسته تعادل مناسبی میان اقتدار و انسانیت برقرار کند. حضور او در کنار بازیگران جوان‌تر، به انسجام بازی‌ها کمک کرده است. شکیب شجره و سارا توکلی نیز در نقش‌های خود قابل قبول ظاهر شده‌اند و توانسته‌اند در خدمت روایت قرار بگیرند. فیلم در بخش بازیگری، از هماهنگی خوبی برخوردار است و کمتر شاهد بازی‌های ناهماهنگ یا خارج از لحن کلی اثر هستیم. این انسجام، نتیجه هدایت درست کارگردان است.

جلوه‌های ویژه خیره‌کننده

جلوه‌های ویژه فیلم، یکی از برجسته‌ترین نقاط قوت «جانشین» به شمار می‌آید. همان‌طور که پیش‌تر در فیلم «مجنون» شاهد بودیم شاه‌محمدی بار دیگر توانسته استاندارد بالایی در خلق صحنه‌های جنگی ارائه دهد. جلوه‌های ویژه نه‌تنها چشم‌نواز هستند، بلکه در خدمت روایت قرار دارند و تماشاگر را از داستان جدا نمی‌کنند. انفجارها، درگیری‌ها و فضاهای جنگی به شکلی طراحی شده‌اند که حس حضور در میدان نبرد را منتقل می‌کنند. این کیفیت فنی، مخاطب را در دل صحنه‌ها محصور می‌سازد. در سینمای ایران، دستیابی به چنین سطحی از جلوه‌های ویژه، همچنان یک دستاورد مهم محسوب می‌شود.

کارگردانی شاه‌محمدی نیز از دیگر اتفاقات مطلوب فیلم است. او توانسته صحنه‌های عظیم، شلوغ و پرتنش را با تسلط و دقت هدایت کند. میزانسن‌ها به‌خوبی طراحی شده‌اند و دوربین در اغلب مواقع، جایگاه درستی نسبت به موقعیت دارد. کارگردان موفق شده تعادل میان روایت انسانی و نمایش صحنه‌های جنگی را حفظ کند. این تعادل، مانع از غلبه یکی بر دیگری شده و فیلم را از یک‌بعدی شدن نجات داده است. تسلط شاه‌محمدی بر فضای جنگ، در جای‌جای فیلم قابل مشاهده است.

از منظر ساختار روایی، فیلم ریتم نسبتاً مناسبی دارد و کمتر دچار افت می‌شود. با این حال، در برخی میانه‌های فیلم، می‌شد با حذف یا فشرده‌سازی چند سکانس فرعی، ضرباهنگ را تندتر کرد. این مسئله هر چند آسیب جدی به کلیت اثر نمی‌زند، اما می‌تواند برای بخشی از مخاطبان محسوس باشد. فیلم گاهی بیش از حد به توضیح برخی موقعیت‌ها می‌پردازد، در حالی که تصویر به‌تنهایی قادر به انتقال مفهوم است. این نکته یکی از معدود ضعف‌های فیلم به شمار می‌آید. البته در مقایسه با نقاط قوت پرشمار اثر، این ایراد چندان پررنگ نیست.

در بخش دیالوگ‌نویسی نیز فیلم در مجموع موفق عمل می‌کند، اما در چند صحنه محدود، لحن دیالوگ‌ها به سمت توضیح‌گویی نزدیک می‌شود. این مسئله به‌ویژه در سکانس‌هایی که قرار است اطلاعات تاریخی منتقل شود، بیشتر به چشم می‌آید. اگرچه نیت فیلم‌ساز قابل درک است، اما اعتماد بیشتر به قدرت تصویر می‌توانست این بخش‌ها را تأثیرگذارتر کند. با این حال، دیالوگ‌ها اغلب متناسب با شخصیت‌ها نوشته شده‌اند و از شعارزدگی افراطی پرهیز شده است. همین پرهیز، امتیاز مهمی برای فیلم محسوب می‌شود.

«جانشین» از آن دسته آثاری است که نشان می‌دهد سینمای دفاع مقدس هنوز ظرفیت‌های فراوانی برای روایت دارد. به شرط آنکه فیلم‌ساز به‌جای تکرار کلیشه‌ها، به سراغ شخصیت‌ها و موقعیت‌های کمتر دیده‌شده برود. این فیلم با تمرکز بر نقش اطلاعات و شناسایی، زاویه‌ای متفاوت را انتخاب کرده است. همین تفاوت، به جذابیت اثر افزوده و آن را از بسیاری آثار مشابه متمایز می‌کند. فیلم نه صرفاً نوستالژیک است و نه صرفاً حماسی، بلکه تلاش می‌کند تصویری متعادل ارائه دهد. این رویکرد، می‌تواند الگویی برای آثار بعدی این ژانر باشد.

بازخورد مثبت مخاطبان و اهالی رسانه در نخستین نمایش‌ها، نشان‌دهنده ارتباط موفق فیلم با تماشاگر است. «جانشین» توانسته هم مخاطب عام و هم مخاطب جدی‌تر سینما را تا حد زیادی راضی نگه دارد. این موفقیت، در شرایطی که بسیاری از آثار جشنواره با بی‌تفاوتی مواجه می‌شوند، قابل توجه است. فیلم نشان می‌دهد پرداخت درست به قهرمان، همچنان یکی از کلیدهای جذب مخاطب است. این نکته‌ای است که سینمای ایران نباید از آن غافل شود. در نهایت، با توجه به کیفیت فنی، بازی‌ها، جلوه‌های ویژه و کارگردانی، «جانشین» یکی از بخت‌های جدی دریافت چند سیمرغ در جشنواره امسال به شمار می‌آید. فیلم در بخش‌هایی چون جلوه‌های ویژه، بازیگری و حتی کارگردانی، حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. مهم‌تر از جوایز اما، اثری است که می‌تواند در حافظه مخاطب باقی بماند. «جانشین» یادآور این حقیقت است که بازگشت آگاهانه به ریشه‌ها و قهرمانان، نه عقب‌گرد، بلکه می‌تواند حرکتی رو به جلو برای سینمای ایران باشد.