کد خبر: ۴۳۳۷۱۳۱

تاریخ: ۰۸ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۲:۴۷

یک هفته با فرهنگ و هنر

آغاز سلسله درس‌گفتارهای معرفتی و موسیقایی همزمان با حلول ماه مبارک رمضان، بررسی نسبت فرم و محتوا در هنرهای نمایشی دینی، بررسی کالبدشکافانه سریال‌های تاریخی و امنیتی رسانه ملی و رونمایی از آثار شاخص ادبی در حوزه گفت‌وگوی ادیان، از جمله رویداد‌های مهم این هفته بود.

به گزارش ایکنا؛ بررسی آیین‌های کهن موسیقایی رمضان در ایران، بررسی سفرنامه‌های قرآنی و برگزاری آیین اعطای جوایز بخش تجلی اراده ملی چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر و ... از جمله محورهای خبری پررنگ و پرمخاطب گروه فرهنگی در هفته گذشته است که در ادامه، گزارش مشروح و جامعی از تمامی این رویدادها را مرور می‌کنیم.

واکاوی ابعاد پیدا و پنهان «قرآن و سفرنامه»

روایت‌های مختلف از انسان‌های متعدد در پهنه گسترده‌ای از تاریخ، همواره بخشی از محتوای مفاهیم بلند و شگرف آیات قرآن کریم بوده است. خداوند متعال در جای‌جای این کتاب مقدس که برای هدایت بشر نازل فرموده است، داستان‌هایی را بیان می‌کند که صرفاً قصه و سرگرمی نیستند و حقایقی ناب در پوشش تجارب گذشتگانند که آیندگان موظفند از آنها درس عبرت گیرند.

سفرنامه‌های قرآنی هم داستان‌هایی از حرکت در بعد جغرافیایی و فیزیکی هستند و هم به‌نوعی دقیق و لطیف، روایتگر سیر معنوی انسان‌ها در مسیر تکامل و قرب الهی به شمار می‌روند. بدین جهت خبرگزاری ایکنا همزمان با حلول ماه مبارک رمضان، همراه با محمد جوادفر، پژوهشگر و جامعه‌شناس برجسته، در قالب سلسله درس‌گفتارهای «قرآن و سفرنامه» تلاش دارد تا از دریچه مفهوم سفر، نگاه عمیق‌تری به آموزه‌های قرآن پیدا کرده و از هر سفر، درسی کاربردی برای زندگی فردی و اجتماعی انسان معاصر استخراج کند.

تعریف سفرنامه و ژانر سفرهای تبلیغی در قرآن

محمد جوادفر در دومین قسمت این مجموعه تخصصی، به موضوع «روایتی از سفر» پرداخته است. وی در تبیین پایه‌ای این مفهوم اظهار کرد: وقتی می‌خواهیم در سفرنامه‌ها موضوعی را مطرح کنیم، ابتدا سعی می‌کنیم خود سفرنامه را تعریف کنیم؛ سفرنامه یعنی روایت سفر و سفر یعنی پیمودن مسیری از مبدأیی به مقصدی مشخص. این تعریف بسیار مهم است و ارجاعات و پیامدهای زیادی به دنبال خواهد داشت.

وی با تاکید بر اینکه اگر سفر را درست و اصولی تعریف کنیم، هر جا در قرآن سخن از سفری به‌میان آمده باشد، می‌توانیم آن را روایت کنیم، افزود: روایت کردن سفر به معنای توضیح آن است و این‌گونه سفرنامه شکل می‌گیرد. بر همین اساس، سفرهای انبیا در قرآن به معنای واقعی کلمه «سفرنامه» محسوب می‌شوند، زیرا روایت مستقیم خداوند از سفرهای پیامبران الهی است. همچنین در مواردی که خداوند جنگ‌هایی چون بدر، حُنَین، اُحد و… را نقل می‌کند، در واقع سفرنامه دقیق و راهبردی یک جنگ را بیان داشته است.

