کد خبر: ۴۳۳۵۷۷۴

تاریخ: ۰۴ اسفند ۱۴۰۴ - ۰۸:۰۳

قرائت قرآن در گذر تاریخ/ ۱

حجره قاریان مصری؛ سنتی برای ثواب و آرامش رهگذران

تاریخ قرائت قرآن در جهان اسلام، به‌ویژه در مصر، بسیار فراتر از دوران ضبط صدا و پخش رادیویی است؛ هنری ریشه‌دار که از نخستین سده‌های اسلامی، با تکیه بر «تلاوت با نغمه»، به‌تدریج به یکی از مؤثرترین جلوه‌های قدرت نرم فرهنگی مسلمانان تبدیل شد و در بسترهایی چون قرآن جمعه، اذان، آیین‌های عبادی و حمایت‌های حکومتی، به بلوغی هنری و اجتماعی رسید.

به گزارش ایکنا، در میان هنرهای موسیقیایی، تاریخ معاصر قرائت قرآن گمراه‌کننده است زیرا محدود به دوران ضبط صدا باقی مانده و به ندرت به قبل از آن توجه می‌کند. این تاریخ زمانی که پخش رادیویی قرائات آغاز می‌شود، پیچیده‌تر می‌شود. زیرا فهرست قاریان بزرگ را با شیخ محمد رفعت در زمان افتتاح رادیو مصر در سال 1934 آغاز می‌کند و تنها از دو یا سه قاری دیگر هم‌نسل با او نام می‌برد. سپس روایت خود را با قاریان بعدی تا زمان ما ادامه می‌دهد، گویی که این هنر پیش از ظهور رادیو وجود نداشته است. لذا ما پیش از سال 1934 میلادی چیزی از تاریخ قرائت قرآن در مصر نمی‌دانیم، اگرچه قدمت آن تقریباً به قدمت خود اسلام است.

برخی احادیث نبوی وجود دارند که به قرائت قرآن و بهبود صوت در هنگام قرائت تشویق می‌کنند، اما این احادیث نمی‌توانند آغاز واقعی «هنر قرائت» حرفه‌ای را به ما نشان دهند.

جایگاه «تلاوت با نغمه» در فقه اسلامی

اما از طریق فقه می‌توانیم به صورت واضح‌تری به این سمت هدایت شویم. چرا که در فقه اصطلاحی به نام «قرائت با نغمه» یعنی تلاوت قرآن به شیوه‌ای آهنگین وجود دارد. این موضوع مورد اختلاف فقها بوده است و برخی آن را مجاز، برخی دیگر ممنوع و عده‌ای آن را ناپسند می‌دانستند.

با این حال، متون تاریخی و شرح‌ حال‌ها نشان می‌دهند که این مسئله بر پذیرش تلاوت آهنگین استوار بوده است و مردم را به سمت گوش دادن به قرآن با اجرای آهنگین متمایل می‌کرده است. بدین ترتیب مسلمانان از فتاوای سختگیرانه مبنی بر ممنوعیت تلاوت آهنگین قرآن فراتر رفته‌اند، همانطور که از فتاوای ممنوعیت آلات موسیقی تبعیت نکرده‌اند.

از آنجا که تلاوت با نغمه پدیده‌ای رایج در کشورهای مسلمان بوده و اختلاف نظر در مورد ممنوعیت فقهی آن وجود داشته است، اما می‌توان ادعا کرد که مفهوم «تلاوت با نغمه» نشان‌دهنده سقفی برای همه مکاتب قرائت آهنگین است، مانند مکاتب عراقی، حجازی قدیم، تونسی، مراکشی و ترکی، و البته در صدر آنها، مکتب مصری که بیشترین گسترش را در جهان اسلام داشته و منابع تاریخی شواهد بسیاری را درباره شکوفایی آن به ما نشان می‌دهند.

«قرآن جمعه» رسم هفتگی مساجد در عصر اموی

مجله مصری megazine در این باره می‌نویسد: «قرآن جمعه» مهمترین مناسبت هفتگی منظم بود که به هنر قرائت قرآن در مصر می‌پرداخت. قاری نیم ساعت تا 45 دقیقه پیش از نماز جمعه، در مسجد تلاوت می‌کرد و نمازگزاران برای گوش دادن به قرائت قرآن، قبل از خطبه‌ها و نماز، در مسجد جمع می‌شدند.

این رسم از دوران اموی آغاز شد، زیرا طبق تاریخ مصر، مسجد باستانی مصر که به مسجد عمرو بن عاص معروف است، از سال 76 ه.ق و در زمان ولایت عبدالعزیز مروان و خلافت عبدالملک بن مروان، شاهد آغاز رسم قرآن جمعه بوده است.

نخستین قاری قرآن جمعه، قاضی عبدالرحمن بن حجیره الخولانی بود که در سال 83 ه.ق درگذشت و طرفدار سبک قرائت با نغمه بود. سپس قاضی توبه بن نمر در زمان هشام بن عبدالملک قاری جمعه بود.

