کد خبر: ۴۳۳۶۷۶۰

تاریخ: ۰۶ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۳:۱۶

قناعت نتیجه نگاه درست به دنیا در جهان‌بینی اسلامی است

یک دانشیار دانشگاه علوم پزشکی سبزوار با تأکید بر اینکه مفهوم قناعت در معارف اسلامی نیازمند فهمی دقیق و غیرسطحی است، گفت: دنیا در نگاه دین نه امری مذموم و نه هدف نهایی انسان است، بلکه عرصه آزمون و مزرعه آخرت به‌شمار می‌آید و غفلت از این معنا، جامعه امروز را به سوی وابستگی و مصرف‌زدگی سوق داده است.

به گزارش ایکنا، کانون قرآن و عترت دانشگاه حکیم سبزواری، سلسله کارگاه‌های «شب‌های معرفت» با هدف تعمیق معرفت دینی و ارتقای ساحت خودشناسی و خودسازی در ماه مبارک رمضان برگزار می‌کند. در امتداد این سلسله نشست‌ها، شامگاه 5 اسفندماه به‌صورت برخط با سخنرانی مصطفی مؤمنی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، با موضوع «ارزش قناعت و دوری از وابستگی» برگزار شد.

مصطفی مؤمنی در سخنانی با اشاره به جایگاه قناعت در آموزه‌های دینی، این فضیلت اخلاقی را یکی از مهم‌ترین عوامل آرامش فردی و سلامت اجتماعی دانست و با تأکید بر اینکه وابستگی‌های مادی، انسان را از رشد معنوی بازمی‌دارد، قناعت را به‌ معنای انفعال یا ترک تلاش ندانست بلکه نگاهی عاقلانه و هدفمند به نیازها و داشته‌های آدمی مطرح کرد که می‌تواند انسان را از اسارت مصرف‌زدگی نجات دهد.

گزیده این نشست را در ادامه می‌خوانیم:

بحث از دنیا در آیات و روایات اسلامی، همواره با نوعی دوگانگی ظاهری همراه بوده است؛ گاه دنیا به‌شدت مورد نکوهش قرار می‌گیرد و گاه به‌عنوان عرصه‌ای ارزشمند و تعیین‌کننده در سرنوشت انسان معرفی می‌شود. این پرسش اساسی مطرح است که دنیا در نگاه دین، حقیقتی ناپسند است یا نعمتی الهی؟ و انسان مؤمن چه نگاهی باید به دنیا داشته باشد؟

در تبیین این مسئله، نخست باید به تلقی درست از مفهوم «دنیا» در جهان‌بینی اسلامی توجه کرد. دنیا در لغت به معنای «نزدیک» یا «پست‌تر» در برابر «عقبی» و آخرت است؛ یعنی عالمی که اکنون در آن حضور داریم و نتیجه و عاقبت آن در جهان دیگر آشکار می‌شود. از این منظر، دنیا و آخرت دو حقیقت گسسته و متضاد نیستند، بلکه دو مرحله از یک مسیر واحدند؛ دنیایی که مقدمه و مزرعه آخرت به‌شمار می‌آید.

بر همین اساس، دنیا به‌خودیِ خود نه مذموم است و نه هدف نهایی. آنچه مورد نکوهش قرار می‌گیرد، نوع نگاه و انتخاب انسان در مواجهه با دنیاست.خداوند در سوره قصص آیه 77 می‌فرمایند«وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ ۖ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا»در آنچه خدا به تو عطا کرده است سرای آخرت را بجوی، و سهم خود را از دنیا فراموش مکن. اگر دنیا به‌عنوان ابزار، گذرگاه و فرصت دیده شود، ارزشمند و حتی ضروری است؛ اما اگر به‌عنوان محل اقامت، تکیه‌گاه نهایی و مقصد تلقی شود، به عامل غفلت و سقوط انسان تبدیل می‌شود.