این پژوهشگر در ادامه به ابعاد دیگری از این مفهوم اشاره کرد و گفت: البته قرآن تنها شامل سفرنامه‌های مستقیم نیست؛ سفرنامه‌های غیرمستقیم بسیاری نیز در آن نقل شده است. برای نمونه، در بخشی از سفرنامه‌های تبلیغی، خداوند متعال صراحتاً می‌فرماید: «چرا نمی‌روید (سفر نمی‌کنید) تا دین خدا را تبلیغ کنید؟» این یعنی باید حرکت کنید، تلاش نمایید، به اقصی نقاط دنیا سفر کنید و رسالت دین را به گوش جهانیان برسانید. همین توصیه مؤکد، سرآغاز سفرهای فراوان و تاریخ‌سازی برای مؤمنان و مسلمانان شد که طی آنها ژانری مستقل و غنی به نام «سفرنامه‌های تبلیغی» در جهان اسلام پدید آمد.

سِیروا فِی‌الارض؛ باستان‌شناسی عاقبت مکذبین

در سومین قسمت از این درس‌گفتارها، موضوع «سیر در زمین» با تمرکز بر آیه شریفه «سِيرُوا فِي الْأَرْضِ» مورد بحث قرار گرفت. جوادفر با بیان اینکه این جمله ۱۳ بار در آیات مختلف قرآن تکرار شده است، تصریح کرد: هدف غایی این آیات، بیان سرنوشت نهایی و عاقبت کسانی است که در تاریخ غالباً خوشنام نبوده‌اند. جمله‌هایی هشداردهنده مانند «انظُروا کَیفَ کانَ عاقِبَةُ المُکَذِّبینَ» و «فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ» در این آیات به‌دقت مورد اشاره قرار گرفته است.

وی در تشریح چگونگی تحقق این امر در دنیای امروز افزود: پرسشی که در اینجا مطرح می‌شود این است که خداوند متعال فرموده در زمین گردش کنید، اما زمین بسیار وسیع است؛ دقیقاً کجا را باید بگردیم و به کجا باید بنگریم؟ برای این کار باید هدفمند سفر کرد و به سراغ بنا‌ها و تمدن‌هایی رفت که از ظالمان و تکذیب‌کنندگان پیامبران بر جای مانده است. اینان کسانی بودند که نه تنها پیامبران، بلکه حقایق فطریِ نهفته در نهاد انسان، حقانیت انسانیت و حق آزاد انسان بودن را انکار می‌کردند و برای دیگران حقی قائل نبودند. آیه شریفه بدین نکته عمیق اشاره دارد که باید به جا‌هایی بروید که آثار، ویرانه‌ها و بقایای سرانجام شوم این گنهکاران در آنها بر جای مانده است تا مایه عبرت آیندگان شود.

سفرهای ماورائی و شگفتی‌های معراج‌نامه‌ها

جوادفر در چهارمین قسمت از این مجموعه، با ورود به عرصه متافیزیک، موضوع سفرهای ماورائی را تحلیل کرد. وی توضیح داد: هرجا سفری شکل گیرد، فارغ از مادی یا غیرمادی بودن آن، نوشتن سفرنامه نیز به دنبال آن خواهد آمد. در قرآن آیاتی شگفت‌انگیز وجود دارد که در آنها خداوند از سفر‌های ماورایی و فرازمینی سخن می‌گوید. بارزترین نمونه آن، واقعه عظیم معراج است. وقتی خداوند متعال از معراج سخن می‌گوید، در واقع سفر روحانی و جسمانی حضرت محمد(ص) را از مسجدالاقصی تا عرش اعلای خود توصیف می‌کند. نقل و روایت دقیق این سفر شگرف، همان سفرنامه معراج است.

وی با اشاره به ادبیات غنی تولید شده در این حوزه گفت: کتاب‌های جذاب و فراوانی درباره این سفر ماورایی در تاریخ اسلام نوشته شده است که به «معراج‌نامه» شهرت دارند. معراج‌نامه‌ها، سفرنامه‌هایی ماورایی هستند که مبدأ آنها زمین است و عرش خداوند مقصد این سفر است. در این متون، مراحل صعود و حرکت پیامبر(ص) گام‌به‌گام نقل می‌شود. از خود پیامبر مکرم اسلام(ص) نیز روایات مفصلی در این باره نقل شده است که در آنها ویژگی‌های عرش الهی، طبقات بهشت و جهنمی را که با چشم سر و دل مشاهده کرده‌اند، با جزئیات توصیف می‌کنند.

