کد خبر: ۴۳۳۶۵۴۴

تاریخ: ۰۵ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۳:۲۴

هشدار معاون پرورشی درباره بودجه ناچیز فعالیت‌های تربیتی

معاون پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به طراحی الگوی «پرورشی نوین» مبتنی بر سرگرمی‌های مفید، نقش‌آفرینی دانش‌آموزان و استعدادیابی، از بودجه اندک فعالیت‌های پرورشی انتقاد کرد و گفت: سرانه ۳۰ هزار تومانی برای فعالیت‌های پرورشی، امکان برگزاری اردوها و فعالیت‌های گروهی را به شدت محدود کرده است.

به گزارش خبرنگار ایکنا، نشست خبری صادق حسین‌زاده ملکی، معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش سه‌شنبه ۵ اسفندماه در دبیرستان دخترانه شهدای هفتم تیرماه برگزار شد.

حسین‌زاده ملکی در این نشست گفت: ما در هفته و روز امور تربیتی و تربیت اسلامی با مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها و استعداد‌های کم‌نظیری روبه‌رو هستیم که در ایران عزیزمان وجود دارد؛ استعداد‌هایی که بی‌تردید بسیار مهم‌تر از منابع نفتی و ذخایر زیرزمینی‌اند. بزرگ‌ترین دارایی ایران، نوجوانان، جوانان و دانش‌آموزان مستعد و پرانگیزه این مرزوبوم هستند که نویدبخش آینده‌ای درخشان برای کشور عزیزمان هستند.

وی افزود: هفته امور تربیتی، فرصتی است برای آسیب‌شناسی مجموعه‌فعالیت‌های نظام تعلیم و تربیت از یک سو و بازنگری در ایده‌ها، گفت‌و‌گو‌ها و برنامه‌هایی از سوی دیگر که برای آماده‌سازی نسل ارزشمند امروز جهت ساختن فردای ایران ضروری است. مهم‌ترین و مؤثرترین رکن تربیت، خانواده‌ها هستند و نظام تعلیم و تربیت، نقش مکمل را در کنار فعالیت‌های خانواده ایفا می‌کند. به لطف توجه ویژه رئیس‌جمهور محترم به امر آموزش‌ و پرورش، مسئله عدالت آموزشی و ارتقای کیفیت آموزش از موضوعات اصلی و اولویت‌های دولت برای دهه‌های آینده است. پرداختن به مسائل دانش‌آموزان از امروز، گامی اساسی در حل چالش‌های آینده محسوب می‌شود.

حسین‌زاده ملکی تأکید کرد: ارتقای کیفیت آموزشی، نیازمند تحول است؛ چراکه بسیاری از مهارت‌های زندگی و خوشبختی در کلاس‌های درس آموزش داده می‌شود، اما این فعالیت‌های پرورشی هستند که امکان تمرین این مهارت‌ها را برای دانش‌آموزان فراهم می‌کنند. صرف ساعت‌ها صحبت درباره اهمیت تعامل، گفت‌و‌گو و ارتباطات، بدون فراهم‌آوردن فرصت تمرین کار گروهی و اجتماعی در بستر فعالیت‌های پرورشی، نتیجه‌بخش نخواهد بود. بنابراین، در الگوی جدیدی که مبتنی بر پژوهش‌های گسترده در حوزه پرورشی دنبال می‌کنیم، رویکردی را در پیش گرفته‌ایم که ضمن پایبندی به اصول اولیه بازمهندسی امور تربیتی در دوره انقلاب اسلامی، براساس مقتضیات زمان، فناوری‌های روز و نیاز‌های نوجوان امروز طراحی شده است. به همین دلیل، شعار هفته‌ امور تربیتی امسال را «پرورشی نوین» نام نهاده‌ایم.

