کد خبر: ۴۳۳۶۸۵۹

تاریخ: ۰۹ اسفند ۱۴۰۴ - ۰۰:۰۱

در گفت‌وگویی مطرح شد

آیت‌الله مامقانی؛ مردی که علم و اخلاق را بی‌نام جاودانه کرد

چهارم اسفند ۱۴۰۴ شمسی، جهان تشیع و حوزه علمیه قم یکی از پژوهشگران برجسته و متعهد خود را از دست داد؛ آیت‌الله محمدرضا مامقانی، عالمی فاضل و محقق بی‌نظیر در علوم حدیث، رجال و درایه، که در سن ۷۲ سالگی دار فانی را وداع گفت. ایشان از نوادگان دو فقیه بزرگ، شیخ جعفر کاشف‌الغطاء و شیخ محمدحسن مامقانی، سال‌ها به تحقیق و تدریس در حوزه علمیه قم پرداخت و میراث علمی و اخلاقی ارزشمندی بر جای گذاشت. آیت‌الله مامقانی با تبحر در تصحیح و تحقیق آثار اجدادی و پدری، همراه با اخلاقی والا و اهتمامی کم‌نظیر به تربیت شاگردان، الگویی ممتاز برای محققان و روحانیون شد. آثار ایشان، چه با نام خود و چه بی‌نام، در حوزه‌های رجالی، تاریخی و اعتقادی، نمایانگر دقت علمی، فروتنی و سعه‌صدر اوست. کم‌اند چهره‌هایی که هم در علم و هم در اخلاق و تربیت شاگردان نمونه باشند و تأثیر آثارشان نه تنها بر زندگی معاصر، بلکه بر میراث علمی آیندگان باقی بماند.

سرویس اندیشه‌ ایکنا در این مجال، فرصتی فراهم آورده است تا با یکی از شخصیت‌های برجسته، حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر مهدی‌پور؛ نویسنده، محقق، خطیب و استاد حوزه علمیه، گفت‌وگو کند. مشروح این گفت‌وگو، نگاهی دارد به زندگی علمی و اخلاقی آیت‌الله مامقانی، آثار ماندگار ایشان، تلاش‌های بی‌دریغ در تحقیق و تصحیح کتاب‌های کم‌نظیر اسلامی و اهتمام به تعلیم و تربیت دینی، تا خواننده با ابعاد مختلف شخصیت این استاد برجسته آشنا شود که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم:

در میان خاندان‌های مشهور، برخی خانواده‌ها هستند که نام محل زندگی‌شان به دلیل حضور آن‌ها، شهرت جهانی یافته است. از جمله «مامقان» که یک روستا در نزدیکی تبریز و پنج فرسخی جنوب این شهر است و به برکت حضور خاندان مامقانی، به اسمی شناخته‌شده در جهان تبدیل شده است. برای نمونه، آیت‌الله فاضل شرفیانی سبب شدند تا دهکده «شرفیان» جهانی شود. همچنین مرحوم آیت‌الله میلانی که اهل روستایی نزدیک تبریز بودند، با حضور این چهره علمی برجسته، نام «میلان» در دنیا شهرت یافت. یا شهر «بروجرد» که با ظهور آیت‌الله بروجردی شهرت جهانی پیدا کرد.

آیت‌الله محمدرضا مامقانی از خاندان بسیار بزرگواری هستند که تا هفت نسل گذشته، همه آنان عالم و مرجع بوده‌اند. دوست عزیز ما، آیت‌الله شیخ محمدرضا مامقانی، در سال ۱۳۵۱ همراه با پدر بزرگوارشان و پس از اخراج ایرانی‌ها از عراق به ایران آمدند. مدتی کوتاه در تهران اقامت داشتند و سپس به قم رفتند و ایشان بیش از ۵۰ سال در خدمت پدر، به تحقیق و پژوهش مشغول بودند.

از مهم‌ترین آثار ایشان، تحقیق بر موسوعه رجالی «تنقیح المقال» اثر جدشان، آقاشیخ عبدالله مامقانی است. این کتاب در سه جلد بزرگ به چاپ سنگی رسیده بود، اما ایشان در خدمت پدر، شبانه‌روز تلاش کردند و آن را به ۱۰۰ جلد گسترش دادند. تا جلد ۳۲، ایشان در خدمت پدر بودند و مجلدات به نام پدر چاپ می‌شد، اما از سال ۱۳۳۲ به بعد، این کتب به نام آیت‌الله شیخ محمدرضا مامقانی تحقیق، تصحیح و چاپ شد؛ یعنی با تمامی منابع تطبیق داده و استدراکات فراوانی بر آن افزوده‌اند. تا کنون، تا جلد ۴۲ توسط مؤسسه آل‌البیت چاپ شده است.