اهمیت و منزلت والای سفر در احکام الهی

در پنجمین و یکی از کاربردی‌ترین قسمت‌های این سلسله بحث، موضوع «اهمیت سفر» از منظر فقهی و حقوقی بررسی شد. جوادفر با تاکید بر اینکه سفر نزد خداوند متعال از جایگاه والایی برخوردار است، اظهار کرد: به جرئت می‌توان گفت که سفر در زمره والاترین اعمال قرار دارد. برای درک این اهمیت کافی است به احکام عبادی نگاه کنیم. خداوند چنان به فریضه نماز اهمیت می‌دهد که اجازه نمی‌دهد حتی یک حرف از آن کم یا زیاد شود. در احکام دینی ما آمده است که اگر کسی حتی در تلفظ یک کلمه یا حرکت (اعراب) نماز اشتباه کند، نمازش باطل خواهد بود؛ با این حال، همین خدای سخت‌گیر در ادای فریضه، مقرر کرده است که نماز مسافر شکسته است و دو رکعت از آن کاسته می‌شود.

وی این تخفیف را نشان‌دهنده منزلت والای مسافر دانست و افزود: این قاعده فقهی، انسان را به درک عظمت سفر رهنمون می‌سازد و نشان می‌دهد خداوند متعال برای کسی که پای در راه سفر می‌نهد و مشقت‌های مسیر را به جان می‌خرد، چه پاداش بزرگی در نظر گرفته است؛ تا آنجا که حتی وظایف قطعی واجب را برای او کاهش داده است. معافیت فرد مسافر از ادای فریضه روزه نیز نمونه دیگری از این رحمت است. حتی در قوانین جزایی اسلام نیز اگر قاضی متوجه شود که فرد خاطی در شرایط سخت سفر بوده، در میزان مجازات او تخفیف قائل می‌شود که همگی حاکی از احترام و منزلت والایی است که پدیده سفر و شخص مسافر نزد خداوند دارد.

«ضحی»؛ بازتعریف ارتباط مخاطب با مفاهیم دینی در سحرگاهان

با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، شبکه‌های مختلف صداوسیما تدارک ویژه‌ای برای لحظات ناب سحر و افطار دیده‌اند. محمدحسن ایروانی، تهیه‌کننده برنامه سحرگاهی «ضحی» در گفت‌وگو با رسانه‌ها، با بیان اینکه ساعات منتهی به اذان سحر ظرفیتی منحصربه‌فرد برای بازتعریف ارتباط مخاطب با مفاهیم معنوی دارد، اظهار کرد: سحرگاهان زمانی است که دل‌ها آماده‌تر، ذهن‌ها آرام‌تر و وابستگی‌ها به دنیا کمتر است؛ لذا رسانه می‌تواند نقشی بسیار فراتر از انتقال پیام‌های خطابی و کلیشه‌ای ایفا کند. در این ساعات، مخاطب تشنه تجربه‌ای عمیق‌تر از معنویت است و برنامه‌ساز باید این نیاز لطیف را به‌درستی درک کند.

ایروانی با اشاره به فلسفه شکل‌گیری «ضحی» افزود: این برنامه در حقیقت ادامه مسیر موفقی است که پیش‌تر با پروژه «حنین» در ایام محرم و صفر تجربه کرده بودیم. آن تجربه ارزشمند به ما ثابت کرد که اگر مفاهیم سنگین دینی با زبانی صمیمی، ساده، همذات‌پندارانه و متناسب با زیست امروز مخاطب ارائه شود، می‌تواند ارتباطی بسیار پایدارتر و اثرگذارتر ایجاد کند. «ضحی» برنامه‌ای مجری‌محور و کارشناس‌محور است که در طول ۳۰ شب رمضان ۱۴۰۴، تلاش دارد با بهره‌گیری از کارشناسانی مسلط، با ادبیاتی روان، جوان‌پسند و قابل فهم، مفاهیم دینی را تبیین کند و از بیان‌های اصطلاح‌محور و فاصله‌دار با مخاطب عام به‌شدت پرهیز کند.