ارتقای فعالیت‌های پرورشی

وی در ادامه بیان کرد: البته ارتقای فعالیت‌های پرورشی امری پیچیده، زمان‌بر و حساس است، اما آنچه اهمیت دارد، حرکت در مسیر درست و شناخت دقیق این مسیر است. پژوهش‌های متعددی را تحلیل و بررسی کرده‌ایم و نمونه‌هایی از برترین تجربیات جهانی را مطالعه کرده‌ایم. الگوی نهایی، برنامه‌ای ۱۰ ساله با برش‌های یک‌ساله است؛ چراکه معتقدیم نه باید آن‌چنان درگیر مسائل روز شد که آینده‌نگری را از دست داد و نه باید آینده را چنان دور در نظر گرفت که از امروز غافل ماند.

وی در ادامه درباره برنامه‌های پرورشی نوین از منظر دانش‌آموز گفت: گاه از منظر نظامات اجرایی، برنامه‌ای و راهبردی به پرورش نگاه می‌کنیم، اما گاه باید از دریچه نگاه دانش‌آموز به این مقوله بنگریم، به اعتقاد من، لایه بیرونی و ارتباط مستقیم با دانش‌آموزان، که هم نیاز و هم علاقه آنهاست، باید در اولویت باشد. منظور از این لایه، «سرگرمی» است؛ مفهومی که به نظر من بسیار از آن غفلت کرده‌ایم. سرگرمی صرفاً به بازی محدود نمی‌شود، بلکه لایه بیرونی بسیاری از فعالیت‌های پرورشی در سال‌های آینده بر پایه سرگرمی‌های مفید فردی و گروهی بنا خواهد شد. نمونه آن را می‌توان در طرح «الگوی ایران‌مون» مشاهده کرد؛ بسته‌های فرهنگی و تربیتی ویژه مدرسه که با دقت و تدبیر طراحی شد. در این طرح که مبتنی بر انتخاب‌گری مربیان و با بهره‌گیری از سرگرمی‌های گروهی و فردی بود، کتابچه «فانوس» به مربیان پرورشی پیشنهاد داد که با حداقل امکانات، چه سرگرمی‌هایی را می‌توانند در مدرسه رقم بزنند.

وی تصریح کرد: پس از بهره‌مندی از این فضا‌های سرگرمی‌ساز، لایه دوم که دانش‌آموزان را به سطح عمیق‌تری می‌برد، «نقش‌آفرینی» است. متأسفانه فرصت نقش‌آفرینی دانش‌آموزان در برنامه‌های مختلف نظام تعلیم و تربیت به مرور کمرنگ شده است. با تعطیلی پنج‌شنبه‌ها، بار فعالیت آموزشی به پنج روز دیگر منتقل شد و از سوی دیگر، تعطیلی‌های مکرر به دلیل شرایط آب‌وهوایی، فشار بیشتری بر برنامه‌های آموزشی وارد کرده، به‌گونه‌ای که معلمان حتی فرصت کافی برای تدریس دروس خود را نمی‌یابند. طبیعی است که نخستین قربانی این وضعیت، فرصت‌های نقش‌آفرینی دانش‌آموزان در مدرسه است. سازوکار مدرسه نیازمند تغییر است و بخشی از این تغییر به فرهنگ‌سازی نیاز دارد. امسال یکی از اقدامات ما این بود که تغییر نگاه در حوزه‌ پرورشی را آغاز کنیم؛ به‌گونه‌ای که یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی مدارس، میزان و درصد مشارکت دانش‌آموزان در فعالیت‌های مختلف باشد. اگر دانش‌آموز عزیز ما در دوره‌ نوجوانی، بسیاری از فعالیت‌ها، چالش‌ها و مسائل را تجربه نکند، بی‌تردید در مراحل بعدی زندگی با مخاطراتی روبه‌رو خواهد شد.