تداوم این رسم هفتگی در دوران اموی به مدت بیش از 50 سال طول کشید و این امر آن را به بستری مناسب برای توسعه هنر قرائت آهنگین تبدیل کرد. زیرا قاری‌ای که هر جمعه قرآن را برای مردم قرائت می‌کرد، ناچار باید صدای خود را بهبود داده و به صورت آهنگین تلاوت می‌کرد تا مردم را به گوش دادن ترغیب کرده و جایگاه خود را بالا ببرد.

احمد بن طولون و پیوند قرائت قرآن با اذان در دوران عباسی

در دوران عباسی، ربیع‌ بن سلیمان مرادی، شاگرد امام شافعی، مؤذن مسجد عمرو بن عاص بود و قرآن را با نغمه تلاوت می‌کرد. شاید این یکی از قدیمی‌ترین روایت‌هایی باشد که حرفه قرائت آهنگین را با حرفه اذان مرتبط می‌کند زیرا هم به صدای زیبا و هم به اجرای خوب نیاز داشت.

در دوران حکومت احمد بن طولون (254 – 270 ه.ق) هویت هنری قرائت قرآن آشکارتر می‌شود. المقریزی نقل می‌کند که ابن طولون اتاقی در نزدیکی مسجد درست کرده بود و تعداد 12 مرد را که به آنها «مکبرین» می‌گفتند، به آنجا آورده بود که چهار نفر از آنها هرشب به نوبت در آنجا می‌مانند و در طول شب به دعا و تسبیح خداوند مشغول بوده و قرآن را با نغمه‌ای خوش تلاوت می‌کردند و در مواقع اذان نیز اذان می‌گفتند.

این نشان می‌دهد که تلاوت قرآن در دوران احمد بن طولون به درجه‌ای از بلوغ هنری مشابه آنچه امروز می‌شناسیم رسیده بود. بدین معنا که قاریان قرآن از آنجا که به اذان نیز مرتبط می‌شدند، باید مهارت‌های ویژه قرائت و آهنگین بودن آن را می‌دانستند.

در مورد مسجدی که نام او را بر خود دارد، «مسجد جامع احمد بن طولون» باید گفت که یکی از مشهورترین مساجد مصر محسوب می‌شود. گفته می‌شود که او پس از نماز خواندن در یک مسجد بسیار کوچک، تصمیم به ساخت آن گرفت. این تصمیم پس از خوابی که پس از ساخت آن دید، گرفته شد: او خواب دید که آتش مسجد را فرا گرفته است، که برخی آن را نشانه پذیرش دعاهای او توسط خداوند تفسیر کردند. این مسجد یکی از بناهای تاریخی قاهره محسوب می‌شود. ابن طولون، یک مهندس قبطی به نام سعید بن کاتب الفرغانی را برای ساخت مسجدی مستحکم مأمور کرد و به او گفت: «من مسجدی می‌خواهم که حتی اگر مصر بسوزد و حتی اگر سیل بیاید، پابرجا بماند.» در واقع، این مسجد قرن‌ها بدون نیاز به بازسازی‌های گسترده بدون تغییر باقی ماند. این دقیقاً همان اتفاقی بود که افتاد وقتی که فتح مصر توسط عباسیان، شهر قدیمی را به طور کامل ویران کرد و تنها مسجد پابرجا ماند.

ظهور قرائت آهنگین در عصر فاطمی

با آغاز دوران فاطمیان، شیوه‌های هنری قرائت تثبیت شد، زیرا حضور قاریان در مراسم مختلف فاطمیان ضروری بود. بخش‌های هنری متنوع بودند، از جمله قرائت آهنگین، خواندن اشعار صوفیانه، تکبیر، تهلیل و اذان.

در دوران فاطمیان نام یک قاری که پس از ربیع بن سلیمان، قدیمی‌ترین قاری شناخته می‌شود، به چشم می‌خورد. او ابوالعباس احمد بن المشجره، قاری وزیر افضل شاهنشاه بن بدر الجمالی (487 – 515 هـ.ق) بود که به داشتن صدایی زیبا و دلنشین توصیف شده است.

پدیده حجره قاریان در عصر مملوکی

در عصر مملوکی که معماری توسط حاکمان و امراء آن دوران رشد یافت، قاهره شاهد پدیده‌ای معماری بود که در گسترش فن تلاوت نقش داشت. این پدیده شامل ساخت پنجره‌هایی شبیه ضریح بود که معمار پنجره‌های بزرگی در یکی از اتاق‌های ساختمان مشرف به خیابان می‌ساخت و این حجره مخصوص نشستن قاریان قرآن بود تا در آنجا قرآن تلاوت کنند و هرکس در خیابان از آنجا عبور می‌کند، آن تلاوت را بشنود و ثواب این تلاوت به صاحب منزل برسد. اموالی هم که وقف می‌شد صرف حقوق قاریان می‌شد و بدین ترتیب، قاریان حرفه‌ای یک منبع درآمد اضافه بر وقفیات حاکمان و امرای درگذشته بدست می‌آوردند.

ادامه دارد ...