اثر مهم دیگر ایشان، تحقیق بر «مقباس الهدایه» اثر جدشان، عبدالله مامقانی است که در هفت جلد چاپ شده است. آیت‌الله روضاتی نوشته‌اند که این کتاب شریف، توسط نواده مؤلف، عالم فاضل و محقق متقی جناب شیخ محمدرضا مامقانی، فرزند ارجمند علامه آیت‌الله حاج شیخ محی‌الدین مامقانی، در هفت مجلد شامل مقدمه، تحقیق، تألیف، استدراک و … به صورت شایسته و با برکت، در مؤسسه آل‌البیت چاپ شده است.

بی توجه به نام و نشان

آیت‌الله محمدرضا مامقانی آثار فراوانی دارند که نام ایشان بر روی آن‌ها درج نشده است؛ زیرا هدف ایشان هرگز ثبت نام خود بر آثار نبود. از جمله این آثار کم‌نظیر، کتاب «تشهید المثالب» است که برای علامه سیدمحمدقلی کنتوری لکهنوی، پدر صاحب «عبقات الانوار»، تهیه و چاپ شده است. ایشان این اثر را در ۱۷ جلد بزرگ تحقیق، تصحیح و چاپ کردند، بدون آن که نام خود را بر آن درج کنند، در حالی که هر کلمه و عبارت آن با دقت مورد بررسی قرار گرفته است. این کار، نیازمند دل بزرگ و سعه‌صدر فراوان است.

اساتیدی که این کتاب را دیده‌اند، می‌گویند پدر صاحب «عبقات» در این زمینه از پسر قوی‌تر بوده است. پسر در موضوع مناقب می‌نوشت که منابع آن در دسترس است، اما پدر در مورد مثالب می‌نوشت؛ نوشتن مثالب، با تقید کامل به منابع اهل سنت، کاری بسیار دشوار است. (مثالب در برابر مناقب به معنای رذیلت‌ها و فضیلت‌هاست.)

کتاب مهم دیگر ایشان، «مثالب النواصب» برای ابن شهرآشوب است که مناقب را هم شامل می‌شود. این اثر در ۱۲ جلد تحقیق و چاپ شده است؛ نسخه ناقصی از آن در کتابخانه ابن مسکویه اصفهان موجود بود. آیت‌الله العظمی شبیری حدود ۴۰ سال پیش به بنده توصیه کردند که اگر نسخه کامل پیدا شد، آن را چاپ کنیم و خودشان حاضر بودند منزلشان را بفروشند تا هزینه چاپ آن را تأمین کنند.

آیت‌الله مامقانی سال‌ها تلاش کردند تا نسخه کامل این کتاب را از هندوستان تهیه و تحقیق و تصحیح کنند؛ کاری بسیار دشوار و طاقت‌فرسا که در نهایت در ۱۲ جلد چاپ شد و باز هم نام ایشان بر آن درج نشد.

کتاب دیگری که ایشان بر روی آن کار کردند، مجلدات ۲۹، ۳۰ و ۳۱ بحارالانوار است. در رژیم سابق، ساواک اجازه چاپ کامل جلد ۲۸ را نداد و مانع ادامه چاپ بقیه مجلدات شد. آیت‌الله مامقانی با وجود شرایط سخت و حساسیت شدید ساواک، بر روی این اثر کار کردند و بخش‌هایی از آن در تهران و بخش‌هایی در شهری دیگر صحافی و چاپ شد. باز هم نام ایشان درج نشد و به نام‌های دیگری مانند عبدالمهدی اثنی عشری یا عبدالزهرا علوی منتشر شد. بعد از انقلاب، این سه جلد با تحقیق بسیار کامل توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شد.

افشای جنایات سقیفه

خود ایشان کتاب مهمی به نام «الاسرار فی ما کنی و عرف به الاشرار» نوشته‌اند، هرچند نام خود را بر آن نگذاشته‌اند. در این اثر، تمام جانیان تاریخ از زمان سقیفه آورده شده و با کنایه و القاب غیرمعروف، در چهار جلد بزرگ منتشر شده است؛ این کتاب به نام عبدالمهدی اثنی عشری چاپ شده و از جمله آثار بی‌نظیر تاریخی به شمار می‌رود.

اثر دیگر ایشان، «الهجوم علی بیت الوحی» است که مسائل سقیفه را به زیبایی تألیف و منتشر کرده‌اند. همچنین تحقیق «التنقیح» که کاری برجسته و تاریخی است، از دیگر خدمات علمی ایشان محسوب می‌شود.

از نظر اخلاقی، ادب و تربیت شاگردان، آیت‌الله مامقانی نمونه‌ای بی‌بدیل بودند. ایشان در مجالس فاتحه و روضه حضور فعال داشتند و هر شب جمعه در منزلشان روضه برگزار می‌شد که فضلای خاص در آن شرکت می‌کردند. هر شب جمعه، یک منبر تازه دعوت می‌شد تا هم آن‌ها شناخته شوند و هم مردم از افراد جدید بهره‌مند شوند. همچنین هر سال، در دهه آخر ماه صفر، از شب اربعین تا پایان ماه، روضه با حضور جمع زیادی از مردم برگزار می‌شد. حتی در اواخر عمر و در شرایط بیماری قلبی، در مجالس حاضر می‌شدند تا دیگران ترغیب و تشویق شوند. ایشان در کارهای خیر مشارکت فعال داشتند، از خمس استفاده نمی‌کردند، هدیه نمی‌پذیرفتند و سه فرزندشان را به عنوان طلبه و معمم موق حوزه تربیت کردند.