چهار مسئله مهم دانش‌آموزان

حسین‌زاده ملکی با اشاره به «مصرف فرهنگی و تربیتی» گفت: دانش‌آموزان باید فرصت گفت‌و‌گو، تحمل و تفکر را بیابند و در این مسیر، محتوای مناسب در اختیار آنها قرار گیرد. در بسته‌های «ایرانمون»، نمونه‌هایی از این الگو‌های محتوایی ارائه شده است؛ مانند دستگاه نمایشگاهی و قدرت که به‌صورت کنش‌آفرین در مدرسه در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد. موضوع دیگر «مسئله استعدادیابی» است. بزرگ‌ترین سرمایه جمهوری اسلامی ایران و کشور عزیزمان، استعداد‌های دانش‌آموزان است. الگو‌های بسیار خوبی برای مدل‌های فراگیر استعدادیابی و استعداد‌پروری، با تکیه بر نظرات اساتید دانشگاه‌های مختلف کشور آماده داریم. سازوکار‌های فناورانه، اداری و قانونی نیز فراهم شده است و در چند سال آینده شاهد آن خواهیم بود که بسیاری از فعالیت‌های پرورشی به سمت خدمت‌رسانی و فراهم‌آوردن امکان بروز استعداد‌های دانش‌آموزان جهت‌گیری می‌شود. تمامی فعالیت‌ها به شکلی در اختیار دانش‌آموز قرار خواهد گرفت تا فرصت بروز استعداد‌های متنوع خود را در مدرسه و فرامدرسه بیابد. این کار اگرچه بسیار سخت و زمان‌بر است، اما با نگاه برنامه‌ای ۱۰ ساله و برش‌های یک‌ساله آن را دنبال می‌کنیم. اگر این چهار مسئله از منظر دانش‌آموزی به خوبی پیش برود، شاهد پرورش خرد، مهارت‌های زندگی و مهارت‌های خوشبختی در میان آنان خواهیم بود.

وی در ادامه به حکمرانی و الگوی نظامات مدیریتی اشاره کرد و افزود: ما حداقل پنج نظام برنامه‌ای را باید به‌ تدریج در فضای مدارس محقق کنیم و تمام فعالیت‌های پرورشی و اقدامات مرتبط را با این پنج نظام پیوند دهیم، نخستین نظام که در حال حاضر نسبت به سایر نظامات مستقرتر و موفق‌تر است، نظام مراقبت از دانش‌آموزان در برابر آسیب‌های اجتماعی است. برنامه ملی نماد پس از فرازوفرود‌های فراوان در دهه گذشته، سرانجام در سال ۱۴۰۳ به تصویب شورای اجتماعی کشور رسید و ابلاغ شد. در یکی دو سال اخیر نیز با قدرت بسیار زیادی دنبال شده است. نظام دوم که باید به یاری این نظام مراقبت بیاید، نظام نقش‌آفرینی، مشارکت و مسئولیت‌پذیری دانش‌آموزان است. الگوی نقشینه که در سال تحصیلی فعلی آغاز کرده‌ایم، در فاز اولیه تحقق مدرسه‌ای خود، اتفاقات جالب و دلنشینی را رقم زده است. در نسبت با سازمان‌دهی فعالیت‌های مدرسه‌ای، طبیعتاً با نقطه مطلوب فاصله داریم. این فرایند از ۱۳ آبان آغاز شد، در دهه فجر به اوج خود رسید و این مسیر ادامه خواهد داشت تا سازوکار‌های تربیتی مدرسه بر این اساس بازمهندسی شوند. از منظر حکمرانی، نظام‌های دیگری نیز قابل طرح هستند؛ از جمله نظام محتوا، فناوری و دانش‌آموزان که پیش‌تر اشاره شد. الگوی آن در حال تعریف است و مدل‌های متنوعی برای آن پیش‌بینی شده است. مسئله فناوری یکی از موضوعات کلیدی حوزه پرورشی است که در جای خود باید به آن پرداخته شود. زیرساخت‌ها و مقدمات قانونی آن در چند ماه اخیر فراهم شده و این مسیر با قدرت ادامه خواهد یافت.

وی درباره نظام استعدادیابی و هدایت رشد تربیتی گفت: آخرین محور نیز نظام پرورشی در برنامه درس ملی است. درست آن بود که ابتدا مسئله پرورشی در برنامه درس ملی حل می‌شد، سپس نظام استعدادیابی بنا می‌شد و بعد به سراغ نظام محتوا و مشارکت می‌رفتیم. اما به دلایل متعدد و بنا به فوریت‌ها، از نقطه‌ای دیگر آغاز کردیم. باید تأکید کنم که تا زمانی که مسئله پرورشی در برنامه درس ملی حل نشود، بسیاری از مسائل دیگر نیز به سرانجام مطلوب نخواهند رسید.