مشروح این گفت‌وگو را اینجا  بخوانید.

«صدای نیایش»؛ انعکاس وسعت محافل قرآنی سراسر کشور

در حوزه شنیداری نیز، رادیو قرآن با ویژه‌برنامه «صدای نیایش» به استقبال لحظات افطار می‌رود. فاطمه قاسم‌آبادی، تهیه‌کننده این برنامه، با تأکید بر اینکه رسانه دینی وظیفه‌ای فراتر از اطلاع‌رسانی دارد، گفت: ماه رمضان، ماه بازگشت خالصانه به قرآن، نیایش و تقویت پیوندهای ایمانی و اجتماعی است. ویژه‌برنامه زنده «صدای نیایش» تلاش دارد با رویکردی جامع، ترکیبی و کاملاً میدانی، مخاطب را به زیست واقعی قرآنی نزدیک‌تر کند.

وی در تشریح نوآوری‌های این برنامه تصریح کرد: صدای نیایش صرفاً یک جُنگ مناسبتی نیست، بلکه تلاشی هدفمند برای ترویج فرهنگ حضور در محافل قرآنی است. یکی از خلأهای رسانه‌ای گذشته، کمتر دیده شدن ظرفیت عظیم محافل مردمی در شهرستان‌ها بود. با معرفی جلسات و چهره‌های فعال قرآنی در استان‌های مختلف، نوعی شبکه‌سازی رسانه‌ای ایجاد کرده‌ایم تا نشان دهیم جریان قرآن محدود به چند شهر نیست. همچنین در بخش معرفی قاریان برتر، الگوسازی قرآنی را برای نسل جوان هدف قرار داده‌ایم؛ به این معنا که قاری را صرفاً به‌عنوان یک صوت زیبا معرفی نمی‌کنیم، بلکه ابعاد اخلاقی، سلوکی و معرفتی زندگی او را به تصویر می‌کشیم تا مسیری روشن برای علاقه‌مندان ترسیم شود.

مشروح این گفت‌وگو را اینجا بخوانید.

«پاپیروس‌های شمعون مصری»؛ روایتی ادبی از اشتراکات ادیان

حوزه نشر و ادبیات در روزهای گذشته میزبان اثری فاخر و متفاوت بود. حمیدرضا مهاجرانی، مترجم رمان حجیم و پرمغز «پاپیروس‌های شمعون مصری» که اخیراً توسط انتشارات امیرکبیر روانه بازار شده است، در گفت‌وگویی تفصیلی درباره این اثر گفت: این رمان اثری است که وقتی در آن به روایت‌های تورات (عهد عتیق) مراجعه ‌کنیم و آن‌ها را با ظرافت کنار آیات سوره‌های بقره و مائده قرار دهیم، به فصول مشترک بسیار گویایی می‌رسیم. این هم‌نشینی متن‌ها، ساختار و شاکله‌ای مشترک از روایت تاریخی و زیست‌نامه انبیا را پیش چشم مخاطب می‌گذارد.

مهاجرانی درباره خالق این اثر توضیح داد: نویسنده کتاب، پروفسور اسامه عبدالروف شاذلی، یکی از برجسته‌ترین جراحان ارتوپد جهان عرب است که در کنار تخصص پزشکی، دانش عمیق دانشگاهی در حوزه تاریخ تمدن و تاریخ طب شرق دارد و در دانشگاه عین‌الشمس قاهره تدریس می‌کند. آشنایی من با این اثر بی‌نظیر، به‌واسطه دکتر یوسف زیدان، اندیشمند و نواندیش دینی مصر رقم خورد.

