کد خبر: ۴۳۳۸۰۹۱

تاریخ: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ - ۰۰:۰۱

پای سخن رسول(ص)/ ۱۴

تحریف سیره نبوی؛ ریشه‌ها، سازوکارها و چالش‌های تاریخی پس از عصر رسالت

با گذشت پانزده قرن از حیات پیامبر اکرم(ص)، چگونه می‌توان از صحت و اصالت گزارش‌هایی که سیره ایشان را برای ما بازگو می‌کنند اطمینان حاصل کرد؟ آیا حاکمان پس از ایشان صرفاً وارث قدرت بودند یا در تحریف سیره نقش داشتند؟ مهم‌تر از آن، نفوذ روایات غیر اصیل موسوم به اسرائیلیات و سانسورهای تاریخی در منابع مرجع چقدر دامنه داشته و چگونه این عوامل، سیره صحیح نبوی را به چالش کشیده‌اند؟

خبرگزاری ایکنا، سلسله درس‌گفتار رمضانی با عنوان پای سخن رسول(ص)، را با بیان عبدالحسین طالعی، استاد دانشگاه، پژوهشگر و نویسنده تهیه کرده است تا در قالبی کوتاه و منظم، نکاتی از سیره، اخلاق و درس‌های زندگی پیامبر اکرم(ص) را مرور کند. در این مجال به واکاوی این چالش‌های تحریف سیره نبوی و معرفی جریان‌های احیاءکننده سیره اصیل می‌پردازد. در ادامه بخش چهاردهم این درس‌گفتار را می‌خوانیم:

السلام علیک یا رسول الله

فاصله زمانی تقریبی پانزده قرنی میان ما و دوران حیات رسول اکرم(ص) ایجاب می‌کند که در استناد به گزارش‌های سیره، به چالش‌های موجود در این منابع توجه ویژه‌ای داشته باشیم. نکته محوری در این میان، رویکرد حاکمان پس از پیامبر(ص) است که خود را تنها وارث قدرت حکومتی، و نه قداست و خُلق عظیم رسول‌الله(ص) می‌دانستند؛ این نگرش، زمینه‌ساز نگارش سیره‌ای سفارشی شد.

برای هموارسازی این مسیر، دو اقدام اساسی صورت گرفت: نخست، محدودیت نشر حدیث رسول‌الله(ص) به بهانه‌های مختلف و دوم، اعطای جایگاه به دانشمندان یهودی و مسیحی تازه مسلمان شده (قصاصان). این افراد که دانش و فرهنگ‌شان مبتنی بر متون تحریف‌شده‌ای چون تورات و انجیل بود، در محافل رسمی مانند نماز جمعه به تفسیر قرآن و تبیین سیره نبوی می‌پرداختند. مطالب منقول از ایشان با عنوان اسرائیلیات به منابع راه یافت و متأسفانه همچنان به عنوان یک آفت جدی در متون تفسیری و تاریخی باقی مانده است، به‌طوری که میزان نفوذ اسرائیلیات یکی از شاخصه‌های اصلی شناسایی تفسیر نادرست محسوب می‌شود.

علاوه بر این، با وضع قوانینی نظیر ممنوعیت ذکر اختلافات صحابه، نوعی سانسور تاریخی اعمال گردید. به عنوان مثال، مورخی همچون طبری، با وجود اهمیت جایگاهش، در اثر خود از ذکر مواردی که مورد پسند حاکمیت نبوده (مانند اعتراضات ابوذر به اسراف‌های حکومتی) خودداری کرده است. این عدم ذکر مطالب عبرت‌آموز، مانع از یادگیری روش صحیح حکومت‌داری برای نسل‌های بعدی می‌شود.

در پاسخ به این تحریفات، جریان احیاء سیره اصیل شکل گرفت. مرحوم علامه سیدمرتضی عسکری در سلسله کتاب‌های نقش ائمه در احیا دین به تلاش ائمه(ع) و اصحاب ایشان برای حفظ دین و سیره واقعی تأکید کرده‌اند. از این میان، نقش افرادی چون جابر بن عبدالله انصاری به‌عنوان منبعی مهم در سیره نگاری برجسته است؛ تحقیقات محمدرضا هدایت‌پناه در این زمینه، به ویژه در باب سیره نگاری جابر، بسیار گویا و حائز اهمیت است و مطالعه آن‌ها توصیه می‌شود.

در نهایت، آرزوی تکراری این است که با ظهور حضرت صاحب‌الامر(عج)، شاهد تحقق و اجرای سیره صحیح نبوی در مقام عمل و گفتار آن حضرت باشیم و پاسخگویی عملی به تحریفات گذشته محقق گردد.