مهمترین گلایه مربیان پرورشی

حسین‌زاده ملکی تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین گلایه‌های مربیان پرورشی این است که حتی تشکل‌های دانش‌آموزی و خود دانش‌آموزان، فرصتی برای نقش‌آفرینی در ساعات مدرسه ندارند. باید سریعاً به سر کلاس‌ها رفت و درس‌ها را ارائه داد و پس از آن، تنها زنگ تفریح فرصتی اندک برای دانش‌آموزان باقی می‌گذارد. خوشبختانه در حال حاضر در حوزه سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، اتفاقات بسیار مبارک و اساسی در حال وقوع است و یکی از وجوه مورد توجه، بحث فرصت‌سازی برای فعالیت‌های پرورشی است و امیدواریم بتوانیم به‌تدریج درس پرورشی را با الگویی جدید در برنامه درس ملی طراحی کنیم؛ الگویی که مبتنی بر سرگرمی‌های مفید گروهی باشد، نه لزوماً ارائه اطلاعات یک‌جانبه. باید به دانش‌آموزان فرصت دهیم تا ذهنشان نفس بکشد، کار گروهی را تمرین کنند و گفت‌و‌گو را تجربه کنند. طبیعتاً این فرایند ممکن است چندین سال به طول بینجامد تا به مدارس برسد. اگر ساعت درس پرورشی را احیا کنیم، معنای آن کار گروهی در کلاس، بازی در کلاس و تماشای فیلم در کلاس است. ما ذخیره عظیمی از تولیدات فرهنگی و هنری داریم که به دلایل مختلف در اختیار دانش‌آموزان قرار نمی‌گیرد و در نتیجه، ذائقه فرهنگی و هنری آنها ارتقا نمی‌یابد. ساعت پرورشی می‌تواند بستری برای دنبال‌کردن الگو‌های حوزه سرگرمی باشد.

وی درباره برنامه ملی نماد بیان کرد: نظام مراقبت از دانش‌آموزان در برابر آسیب‌های اجتماعی به‌عنوان چتر حمایتی دولت و حاکمیت، به طور خاص از دانش‌آموزان مراقبت می‌کند. این برنامه با وجود همه محدودیت‌ها و مشکلات در حوزه امکانات و ظرفیت نیروی انسانی، گسترش چشمگیری یافته است. در سال گذشته، قریب به ۸ میلیون دانش‌آموز غربالگری شدند. همچنین در کمتر از یک سال گذشته، بیش از ۳۷۷ هزار دانش‌آموز که نیاز به رسیدگی‌های فوری روان‌شناختی داشتند، در مدارس ما خدمات ویژه دریافت کردند.

وی با اشاره به تسهیل‌گری و مانع‌زدایی از مشارکت دانش‌آموزان اظهار کرد: بسیاری از اوقات، نیازی به اقدام جدید نیست؛ کافی است موانع را از سر راه برداریم. نمونه آن را در ماجرای اعتکاف دانش‌آموزی شاهد بودیم. امسال برخی پیش‌بینی می‌کردند که با کاهش مشارکت دانش‌آموزان مواجه شویم؛ چراکه ایام اعتکاف با امتحانات هم‌زمان شده بود، تعطیلات محدود بود، استفاده از امکانات مساجد با محدودیت‌هایی روبه‌رو بود و از سوی دیگر، شرایط اقتصادی، جنگ شناختی و فضای پس از اغتشاشات، ممکن بود برخی خانواده‌ها را نسبت به حضور فرزندانشان دچار نگرانی کند. اما با وجود همه مسائل، حدود ۱۲ هزار مسجد امسال میزبان برنامه‌های اعتکاف بودند که بیش از ۶ هزار مسجد به‌صورت تخصصی و اختصاصی ویژه اعتکاف دانش‌آموزی فعالیت کردند.