وی با تأکید بر جذابیت متن افزود: پاپیروس‌های شمعون در ظاهر رمانی قطور است که من ۱۴۰ پاورقی تحلیلی برای آن نوشته‌ام، اما به جرئت می‌گویم خواننده از همان صفحات نخست، مسحور کشش داستان می‌شود. یکی از نقاط اوج و قوت اثر، پیوند هنرمندانه و ادبیِ روایت خروج بنی‌اسرائیل از مصر فرعونی به‌سوی ارض موعود، با حرکت پیروان ادیان بنی‌اسماعیل است. شاذلی با کنار هم نشاندن این دو روایت بزرگ تاریخی، عملاً یک گفت‌وگوی عمیق، محترمانه و سازنده بین ادیان خلق کرده است.

مشروح این گفت‌وگو را اینجا بخوانید.

درس‌گفتارهای «ماه و نوا»؛ سمفونی بندگی از سحر تا افطار

موسیقی و مناسک مذهبی در تاریخ ایران پیوندی ناگسستنی دارند. در همین راستا، عبدالرضا مجدی، پژوهشگر نام‌آشنای موسیقی مقامی و نواحی ایران، در سلسله درس‌گفتارهای «ماه و نوا» به بررسی جامع و تاریخی مسئله آیین‌های موسیقایی ماه رمضان پرداخته است.

مجدی در دومین قسمت از این درس‌گفتارها، به تشریح آیین «استهلال» (رؤیت ماه نو) پرداخت. وی با واکاوی عقبه تاریخی این اقدام توضیح داد که چرا در گذشته، همواره فردی از خاندان سادات، یک قاری خوش‌الحان، یک مؤذن یا شخصی آشنا به ردیف‌های موسیقی مذهبی، گروه استهلال را همراهی می‌کرد.

این پژوهشگر توضیح داد: در این برنامه با نگاهی عمومی و کلان درباره «استهلال»، نکاتی را با شما در میان می‌گذاریم؛ اینکه چگونه از ماه «شعبان» به «رمضان» و در پایان این ماه به هلالِ ماهِ نو، ماه «شوال» قدم می گذاریم. ذکر این نکته ضروری است که مسئله رصد ماه تنها مربوط به ماه مبارک رمضان نبوده و در گذشته و در تمامی ماه‌های سال، افرادی که تخصص و تبحر این امر را داشتند به شکل ماهانه این اقدام را انجام می‌دادند. از دیرباز در تاریخ بشر، اهمیت «استهلال» و رویت ماهِ نو، برای قدم گذاشتن به ماه جدید وجود داشته و شاهد نواها، آوازها، آیین‌ها و مراسم‌ مختلفی در استقبال از «ماه نو»؛ رسیدن به «ماه شبِ چهارده» و در ادامه، «پایان آن ماه» و رویت ماهِ نوی دیگر را شاهد بودیم.

مشروح گفت‌وگو را اینجا بخوانید.

بیدارباش؛ مناجات‌خوانان و سحوری‌خوان‌ها

در سومین نشست، پیشینه، شیوه اجرا و تنوع آیین‌های «بیدارباش» در سحرهای ماه مبارک رمضان بررسی شد. مجدی با تأکید بر پیوند ساز و آواز با حکمت و عرفان، در آغاز بحث گفت: «برای ورود به این موضوع، ناگزیریم مروری کوتاه بر پیشینه موسیقی آیینی در ایران داشته باشیم و به نسبت اجرای موسیقی ـ چه سازی و چه آوازی ـ با مکان‌های خاص بپردازیم.»

او با اشاره به سحرخوانی‌ها و مناجات‌خوانی‌های رمضان افزود: وقتی از موسیقی ماه مبارک رمضان سخن می‌گوییم، در واقع از بخشی از فضای آواییِ روحانی و عرفانی این ایام صحبت می‌کنیم؛ آیین‌هایی که پیش از گسترش رسانه‌هایی چون رادیو، بر بام مساجد و خانه‌ها و گاه در کوچه‌ها و میدان‌های شهری و روستایی اجرا می‌شدند و کارکردی روشن برای بیدارباش سحرگاهی داشتند.