در آیات قرآن کریم، دنیا صحنه آزمون الهی معرفی شده است؛ جایی که انسان در بوته امتحان قرار می‌گیرد تا مراتب ایمان، عمل و نیت او آشکار شود. آفرینش مرگ و زندگی برای آن است که روشن شود کدام انسان «احسن عملاً» است. این آزمون، نه برای سرکوب انسان، بلکه برای رشد، تکامل و استکمال اوست. بنابراین، دنیا میدان تربیت و تعالی است، نه صرفاً عرصه لذت یا رنج.

حضرت علی(ع) در نهج‌البلاغه نیز بر همین دوگانگی تفسیری تأکید دارد. دنیا می‌تواند محل نجات باشد یا جای هلاکت؛ بستگی به آن دارد که با چه نگاهی مورد استفاده قرار گیرد. دنیا در کلام امیرالمؤمنین(ع)، بازار اولیای الهی و مزرعه آخرت معرفی می‌شود؛ جایی برای کسب ایمان، فضیلت و عمل صالح. اگر آخرت حقیقتی مسلم است، بذر آن تنها در همین دنیا کاشته می‌شود.

نکوهش دنیا در متون دینی، ناظر به «دلبستگی» است، نه «داشتن». دنیا زمانی خطرناک می‌شود که انسان آن را ثابت، ماندگار و هویت‌بخش بداند. از همین رو، قرآن کریم بارها بر فانی بودن دنیا و ناپایداری مال، فرزند و جلوه‌های ظاهری تأکید می‌کند؛ اموری که در روز حساب هیچ‌کدام نفعی نخواهند داشت، مگر قلبی سلیم و الهی.

در چنین بستری، فضیلت اخلاقی «قناعت» معنا پیدا می‌کند. قناعت به‌معنای ترک تلاش، فقرطلبی یا کناره‌گیری از زندگی نیست، بلکه توانمندی انسان در بسنده کردن خردمندانه به اندازه نیاز و پذیرش آگاهانه روزی الهی است؛ همراه با انجام مسئولیت‌ها و تلاش برای آبادانی دنیا. قناعت، یک رفتار بیرونی در شیوه مصرف و بهره‌برداری از نعمت‌هاست. در کنار قناعت، «زهد» قرار دارد که بیشتر ناظر به وضعیت درونی انسان است. زهد یعنی نداشتن وابستگی قلبی به دنیا؛ نه اندوهگین شدن افراطی نسبت به آنچه از دست می‌رود و نه سرمستی و غرور نسبت به آنچه به دست می‌آید. این تفسیر، زهد را از برداشت‌های نادرستِ دنیاگریزانه و انزواطلبانه جدا می‌کند.

بیشتر بخوانید: معنای صحیح زهد

براساس این نگاه، انسان باید در دنیا زندگی کند، کار کند، بسازد و تلاش کند، اما دنیا در دل او جای نگیرد. دنیا باید در اختیار انسان باشد، نه انسان در اسارت دنیا. قناعت بدون زهد، به ظاهرسازی و ریا می‌انجامد و زهد بدون قناعت، ناقص و ناپایدار خواهد بود. پیوند این دو، انسان را از حرص، وابستگی و مصرف‌زدگی رها می‌سازد و آرامش درونی و تعادل اخلاقی به همراه می‌آورد.

در روزگاری که ارزش‌ها بیش از هر زمان دیگری بر محور مصرف، رقابت مادی و انباشت دارایی شکل گرفته است، بازخوانی این نگاه معرفتی به دنیا، ضرورتی جدی به‌شمار می‌آید؛ نگاهی که دنیا را نفی نمی‌کند، اما اجازه نمی‌دهد انسان در آن غرق شود، و قناعت و زهد را نه به‌عنوان عقب‌نشینی از زندگی، بلکه به‌مثابه بلوغ اخلاقی و معنوی معرفی می‌کند.