حسین‌زاده ملکی ادامه داد: استقبال دانش‌آموزان چنان عظیم بود که در سامانه‌ای که برای پیش‌ثبت‌نام راه‌اندازی کرده بودیم، چند روز پیش از آغاز برنامه، فهرست بلندی از دانش‌آموزانی که مسجد مناسب نیافته بودند را در اختیار مساجد قرار دادیم. نتیجه آن شد که در همین ۶ هزار مسجد اختصاصی دانش‌آموزی، بیش از ۶۳۰ هزار دانش‌آموز معتکف شدند و رکورد سال قبل را شکستند. اگر به مساجدی که اعتکاف عمومی برگزار می‌کردند نیز مراجعه کنید، درصد بالایی از شرکت‌کنندگان را دانش‌آموزان تشکیل می‌دادند؛ حتی در برخی مساجد عمومی، ۸۰ تا ۹۰ درصد معتکفین دانش‌آموز بودند که در آمار ما به‌عنوان مساجد تخصصی محاسبه نشده‌اند. برآورد می‌کنیم که بیش از ۸۰۰ هزار دانش‌آموز در سراسر کشور معتکف شده‌اند که دهه‌هشتادی‌ها بسیار بیشتر از دهه‌هفتادی‌ها در اعتکاف شرکت کردند و دهه‌نودی‌ها نیز به مراتب بیشتر از نسل‌های قبل خود در این مراسم حضور یافته‌اند. این پدیده‌ای قابل تأمل در فضای عمومی دانش‌آموزی کشور است.

وی ادامه داد: بیش از ۳۰۰ هزار دانش‌آموز امسال در برنامه‌های مختلف پرورشی شرکت کرده‌اند. در حوزه عمره دانش‌آموزی، امسال حدود ۱۲۰۰ نفر از دانش‌آموزان اعزام شدند که نسبت به سال گذشته تقریباً دو برابر شده است. در جشن‌های دهه فجر نیز، تلاش کردیم میدان به خود دانش‌آموزان سپرده شود، حتی اگر جا‌هایی اشتباه کنند یا ظاهر برنامه با انتظارات کلاسیک همخوانی نداشته باشد.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه این نشست در پاسخ به سؤال خبرنگاران درباره طرح «با انرژی‌ها» گفت: ما به دنبال ایجاد تحول اجتماعی در حوزه دانش‌آموزی با محوریت مسائل آب و انرژی و بهینه‌سازی مصرف آن هستیم. باور ما این است که دانش‌آموزان دیگر صرفاً مخاطب نیستند، بلکه می‌توانند به کنشگرانی فعال تبدیل شوند. به ذهن و توان آنان اعتماد داریم و باید بستر‌های لازم را در مدرسه، محله و منزل فراهم کنیم.

۲۵۰۰ مدرسه در طرح «با انرژی‌ها»

وی افزود: طرح «با انرژی‌ها» که به تازگی آغاز شده، حرکتی در این راستاست. در همین دو هفته ابتدایی، بیش از ۲۵۰۰ مدرسه به این پویش پیوسته‌اند. در این الگو، دانش‌آموزان در قالب گروه‌های مدرسه‌ای، با تحلیل الگوی مصرف آب و انرژی در مدرسه و با استفاده از محتوا‌های آموزشی، به راهکار‌هایی برای کاهش مصرف دست می‌یابند. مدارس موفق در این زمینه، از سوی وزارت نیرو و سایر نهادها، مزایایی از جمله حمایت‌های فناورانه و زیرساختی دریافت خواهند کرد. این فرآیند به تدریج به منازل و محله نیز تسری می‌یابد و موفقیت دانش‌آموزان از طریق بررسی قبض‌های مصرف سنجیده می‌شود. با این حال، هدف غایی این طرح فراتر از صرفه‌جویی است؛ مهم‌ترین دستاورد آن، جریان‌سازی و تقویت نقش‌آفرینی جمعی دانش‌آموزان است.

