کد خبر: ۴۳۳۳۲۸۵

تاریخ: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۰:۳۸

یادداشت

آیا هر کتاب برگزیده‌ای شایسته «کتاب سال» است؟

به قلم محمد محمدرضایی؛ استاد تمام دانشگاه تهران

هر ساله وزارت ارشاد در بهمن‌ماه به مناسبت سالگرد پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران همایش انتخاب کتاب سال را برگزار می‌نماید. اینجانب به سهم خود از زحمات همه دست اندرکاران این امر مهم، کمال تشکر را می‌نمایم. ارائه پیشنهادات اصلاحی، به مبنای نادیده گرفتن زحمات متولیان امر نیست. اما بعد نظرات اصلاحی خود را مختصراً ذیل چند بند ذکر می‌نمایم.

۱- اینکه نویسندگان و فرهیختگان ما در کشور باید مورد تمجید و تشویق هر چه بیشتر قرار گیرند، امری مسلم و قطعی است و ما بیش از این باید به مؤلفان و نویسندگان و عالمان توجه کنیم. اما اگر انتخاب کتاب سال به درستی انجام نشود و با تعجیل و شتاب‌زدگی چند کتاب را انتخاب و به جامعه علمی معرفی کنیم، نه تنها مفید، بلکه مضر به جامعه علمی است. اینجانب با توجه به مشاهدات و تجربیات مستقیمی که از روند انتخاب برخی جشنواره‌های علمی کتاب و مقاله و مجله داشته، برآن هستم که شیوه انتخاب آنها باید مورد بازنگری و اصلاح قرار گیرد.

هر ساله چند ده هزار عنوان کتاب در رشته‌های مختلف چاپ می‌شود. سؤال این است که چگونه گزینش و غربال اولیه صورت می‌گیرد؟ آیا غربال اولیه به گونه‌ای صورت می‌گیرد که حق کسی تضیع نشود؟ معمولاً شنیده‌ها حاکی از آن است که غربال اولیه بر اساس حجم کتاب صورت می‌گیرد آیا داوران اولیه واقعاً فرصت و صلاحیت لازم را دارند که همه این هزاران کتاب را در یک رشته خاص مطالعه کرده و نوآوری را تشخیص داده تا داوری صحیح انجام دهند؟

مثلاً در حوزه دین نیز کتاب سال حوزه را داریم که توسط حوزه علمیه برگزار می‌شود و هم کتاب سال جمهوری اسلامی که توسط وزارت ارشاد برگزار می‌گردد؛ بسیار پیش آمده کتابی که در کتاب سال حوزه، حداقل نمره لازم را کسب نکرده به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی در حوزه دین انتخاب می‌شود و یا برعکس. بنابراین کتابی که در سطح ملی گزینش می‌شود باید حداقل مقبولیت را در حوزه‌های علمی و دانشگاهی کسب کرده باشد که بعضاً این چنین نیست.

۲- سؤال دوم آن است که کتاب‌های گزینش شده در دو حوزه تألیف و ترجمه صورت می‌گیرد. کتاب‌های گزینش شده باید حتماً حاوی نوآوری و نظریه پردازی باشند، این نوآوری در کجا تأیید شده است؟

دبیرخانه کرسی‌های نظریه پردازی، نوآوری و نقد و مناظره متولی نظریه‌پردازی و نوآوری در کشور است اگر کتابی واقعاً نوآوری و نظریه جدیدی دارد باید تأیید لازم را از این دبیرخانه کسب کند. کرسی نظریه و نوآوری توسط ۷ الی ۸ نفر از اساتید داوری و ناقد برگزار و طی چند جلسه بحث به داوری می‌پردازند و بسیار اتفاق افتاده است که نویسنده‌ای، مدعی نوآوری است که توسط اساتید داور رد شده است.

به نظر می‌رسد که نویسندگان مدعی نوآوری باید تأیید لازم را از این دبیرخانه کسب کنند و این موضوع با تعجیل انتخاب کتاب سال، سازگار نیست. همچنین برخی کتاب‌ها گزینش شده در حوزه ترجمه هستند، اولاً تردیدهای در صحت و سقم ترجمه‌ها وجود دارد، زیرا داوران، فرصت کافی برای مقابله متن فارسی با زبان مبدأ را ندارند.

و ثانیاً آیا کتاب‌های ترجمه‌ای، واقعاً نیازهای جامعه علمی داخلی را برطرف می‌سازند؟ بسیار مشاهد شده که کتاب‌های مناسب‌تری در یک حوزه علمی وجود دارد که ترجمه آن لازم و ضروری است، اما سلیقه سیاسی و ذوق شخصی نویسنده معمولاً کتابی را انتخاب و سپس ترجمه می‌کند که انتخاب آنها به‌عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی وسواس و دقت بیشتری را می‌طلبد. دقیقاً نوآوری کتاب هم باید مشخص شود.

۳- نویسندگان یک کتاب، معمولاٌ ایده خود را در ابتدا به صورت مقاله، نشر می‌دهند. آیا این مقاله اساساً مقبولیت جوامع علمی را به دست آورده است؟ آیا اصولاً جوامع علمی به آن مقاله مراجعه داشته‌اند؟ بعضاً مشاهد شده که مقاله‌ای معیارهای لازم را در جوامع علمی نداشته اما وقتی در قالب کتاب قرار می‌گیرد، به‌عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی انتخاب می‌شود.

۴- در پایان پیشنهاد می‌شود در ذیل هر کتاب گزینش شده در قالب یک صفحه، ایده و نظریه نو آن به صورت روشن مطرح گردد و نیز تیراژ کتاب، اقبال عمومی و متخصصان در چند سال، می‌تواند یکی از معیارهای انتخاب باشد که این نیز با تعجیل انتخاب کتاب سال سازگار نیست و حداقل زمان پنج سال یا بیشتر پیشنهاد می‌شود تا امتحانات لازم را از سر بگذرانند.