مجدی همچنین در طرح پیشینه نغمه‌های مذهبی در ایران، پرسشی بنیادین را مطرح کرد: «آیا در ایران باستان نیز، در معابدی که با اجرام قدسی چون ماه و خورشید پیوند داشتند و از منظر تقویمی اهمیت می‌یافتند، گونه‌ای از اجرای آوایی و موسیقایی وجود داشته است؟» پرسشی که افق تاریخی گسترده‌تری برای فهم آواها و نواهای معنوی ماه صیام پیش روی مخاطب می‌گشاید.

مشروح درس‌گفتار را اینجا بخوانید.

چالش‌های درهم‌تنیدگی فرم و محتوا در آثار دینی

هنرهای نمایشی قدرتمندترین ابزار معاصر برای انتقال مفاهیم والای دینی هستند، اما همواره با نقدِ عدم ارتباط با زیست روزمره مواجه بوده‌اند. حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین سرانجام، مدرس مؤسسه هنر اندیشه اسلامی، در گفت‌وگویی تحلیلی با ایکنا، به بررسی چرایی موفقیت یا شکست آثار دینی پرداخت و گفت: در هنرهای نمایشی، برخلاف سایر هنرها، فرم و محتوا به‌شدت در هم تنیده‌اند. پیام اثر نباید به‌صورت مستقیم و خطابی منتقل شود و باید در دل روایت، شخصیت‌پردازی و موقعیت‌های دراماتیک مخفی بماند. وقتی مخاطب با یک شخصیت همذات‌پنداری می‌کند، مفاهیم معنوی به‌صورت ناخودآگاه در جان او نفوذ می‌کنند.

وی با نقد تقلید از کلیشه‌های سطحی تأکید کرد: هنر نمایشی این ظرفیت را دارد که ایمان و معنویت را از سطح مفاهیم انتزاعی به عرصه تجربه زیسته نزدیک کند. نمایش، ایمان را نه صرفاً به‌عنوان گزاره‌ای ذهنی، بلکه به‌مثابه کنش، انتخاب و سبک زندگی نشان می‌دهد. اینجاست که هنر نمایشی می‌تواند نقش تربیتی ایفا کند، زیرا مخاطب پیام را در بستر زندگی روزمره، کشمکش‌ها و تردیدها مشاهده می‌کند و همین امر، اثرگذاری آن را عمیق‌تر و ماندگارتر می‌سازد.

واکاوی سریال «دو نیمه ماه»؛ نبردی علیه تحریف تاریخ

پخش سریال‌های تاریخی همواره با حساسیت‌های فراوانی روبه‌رو است. احمد معظمی، کارگردان سریال «دو نیمه ماه» که تلاش دارد چهار دهه از تاریخ معاصر ایران (دهه ۴۰ تا ۶۰) را روایت کند، در تشریح اهداف این اثر گفت: اعتقاد دارم دهه ۶۰ و اتفاقات ملتهب آن، بدون شناخت ریشه‌هایش در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ قابل فهم نیست. از شکل‌گیری ساختارهای امنیتی ساواک تا فضایی که به انفجار اجتماعی و ترورهای منافقین منجر شد، یک پیوستگی تاریخی دارد. امروز ما در فضای مجازی با تحریف شدید تاریخ مواجهیم؛ روایت‌هایی که گذشته را بزک یا وارونه می‌کنند. این سریال تلاشی است تا با زبان قصه، واقعیت‌ها را بدون روتوش یادآوری کند.

معظمی در پاسخ به چگونگی حفظ تعادل میان فضای امنیتی و زندگی اجتماعی افزود: اگر زندگی مردم عادی وارد قصه نشود، سریال خیلی زود به یک گزارش تاریخی خشک تبدیل می‌شود. ما شخصیت‌هایی خلق کردیم که در دل جامعه نفس می‌کشند تا تماشاگر خودش را در دل قصه ببیند. اتفاقات بزرگ تاریخی وقتی دراماتیک می‌شوند که ببینیم چگونه زندگی، عشق‌ها و ترس‌های یک آدم معمولی را زیر و رو می‌کنند.

مشروح این گفت‌وگو را اینجا بخوانید.