حسین‌زاده ملکی درباره توسعه فرصت‌های گفت‌و‌گو و نقش‌آفرینی در مدارس نیز گفت: ما به دنبال آن هستیم که فضای گفت‌و‌گو، ابتکار و نقش‌آفرینی را بیش از پیش در مدارس گسترش دهیم. یکی از اولویت‌های اصلی ما در دوره مسئولیت، ایجاد فرصت‌های برابر برای دانش‌آموزان جهت ابراز نظر و مشارکت مؤثر است. در همین راستا، بسته‌های راهنمای فعالیت‌های پرورشی (مانند کتاب فانوس) بر چگونگی ایجاد زمینه‌های گفت‌و‌گو تأکید دارند. معتقدیم گفت‌و‌گو و اظهارنظر در ساعات پرورشی، به رشد شخصیتی دانش‌آموزان کمک کرده و فشار را از دوش معلمان و برنامه درسی کاهش می‌دهد.

وی با اشاره به توسعه خدمات مشاوره‌ای و عدالت آموزشی تصریح کرد: در راستای عدالت آموزشی، ارتقای حضور مشاوران در مدارس را به طور جدی دنبال می‌کنیم. تعداد مشاوران از ۱۸ هزار نفر فراتر رفته و ساعات مشاوره در هفته از ۴۳ هزار ساعت در سال گذشته به ۴۸۴ هزار ساعت در سال جدید افزایش یافته است. این رشد، امکان بهره‌مندی حدود یک میلیون دانش‌آموز دیگر را از خدمات مشاوره‌ای فراهم کرده است. با وجود کمبودها، به ویژه در دوره ابتدایی، اولویت تخصیص مشاور به مقاطع حساس سن بلوغ داده شده است. برای جبران کمبودها، طرح‌های ابتکاری مانند «گروه‌های مشاور سیار» برای پوشش مدارس فاقد مشاور اجرا می‌شود.

وی با اشاره به احیای نقش اردو‌ها و مدیریت هیجانات نوجوانی نیز بیان کرد: اردو‌ها از مؤثرترین و جذاب‌ترین فعالیت‌های پرورشی هستند که متأسفانه در دهه‌های اخیر مورد غفلت واقع شده‌اند. در یک سال اخیر، تکمیل و ارتقای نرم‌افزاری و سخت‌افزاری اردوگاه‌ها را در اولویت قرار داده‌ایم و امیدواریم در سال آینده شاهد جهش چشمگیری در این زمینه باشیم. هیجان و انرژی نوجوانی یک ذخیره ارزشمند ملی است. نگاه ما به این هیجان، نه صرفاً تخلیه، بلکه هدایت آن در مسیر حل مسائل کشور و رشد فردی دانش‌آموز است. الگوی پرورشی نوین بر پایه اعتماد به همین انرژی و ابتکار نوجوانان بنا شده است.

حسین‌زاده ملکی در ادامه چالش‌های بودجه‌ای و چشم‌انداز آینده را مورد اشاره قرار داد و گفت: متأسفانه سهم بودجه فعالیت‌های پرورشی در مقایسه با نیاز‌ها بسیار ناچیز است به عنوان مثال سرانه ۳۰ هزار تومانی برای فعالیت‌های پرورشی است. این کمبود، امکان برگزاری اردو‌ها و فعالیت‌های گروهی را به شدت محدود کرده است. امیدواریم این توازن در بودجه‌های آتی (نظیر بودجه ۱۴۰۵) اصلاح شود. تا زمانی که زیرساخت‌های مالی و امکاناتی برای فعالیت‌های پرورشی فراهم نشود، مدارس در رقابت با فضا‌های جایگزین مانند کافه‌ها، دستشان خالی است. با وجود محدودیت‌ها، با تکیه بر خلاقیت، فناوری، کمک خیرین و انرژی خود دانش‌آموزان در تلاشیم این کمبود‌ها را جبران کنیم.

وی افزود: هدف نهایی ما این است که هر دانش‌آموز فرصت یابد تا استعداد‌های خود را بروز دهد و به جای فرار از مسئله، به دنبال حل آن باشد و امیدواریم تا پایان دولت چهاردهم، بخش مهمی از این اهداف در تعداد قابل توجهی از مدارس کشور محقق شود.