در تمام امور، پیشقدم و نمونه بودند و حتی برای یک کودک که وارد مجلس می‌شد احترام ویژه‌ای قائل می‌شدند. آیت‌الله مامقانی از سه تن از بزرگان اجازه اجتهاد داشتند؛ از جمله آیت‌الله میرزاعبدالله سرابی، که شخصیتی بزرگ بود. ایشان هنگام مشرف شدن به عتبات، خدمت آیت‌الله حکیم رسیدند؛ در آن زمان، حکیم الکل صنعتی را نجس می‌دانست، اما با صحبت‌های شیخ عبدالله، نظر ایشان تغییر کرد و فتوا به طهارت الکل صنعتی صادر شد.

آیت‌الله مامقانی از نظر علمی، اصول و فقهی، فردی بی‌نظیر بودند و کسانی که اهل تحقیق هستند، قدر زحمات ایشان را می‌دانند؛ به‌ویژه آثاری که هنوز چاپ نشده است، گواه عظمت علمی و تحقیقی ایشان است.

شاگردپروری و حساسیت دینی

آیت‌الله محمدرضا مامقانی در زمینه شاگردپروری، به ویژه در عرصه اعتقادی، فعالیت برجسته‌ای داشتند که در حوزه‌های علمی و مذهبی اهمیت فراوانی دارد. چند سال پیش، کتابی در قم توسط فردی منتشر شد که ۸۷ سؤال مطرح کرده و شیعه را زیر سؤال برده بود. نویسنده مدعی شده بود که این کتاب باعث بازگشت برخی افراد از عقیده حق به نگاه خود، یعنی ناصبی، شده است. آیت‌الله مامقانی با تشکیل یک گروه پژوهشی تحت نظارت خود، ردیه‌ای جامع بر این کتاب نوشتند. اگرچه کتاب این فرد با واکنش علمی برخی مراجع مانند آیت‌الله سبحانی و آیت‌الله مکارم مواجه شد، اما کار آیت‌الله مامقانی متفاوت بود؛ ایشان افرادی را تربیت کردند و با استفاده از آثار اهل سنت، به سؤالات آن فرد پاسخ دادند. این کتاب به زبان عربی نوشته شده بود و مضمون آن نشان می‌داد که تعدادی از شیعیان به مذهب حق گرایش پیدا کرده‌اند.

پدر بزرگوار ایشان، شیخ محی‌الدین مامقانی، در سال ۱۴۲۲ هجری قمری وفات کرد؛ یعنی ۱۸ سال پیش. آیت‌الله مامقانی ایشان را درک کرده بودند. پدرشان در نجف متولد شد و در ۱۱ سالگی از نعمت پدر محروم شد. آیت‌الله مامقانی در درس خارج آیت‌الله حکیم شرکت کردند و سپس به قم آمدند، عمدتاً بر روی تنقیح پدرشان کار کردند. ایشان شرح‌هایی بر رسائل، مکاسب، مرآت الرشاد و مرآت الکمال پدرشان حاشیه‌نویسی کردند. ایشان فردی بسیار متواضع، بی‌ادعا و با سواد گسترده بودند.

آیت‌الله مامقانی فرزند شیخ عبدالله مامقانی، صاحب «تنقیح المقال»، بودند؛ که این کتاب مهم‌ترین اثر رجالی تاریخ محسوب می‌شود. شیخ عبدالله در سال ۱۲۹۰ قمری در نجف متولد شد و در آنجا مرجعیت یافت؛ تنها روز عاشورا درس خود را تعطیل می‌کرد. آثار علمی فراوانی از ایشان باقی مانده و بزرگانی تربیت کرده‌اند، اما هیچ‌گاه قصد نداشتند خود را به دیگران نشان دهند. پدر شیخ عبدالله نیز مجتهد بود و زمانی که از او درباره فرزندش سؤال می‌شد، می‌گفت: «من تمایلی به اظهارنظر و ابراز نداشتم، اما چون اصرار کردید، باید بگویم ایشان عالم مجتهد عادل است و همه شرایط اجتهاد را داراست.»

آیت‌الله مامقانی شب و روز مشغول تدریس و تحصیل بودند و آثار فراوانی نوشتند. شیخ عبدالله نیز برای پدر خود کتاب «مخزن المعالم» را نوشت و تمامی مطالب مربوط به خاندان خود را در آن ثبت کرد. اجداد دیگر ایشان نیز صاحب رساله، مرجع و اهل علم بودند.